«هیچ اجماعی درباره ماهیت تحدّی قرآنی وجود ندارد».

“There is no consensus on the nature of the Qur’ānic challenge”.

در مورد تحدّیِ قرآنی اختلاف نظر وجود دارد. برخی از دانشمندان بر این باورند که تحدّی به معنا مربوط است، نه به ویژگی‌های ادبی یا شگردهای زبانی.

There is a difference of opinion concerning the Qur’ānic challenge. Some scholars maintain that the challenge is about the meaning, rather than the literary features or linguistic devices.

دیگران استدلال می‌کنند که این تحدّی به این معناست که خداوند مانع از آن می‌شود که مردم بتوانند چیزی همانند قرآن بیاورند؛ دکترینی که معتزله، مکتب «عقل‌گرای» کلام اسلامی، از آن پشتیبانی می‌کنند. با وجود اختلاف نظر میان علما، هیچ‌یک از ایشان انکار نکرده‌اند که در ساختار ادبی و زبانی گفتمان قرآنی چیزی ویژه وجود دارد. مهم است توجه کنیم که استدلال این مقاله به هیچ دکترین رسمی‌ای وابسته نیست. این استدلال نمی‌کوشد ثابت کند که هیچ دکترینی درست است؛ بلکه می‌خواهد از نظر زبانی به اعجاز کوتاه‌ترین سوره قرآن بپردازد. از آنجا که می‌توان نشان داد که کوتاه‌ترین سوره قرآن از نظر زبانی قابل توجه است، باید این احتمال را پذیرفت که در گفتمان قرآنی چیزی ویژه وجود دارد. اینکه کدام دکترین منسجم‌تر است، موضوع اصلی نیست؛ هدف آن است که با نشان دادن ویژگی‌های زبانی و ادبی برجسته سوره کوثر، به تعامل با قرآن تشویق شود، تعاملی که رحمت و هدایت الهی را فراهم می‌آورد.

Others argue that the challenge refers to God preventing people from being able to produce anything like the Qur’ān, a doctrine espoused by the Al-Mu‘tazila, the ‘rationalist’ school of Islamic theology. Notwithstanding the difference of opinion amongst the scholars, none of them denied that there was something special about the literary and linguistic nature of the Qur’ānic discourse. It is important to note that the argument expressed in this essay is not dependent on any formal doctrine. The argument does not attempt to prove any doctrine to be true, it aims to linguistically investigate the inimitability of the Qur’ān’s shortest chapter. Since it can be illustrated that the Qur’ān’s shortest chapter is linguistically remarkable, one should stand in the possibility that there is something special about the Qur’ānic discourse. Whether one doctrine is more coherent than the other is not of primary importance, the objective is to—through exhibiting the remarkable linguistic and literary nature of Al-Kawthar—encourage engagement with the Qur’ān, which will facilitate Divine mercy and guidance.

«شعر جاهلی و شعر کلاسیک را نیز می‌توان به همین شیوه تحلیل کرد.»

“Pre-Islamic and classical poetry can be analysed in the same way”.

دلایل کلیدی وجود دارد که قرآن کریم را نمی‌توان با شعر پیش از اسلام یا شعر کلاسیک، مانند شعر شاعر بسیار نامدار المتنبی، مقایسه کرد. در مورد ناهمتایی قرآن با شعر پیش از اسلام، باید توجه داشت که اعراب قرن هفتم به تسلط زبانی و ادبی بی‌نظیری دست یافته بودند، با این حال نتوانستند قرآن را به چالش بکشند، و برجسته‌ترین کارشناسان آن زمان به ویژگی‌های بی‌همتای قرآن گواهی دادند. یکی از بهترین زبان‌شناسان آن زمان، الوليد بن المغيرة، چنین گفت:

There are a few key reasons why the Qur’ān cannot be compared to pre-Islamic poetry or classical poetry, like that of the highly acclaimed poet Al-Mutanabbi. With regards to being incomparable to pre-Islamic poetry, it is important to note that the Arabs of the 7th century achieved unparalleled linguistic and literary mastery, yet they failed to challenge the Qur’ān, and the leading experts of the time testified to the inimitable features of the Qur’ān. One of the best linguists of the time, Walīd ibn al-Mughīra, exclaimed:

«و چه بگویم؟ زیرا به خدا سوگند که هیچ‌کس از شما شعر را بهتر از من نمی‌داند، و هیچ‌کس نمی‌تواند در سرودن یا در فصاحت و بلاغت با من برابری کند، حتی در شعر جنّیان! با این همه، به خدا سوگند که سخن محمدﷺ [یعنی قرآن] هیچ شباهتی به هیچ‌چیز که من می‌شناسم ندارد، و به خدا سوگند که سخنی که او می‌گوید بسیار شیرین است و با زیبایی و جذابیت آراسته شده است.»71.

