1.1.4.1. Suala la 1: Najisi zinazotoka mwilini

1.1.4.1. Issue 1: Unclean excretions from the body

1.1.4.2. Suala la 2: Usingizi

1.1.4.2. Issue 2: Sleep

Wanafikihi walitofautiana kuhusu usingizi, wakitoa maoni matatu. Kundi moja la wanafikihi lilishikilia kwamba usingizi ni sababu ya kubatilisha wudhuu, na likawajibisha wudhuu baada yake, iwe ulikuwa mfupi au mrefu. Kundi jingine lilishikilia kwamba si hivyo, na halikuwajibisha wudhuu baada yake, isipokuwa mtu awe na yakini, kwa mujibu wa maoni ya wale wasiokubali shaka, kwamba amepata hadathi, au awe na shaka kwamba amepata hadathi, kwa mujibu wa maoni ya wale wanaoona shaka kuwa ni sababu yenye athari. Baadhi ya watu wa kizazi cha mwanzo walikuwa wakimwagiza mtu mwingine amfuatilie hali yao wakati wa usingizi, yaani kama wamepata hadathi. Kundi jingine lilitofautisha kati ya usingizi mwepesi mfupi na usingizi mzito mrefu. Walilazimisha wudhuu baada ya usingizi mzito, lakini si baada ya usingizi mwepesi. Hili linaungwa mkono na fuqahaa wa mikoa mbalimbali, na na wengi wao. Kwa kuwa baadhi ya mikao ya mwili inarahisisha usingizi mzito pamoja na kutoka kwa vitu vinavyobatilisha wudhuu kuliko mikao mingine, wanafikihi walitofautiana kuhusu mikao hiyo. Malik alisema kwamba mtu anayelala akiwa ameegemea ubavu wake au amesujudu lazima atawadhe, iwe usingizi ulikuwa mrefu au mfupi, lakini mtu anayelala akiwa ameketi hana wajibu wa kutawadha, isipokuwa usingizi huo uwe mrefu sana. Maoni yake kuhusu aliyelala akiwa amerukuu yalitofautiana. Alisema mara moja kwamba hukmu yake ni sawa na ya aliyesimama, na mara nyingine akasema kwamba hukmu yake ni ya aliyesujudu. Al-Shafi'i alisema kwamba kila anapolala mtu, bila kujali mkao wake, anawajibika kutawadha, isipokuwa kwa mtu anayesinzia akiwa ameketi. Abu Hanifa na wanafunzi wake walisema kwamba hakuna wudhuu kwa mtu anayelala, isipokuwa mtu anayelala akiwa ameegemea ubavu wake. Sababu ya kutofautiana kwao katika suala hili ni mgongano wa hadithi zinazohusika. Kuna hadithi ambazo maana yake dhahiri inaonyesha kwamba mtu anayelala hana wudhuu hata kidogo, kama hadithi ya Ibn Abbas, "kwamba Mtume wa Allah ﷺ alimtembelea Maymuna na akalala kwake mpaka wakaweza kusikia pumzi yake. Kisha akainuka akaswali bila kutawadha". Pia kuna kauli ya Nabii ﷺ isemayo: "Mmoja wenu akisinzia wakati wa sala, na alale mpaka asiwe tena na usingizi (kisha aendelee kuswali). Kwa maana huenda anakusudia kuomba msamaha kwa Mola wake, lakini akakosea na kujidhulumu nafsi yake." Pia imepokewa kwamba Maswahaba wa Mtume ﷺ walikuwa wakisinzia msikitini mpaka vichwa vyao vikainama chini; kisha wakaswali baada ya hapo bila kutawadha. Yote haya ni hadithi zilizothibitika. Kuna pia nyingine ambazo maana yake dhahiri inaonyesha kwamba usingizi ni aina ya hadathi. Iliyo wazi kabisa ni hadithi ya Safwan bin Assal, aliposema: "Tulikuwa safarini