“And what can I say? For I swear by God, there is none amongst you who knows poetry as well as I do, nor can any compete with me in composition or rhetoric—not even in the poetry of jinns! And yet, I swear by God, Muhammad’s speech [meaning the Qur’an] does not bear any similarity to anything I know, and I swear by God, the speech that he says is very sweet, and is adorned with beauty and charm.”71.

قابل توجه است که مشرکان عرب در قرن هفتم میلادی در ابتدا پیامبر ﷺ را به شاعر بودن متهم می‌کردند. این کار آسان‌تر از آن بود که به جنگ بروند و با مسلمانان بجنگند. عربانی که در به‌کارگیری زبان عربی و شعر مهارت یافته بودند، سال‌ها زیر دست یک استاد آموزش دیده بودند.

Significantly, the Arab polytheists in the 7th century initially accused the Prophetصلى الله عليه وسلمof being a poet. This was an easier thing to do than going to war and fighting the Muslims. The Arab’s who perfected their use of the Arabic language and poetry studied for years under a master.

هیچ‌یک از آنان بیرون نیامدند تا فاش کنند که محمد ﷺ از شاگردان ایشان بوده است. همین‌که محمد ﷺ در رسالتش موفق شد، نشان می‌دهد که او به شاعران و زبان‌شناسان آن زمان ثابت کرد که قرآن واقعاً به‌طور معجزه‌آسایی بی‌همتاست. اگر قرآن بی‌همتا نبود، هر شاعر یا زبان‌شناسی می‌توانست چیزی بهتر یا همانند گفتار قرآنی تولید کند. نویدِ کرمانی، متخصص مطالعات اسلامی، این نکته را روشن می‌کند:

None of them came out to expose Muhammadصلى الله عليه وسلمas being one of their students. The very fact that Muhammadصلى الله عليه وسلمwas successful in his message demonstrates that he succeeded in showing the poets and linguists of the time, that the Qur’ān is indeed miraculously inimitable. If the Qur’ān was not inimitable, any poet or linguist could have produced something better or similar to the Qur’ānic discourse. Expert in Islamic studies Navid Kermani makes this point clear:

بدیهی است که پیامبر در این کشمکش با شاعران پیروز شد، وگرنه اسلام این‌گونه چون آتش در بیشه گسترش نمی‌یافت.ﷺ ۷۲.

“Obviously, the Prophet succeeded in this conflict with the poets, otherwise Islam would not have spread like wildfire.”72.

در واقع، لَبید بن ربیعه، شاعر پیش از اسلام و یکی از شاعران مشهور «معلقات هفتگانه»، به سبب اعجاز قرآن اسلام آورد. پس از آنکه اسلام آورد، دیگر شعر نسرود. مردم شگفت‌زده شدند، زیرا او «برجسته‌ترین شاعر ایشان» بود.۷۳ از او پرسیدند که چرا دیگر شعر نمی‌سراید؛ او پاسخ داد: «چه! آن هم پس از نزول قرآن؟»۷۴

In fact, the pre-Islamic poet Labīd ibn Rabī’ah, one of the famous poets of the Seven Odes, embraced Islam due to the inimitability of the Qur’ān. Once he embraced Islam, he stopped composing poetry. People were surprised, for “he was their most distinguished poet”.73 They asked him why he stopped composing poetry; he replied, “What! Even after the revelation of the Qur’an?”74.

دربارهٔ مقایسهٔ قرآن با استادان بزرگ شعر کلاسیک، مانند ابوالطیب احمد بن الحسین المتنبی الکندی، توجه به این نکته مهم است که متنبی به دست بسیاری از عرب‌ها نابغهٔ بی‌همتای شعر شناخته می‌شد. برخی استدلال کرده‌اند که گرچه شاعران دیگر از همان قالب مدح و همان وزن شعری این شاعر بزرگ بهره گرفته‌اند، اما نتوانسته‌اند به سطح فصاحت و تنوع سبکی او برسند. اگر این سخن درست باشد، ممکن است اعجاز قرآن را زیر سؤال ببرد. با این حال، این ستایش از متنبی بی‌پایه است.

Concerning, the Qur’ān being compared to the classical poetic masters such as Abu at-Tayyib Ahmad ibn al-Husayn al-Mutanabbi al-Kindi, it is important to note that Al-Mutanabbi was considered an unmatched poetic genius by many Arabs. Some have argued that although other poets have used the same panegyric genre and poetic metre as the great poet, they have not been able to match his level of eloquence and stylistic variance. If this is true, then it may undermine the Qur’ān’s inimitability. However, this acclamation of Al-Mutanabbi is unfounded.