pamoja na Mtume ﷺ, akatuamuru tusiondoe viatu vyetu kwa sababu ya kwenda chooni, kukojoa, au kulala, bali tuvivue tu kwa sababu ya janaba." Hivyo alilinganisha kukojoa, kwenda chooni na kulala. Imetajwa kuwa ni sahihi na al-Tirmidhi. Miongoni mwao pia ni hadithi iliyotangulia ya Abu Hurayra, ambayo ni kauli ya Nabii ﷺ: "Mmoja wenu akiamka kutoka usingizini, na aoshe mikono yake kabla ya kuitumbukiza ndani ya chombo cha maji." Maana yake dhahiri ni kwamba usingizi unawajibisha wudhuu, awe mfupi au mrefu. Kwa hivyo, maana dhahiri ya aya kwa mujibu wa wale wanaopata maana kama hiyo kutoka kwa maneno ya Mwenye Enzi na Utukufu, “Enyi mlioamini! Mnapoinuka kwenda kwenye swala, osheni nyuso zenu na mikono yenu hadi viwiko, pakosheni vichwa vyenu, na miguu yenu hadi kwenye vifundo vya miguu”,53 yaani, mnapoamka kutoka usingizini, kwa mujibu wa yale yaliyopokewa kutoka kwa Zayd ibn Aslam na wengineo katika wanazuoni wa mwanzo. Kwa kuwa maana dhahiri za Hadith zote hizi zinapingana, wanazuoni wa fiqhi waliamua suala hilo kwa mojawapo ya njia mbili: njia ya kuchagua (tarjīḥ) au njia ya kupatanisha (jam‘). Wale waliotumia njia ya kuchagua walifuta kabisa wajibu wa wudhuu baada ya kulala kwa msingi wa maana dhahiri ya Hadith zinazoufuta, au waliuweka kila mara baada ya kulala, iwe usingizi ni mfupi au mrefu, kwa msingi wa Hadith zinazouweka; yaani, kwa mujibu wa Hadith ya kuweka wajibu iliyopendelewa nao, au kwa mujibu wa Hadith iliyoufuta. Wale waliofuata njia ya kupatanisha walizifasiri Hadith zinazoweka wajibu wa wudhuu kuwa zinahusu usingizi mrefu, na Hadith zinazouondoa wudhuu wakazifasiri kuwa zinahusu usingizi mfupi. Hii, kama tulivyosema, ndiyo maoni ya wengi, na kupatanisha ni bora kuliko kuchagua, pale inapowezekana, kwa mujibu wa wataalamu wa usūl al-fiqh. Al-Shāfi‘ī alizifasiri Hadith kwa namna ya kuondoa kati ya hali za mtu anayelala, mkao wa kukaa peke yake, kwa kuwa ilithibitika kuwa ni habari sahihi kuhusu Maswahaba, yaani, walikuwa wakilala wakiwa wameketi kisha wakaswali bila kutawadha. Abu Hanifa alifanya wudhu kuwa wajibu tu baada ya kulala huku mtu akiwa ameegemea upande mmoja, kwa kuwa hili limesemwa katika hadithi ya marfu', na katika kauli ya Nabii (rehema na baraka za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake): "Wudhu ni wajibu kwa mtu anayelala akiwa ameegemea upande mmoja." Simulizi hii pia imethibitishwa kutoka kwa Umar. Malik alisema: Kulala kunaweza kuwa sababu ya kutengua wudhu kwa sababu tu kwamba kunarahisisha kutoka kwa kitu kinachosababisha hadath. Katika kutoa msimamo wake, Malik alizingatia mambo matatu: uimara wa usingizi, muda wake, na mkao wa mwili. Hakuweka sharti la muda wala uimara wa usingizi kwa mkao ambao kwa kawaida huwezesha kutokea kwa hadath, lakini aliweka sharti hilo kwa mikao ambayo kwa kawaida haiwezeshi hivyo (kama kusimama au kukaa).

.1.1.4.3. Suala la 3: Kugusa wanawake

.1.1.4.3. Issue 3: Touching women

Wanazuoni walitofautiana kuhusu wajibu wa wudhuu kwa mtu anayemgusa mwanamke kwa mkono au kwa viungo vingine vinavyoleta hisia. Kundi moja lilishikilia kwamba anayemgusa mwanamke kwa kumnyooshea mkono, pale ambapo hakuna kizuizi wala kitu cha kufunika kati ya ngozi zinazogusana, anawajibika kutawadha. Vilevile, anayembusu, kwa kuwa busu, kwa mujibu wao, ni aina ya kugusa, iwe anapata raha au hapati. Maoni haya yalishikiliwa na al-Shafi'i na wanafunzi wake, isipokuwa kwamba mara moja alifanya tofauti kati ya anayegusa na anayeguswa, akiwajibisha wudhuu kwa anayegusa peke yake na kumwondolea anayeguswa; wakati mwingine alishikilia kwamba ni wajibu kwa wote wawili. Mara ya tatu alifanya tofauti kati ya wanawake walio katika daraja la haramu na mke, akiwajibisha wudhuu katika kugusa mke, lakini si kwa wanawake walio katika daraja la haramu, huku wakati mwingine akiwafanya sawa. Wengine waliwajibisha wudhuu pale tu inapohisiwa raha ya tamaa au inapokusudiwa. Wanaoshikilia mtazamo huu wameingia katika maelezo, wakitofautisha kati ya kuwepo kwa kitu cha kufunika au kutokuwepo, na kati ya viungo maalum ambavyo kuvigusa kunadhuru. Kwa upande wa busu, hawakushurutisha raha. Huu ndio maoni ya Malik na wengi wa wanafunzi wake. Baadhi walikataa wajibu wa wudhuu kwa anayegusa wanawake, ambao ndio maoni ya Abu Hanifa. Kila moja ya madhehebu haya lina watangulizi miongoni mwa Maswahaba (wanaoshikilia maoni haya), isipokuwa shurti ya raha, kwani sikumbuki kwamba Sahaba yeyote aliishurutisha. Sababu ya kutofautiana ni utata wa neno "kugusa" katika matumizi ya Waarabu. Waarabu wanalitumia wakati mwingine kwa kugusa kwa mkono, na wakati mwingine huliweka kama kinaya cha tendo la ndoa. Kwa hiyo, kundi la wanazuoni wa fiqhi lilishikilia kwamba kugusa, ambako huvunja udhu, kulingana na maneno ya Aliyetukuka, "au mmewagusa wanawake...",54 kunamaanisha kujamiiana (ambako huleta udhu wa jinabat, yaani kuoga). Wengine walidai kwamba maana hapa ni kugusa kwa mkono, na miongoni mwao wapo waliolichukulia kuwa neno la jumla lililokusudiwa kwa jambo maalum, na hivyo wakashurutisha kuwepo kwa hisia ya starehe ndani yake. Pia walikuwepo miongoni mwao waliolichukulia kuwa neno la jumla lililokusudiwa kwa jumla, na kwa sababu hiyo hawakushurutisha starehe (kwa ajili ya kubatilisha udhu). Wale walioshurutisha starehe waliongozwa kwa hili na kile kinachozuia upana wa maana ya aya, yaani hadithi inayosema kwamba Nabii ﷺ alikuwa akimgusa 'Aisha alipokuwa akisujudu, na pengine naye pia alikuwa akimgusa. Wanahadithi walipokea hadithi ya Habib bin Abi Thabit kutoka kwa 'Urwah kutoka kwa 'Aisha: "Nabii ﷺ alikuwa akimbusu baadhi ya wake zake kisha akatoka kwenda kuswali, lakini hakutawadha. Nikasema: 'Ni nani huyo, isipokuwa wewe?' Naye akatabasamu." Abu 'Umar alisema kwamba hadithi hii ilionekana dhaifu na wanazuoni wa Hijaz, lakini ilizingatiwa kuwa sahihi na wa Kufa. Hata hivyo, yeye mwenyewe aliiona kuwa ya kuaminika, akisema kwamba hadithi hii pia ilipokewa kupitia Ma'bad bin Nubata. Al-Shafi'i alisema kwamba ikiwa hadithi ya Ma'bad bin Nubata kuhusu kubusu imethibiti, yeye hashikilii wajibu wa udhu kwa ajili yake, wala kwa ajili ya kugusa. Wale waliofanya wudhuu kuwa wajibu kwa kugusa kwa mkono, walitoa hoja kwamba neno "kugusa" hutumiwa kwa maana yake ya msingi, yaani kugusa kwa mkono, na hutumiwa kwa njia ya majazi kumaanisha tendo la ndoa. Na kama neno linapokuwa linajikokota kati ya maana ya msingi na maana ya majazi, ni bora kulihusisha na maana ya msingi, isipokuwa pale ushahidi unapoonyesha maana ya majazi. Wengine wangeweza kusema kwamba pale matumizi ya neno la majazi yanapokuwa mengi, maana yake ya majazi huwa na nguvu zaidi ya kueleza kuliko maana yake halisi, kama ilivyo neno "ghaa'it", ambalo linaeleza zaidi kwenda chooni kuliko linavyoeleza ardhi iliyoinama, ambayo ndiyo maana yake halisi. Mimi naamini kwamba neno "kugusa", ingawa linaeleza maana zote mbili kwa usawa, au karibu kwa usawa, kwa maoni yangu ni dhahiri zaidi kwa kueleza tendo la ndoa, ingawa ni majazi, kwa kuwa Allah, Mtukufu Mwenye enzi, ametumia maneno "mubaashara", yaani kugusana, na "lamsi", yaani kugusa, kumaanisha tendo la ndoa, na maneno hayo yanaashiria maana ya kugusa. Ni kwa msingi wa tafsiri hii ya aya ndipo hoja inapotolewa ya kuruhusiwa kwa tayammum kwa mwenye janaba, bila kuhitaji kudhani kutanguliza au kuchelewesha mpangilio wa maneno katika matini husika, kama itakavyokuja baadaye, na mgongano kati ya aya na Hadithi pia unaondoka kwa msingi wa tafsiri nyingine. Maoni ya wale waliofahamu kutoka katika aya maana zote mbili za kugusa (kwa mkono au kwa njia ya tendo la ndoa) ni dhaifu, kwa kuwa Waarabu, wanapotumia neno lenye maana nyingi, huinia mojawapo ya maana zinazoweza kuashiriwa na neno hilo, si maana zote zinazoweza kuashiriwa. Hili lenyewe li wazi katika lugha yao.

1.1.4.4. Suala la 4: Kugusa uume

1.1.4.4. Issue 4: Touching the penis

Wanafikihi wametofautiana kuhusu jambo hili, wakitoa maoni matatu. Kuna wale waliofanya udhu kuwa wajibu kwa sababu yake, bila kujali aina ya kugusa. Huu ni maoni ya al-Shafi'i, wanafunzi wake, Ahmad, na Dawud. Baadhi yao hawakufanya udhu kuwa wajibu kabisa katika hali hii. Hawa ni Abu Hanifa na wanafunzi wake. Pande zote mbili zina watangulizi miongoni mwa Maswahaba na Tabi'un. Kundi la wanafikihi lilitofautisha kati ya kukigusa katika hali fulani na kukigusa katika hali nyingine. Wanafikihi hawa wamegawanyika zaidi katika makundi madogo. Baadhi walitofautisha kwa msingi wa kama mtu anapata raha kutokana nacho. Wengine walitofautisha kwa msingi wa kama anakigusa kwa sehemu ya ndani ya kiganja (kitovu cha mkono) au kwa sehemu ya nje. Walifanya udhu kuwa wajibu katika hali ya kupata raha, lakini si pasipo raha; vivyo hivyo, wao (kundi jingine) walifanya udhu kuwa wajibu katika kesi ya kugusa kwa kiganja, lakini si katika kesi ya kugusa kwa sehemu ya nje. Mambo haya mawili yanapokezwa kutoka kwa wanafunzi wa Malik. Ilikuwa kana kwamba kuzingatia sehemu ya ndani ya kiganja kunarejelea upatikanaji wa raha. Baadhi ya wanafikihi walitofautisha kwa msingi wa nia na usahaulifu: wakifanya udhu kuwa wajibu katika kesi ya nia, lakini si katika kesi ya usahaulifu. Hili limepokewa kutoka kwa Malik, na ni maoni ya Dawud na wanafunzi wake. Wengine walishikilia kwamba udhu baada ya kugusa ni wa kupendekezwa (sunna) na si wa lazima. Abu 'Umar alisema kuwa hili ndilo msimamo thabiti uliopokewa kutoka kwa Malik na wanafunzi wake kutoka miongoni mwa wakazi wa al-Maghrib, lakini simulizi zinatofautiana. Sababu ya kutofautiana ni kwamba kuna Hadith mbili zinazokinzana kuhusu jambo hili. Kwanza ni riwaya iliyopokelewa kutoka kwa Busrah (binti Safwan) kwamba alimsikia Mjumbe wa Mwenyezi Mungu (amani na baraka za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake) akisema: "Mmoja wenu anapogusa uume wake, na atawadhe." Hii ndiyo riwaya inayojulikana zaidi iliyowekwa kuhusu wajibu wa wudhuu kutokana na kugusa uume. Imepokewa na Malik katika al-Muwatta', na imethibitishwa na Yahya ibn Ma'in na Ahmad ibn Hanbal, lakini imetangazwa kuwa dhaifu na wanazuoni wa Kufa. Pia imepokewa kwa maana hiyo hiyo kutoka kwa Umm Habiba, na Ahmad ibn Hanbal ameitangaza kuwa sahihi. Toleo linalofanana kwa sehemu limepokewa kupitia Abu Hurayra. Ibn al-Sakan aliiona kuwa sahihi, ingawa haijapokewa na al-Bukhari wala Muslim. Riwaya ya pili, inayopingana na hii, imepokewa kutoka kwa Talq ibn Ali, aliyesema: "Tulimwendea Mjumbe wa Mwenyezi Mungu (amani na baraka za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake) na alikuwepo mtu pamoja naye, ambaye alionekana kuwa Mbedui. Akasema: 'Ewe Mjumbe wa Mwenyezi Mungu! Unasemaje kuhusu mtu anayegusa uume wake baada ya kutawadha?' Akasema: 'Je, si sehemu tu ya mwili wako?'" Hii pia imepokewa na Abu Dawud na al-Tirmidhi, na imetangazwa kuwa sahihi na wanazuoni wengi miongoni mwa Wakufa na wengineo. Wanazuoni walichagua kufasiri riwaya hizi kwa mojawapo ya njia mbili: kukubali moja na kukataa nyingine kwa njia ya kupendelea au kufuta hukumu (naskh), au kwa njia ya upatanisho. Wale waliopendelea riwaya ya Busrah, au waliodhani kuwa imefuta riwaya ya Talq ibn Ali, walishikilia wajibu wa wudhuu baada ya kugusa uume, ilhali wale waliopendelea riwaya ya Talq ibn Ali waliondoa wajibu wa wudhuu unaotokana na kugusa huko. Wale waliotaka kuoanisha hadithi hizo mbili walifanya wudhuu kuwa wajibu katika moja ya kesi lakini si katika nyingine, au walifasiri hadithi ya Busra kuwa inaonyesha kusisitizwa (mustahabb), na hadithi ya Talq ibn 'Ali kuwa inaonyesha kukanusha wajibu. Hoja zilizotolewa na kila upande kwa kupendelea hadithi ya chaguo lake ni nyingi sana, na majadiliano yake ni marefu. Zimepatikana katika vitabu vyao, lakini mambo ya kutofautiana ni yale tuliyoyaashiria.

1.1.4.5. Suala la 5: Vyakula vilivyopikwa kwa moto

1.1.4.5. Issue 5: Eatables prepared on fire

Wanachuoni wa kipindi cha kwanza walitofautiana kuhusu wajibu wa kutawadha baada ya kula vyakula vilivyopikwa kwa moto, kutokana na mkanganyiko wa hadith zilizopokelewa kuhusu jambo hilo kutoka kwa Mjumbe wa Allah ﷺ. Wanachuoni wengi wa mikoa iliyokuja baada ya kipindi cha kwanza walikubaliana kuondoa wajibu huo, kwa kuwa ilithibitika kwao kuwa huo ndio ulikuwa mwenendo wa Makhalifa wanne, na pia kutokana na hadith iliyopokelewa kutoka kwa Jabir, aliyesema: "Moja ya amri za mwisho za Mjumbe wa Allah ﷺ ilikuwa ni kuacha kutawadha baada ya kula kilichopikwa kwa moto." Hadith hii imepokelewa na Abu Dawud. Lakini kundi la wanachuoni wa hadith, akiwemo Ahmad, Ishaq, na kundi jingine pamoja nao, walishikilia kwamba kutawadha ni wajibu baada ya kula nyama ya ngamia pekee, kwa sababu ya hadith iliyothibiti kuhusu jambo hilo kutoka kwa Nabii ﷺ.

The jurists in the first period disagreed about the obligation of ablution after eating what was cooked on fire, because of the conflict of the traditions related about it from the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him). The majority of the jurists of the regions after the first period agreed about dropping the obligation, for it was established for them that such was the practice of the four Caliphs, and also because of the tradition related from Jabir, who said, “One of the last commands of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) was to relinquish ablution after consuming what was cooked on fire”. It is recorded by Abu Dawud. But a group of scholars from the traditionists, Ahmad, Ishaq, and a group besides them held that ablution is obligatory only after eating camel meat, because of an established tradition on this point from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him).

1.1.4.6. Suala la 6: Kucheka wakati wa Sala

1.1.4.6. Issue 6: Laughter during prayer

Abu Hanifa alisema kwa maoni yenye utata alipofanya wudhuu kuwa wajibu kwa yule anayecheka wakati wa sala, kutokana na hadithi mursal56 ya Abu al-'Aliyah, inayosema kwamba kundi la watu walicheka wakati wa sala, na Nabii ﷺ aliwaamuru warudie wudhuu na sala. Wengi walikataa hadithi hii kwa sababu ni mursal na inapingana na misingi, kwani inafanya jambo fulani kuwa sababu ya kubatilisha wudhuu wakati wa sala, lakini si wakati mtu hayuko katika sala. Hata hivyo, ni mursal iliyo sahihi.

Abu HanTfa expressed a deviant opinion as he made ablution obligatory for one who laughs during prayer, because of a tnursal tradition55 of Abu al-cAliyah, which states that a group of people laughed during prayer and the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) ordered them to repeat ablution and prayer. The majority rejected this tradition for its being a mursal and opposed to the principles, as it makes something a cause of invalidating ablution during prayer, but not when one is not praying. It is, however, a mursal that is sound.

1.1.4.7. Suala la 7: Wudhuu baada ya kubeba maiti

1.1.4.7. Issue 7: Ablution after carrying the dead

Kundi moja la wanazuoni wa fiqhi lilipotoka kwa kufanya udhu kuwa wajibu kwa sababu ya kubeba maiti. Kuna hadithi kuhusu hilo ambayo ni dhaifu: "Anayemuoga maiti na aoge, na anayemchukua na atawadhe". Ni lazima kujua kwamba wengi wa wanazuoni wa fiqhi walifanya udhu kuwa wajibu kutokana na kupotea kwa fahamu, kwa sababu yoyote ile, kama vile kuzimia, wazimu, au ulevi. Wote walilichukulia hilo kuwa sawa na usingizi, yaani, walishikilia kwamba ikiwa usingizi unafanya udhu kuwa wajibu katika hali ambayo kwa kawaida husababisha hadathi, yaani usingizi mzito, inafaa kwamba kupotea kwa akili pia kusababishe hilo. Haya ndiyo masuala ya sura hii ambayo yamekubaliwa au yanayojulikana sana kuwa na mgongano. Sasa tunapaswa kuhamia sura ya tano.

One group of jurists deviated by making ablution obligatory because of carrying the dead. There is a tradition for it that is weak, “One who bathes the dead let him take a bath, and one who carries them let him perform ablution”. It is necessary to know that the majority of the jurists made ablution obligatory due to the loss of senses, whatever its cause, like fainting, insanity, or intoxication. All of them held it to be analogous to sleep, that is, they maintained that if sleep makes ablution obligatory in a state that normally leads to hadath, namely, sound sleep, it is appropriate that the loss of reason should cause this too. These are the issues of this chapter that are agreed upon or are widely known to be disputed. We must now move to the fifth chapter.