اولین نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که این ادعا مبهم است. المتنبی کتابی با بیش از هفتاد هزار کلمه، مانند قرآن، ننوشته است. مجموعه اشعار او شامل قصایدی است که با یکدیگر ارتباطی ندارند و در فصل‌هایی تنظیم نشده‌اند. همچنین، شاعران یهودی موسی بن عزرا و سلیمان بن جبرول از شعر المتنبی تقلید کرده‌اند.

The first thing to note is that this contention is vague. Al-Mutanabi did not write a book of over seventy-thousands words, like the Qur’ān. His collection of poems contains poems that are unrelated to each other and not placed into chapters. Also, there have been imitations of Al-Mutanabbi’s work by the Jewish poets Moses ibn Ezra and Solomon ibn Gabriol.

جالب اینجاست که شاعر اندلسی ابن هانی الاندلسی به «متنبیِ غرب» معروف بود.۷۵

Interestingly, the Andalusian poet Ibn Hani’ al-Andalusi was known as the Al-Mutanabbi of the West.75.

یکی از نکات مهم این است که شعر عربی در قرون وسطی انواع ادبی تازه‌ای خلق نکرد. این امر به این دلیل بود که شعر آن دوره به آثار شعری پیشین وابسته بود. دنیس ای. مک‌اولی، پژوهشگر، می‌نویسد که شعر قرون وسطی عمدتاً «بیش از تجربه‌ی مستقیم، بر پیشینه‌ی ادبی تکیه داشت».76 در شعر کلاسیک عربی، معمول بود که شاعری بکوشد با سرودن شعری تازه در همان وزن، قافیه و مضمون، با شعر پیشینیان خود هم‌آوردی کند. این کار رویه‌ای عادی شمرده می‌شد.77 از این رو جای شگفتی نیست که امیل هومرین، استاد دین، بیان ادبی ابن‌الفارض را بررسی کرده و آثار او را «ابداعات بسیار اصیلی بر پایه‌ی المتنبی» توصیف کرده است.78

One significant point is that medieval Arabic poetry did not create new literary genres. This was due to the fact that it depended on previous poetic work. The academic Denis E. McAuley writes that medieval poetry largely hinged “more on literary precedent than on direct experience.”76 In classical Arabic poetry, it was not unusual for a poet to attempt to match a predecessor’s poem by writing a new one in the same poetic metre, rhyme and theme. This was considered normal practice.77 It is not surprising that Professor of Religion Emil Homerin explored the literary expression of Ibn al-Farid, and described his work as “very original improvisations on al-Mutanabbi”.78.

برای برجسته‌تر کردن این واقعیت که می‌توان از المتنبی تقلید کرد، او فاش ساخت که اثری را از شاعری دیگر به نام ابونواس به عاریت گرفته است.۷۹ بسیاری از منتقدان ادبی عرب در قرون وسطا، مانند الصاحب بن عباد و ابوعلی محمد بن الحسن الحاتمی، انتقادهایی بر المتنبی نوشتند.

To highlight further the fact that Al-Mutanabbi can be emulated, he disclosed that he borrowed work from another poet, Abu Nuwas.79 Many medieval Arab literary critics such as Al-Sahib ibn ‘Abbad and Abu Ali Muhammad ibn al-Hasan al-Hatimi wrote criticisms of Al-Mutanabbi.

ابن عباد کتاب «الکشف عن مساوئ شعر المتنبی» را نوشت و حاتمی در «الرسالة المُوضِحة فی ذکر سرقات أبی الطیب المتنبی» شرحی زندگینامه‌ای از برخورد خود با المتنبی آورد.80 نتیجه‌ی این نقدهای ادبی چنین دلالت دارد که با آنکه آثار او محصول نبوغ است، می‌توان از آنها تقلید کرد. حاتمی جدال‌گرانه‌تر با المتنبی برخورد می‌کند و استدلال می‌کند که شعر او سبکی یگانه ندارد و دارای اشتباه است. پروفسور سیگر ا. بونباکر که نقد ادبی حاتمی بر المتنبی را بررسی کرده، نتیجه می‌گیرد که «داوری او اغلب مستدل است و تقریباً این احساس به خواننده دست می‌دهد که المتنبی در نهایت شاعری متوسط بوده که نه تنها فاقد اصالت بوده، بلکه در دستور زبان، واژه‌شناسی و بلاغت نیز تسلط کافی نداشته و گاه نشانه‌هایی از ذوق به‌شدت نادرست از خود بروز می‌داده است.»81

Ibn ‘Abbad wrote al-kashf ‘an masawi’ shi’r al-Mutanabbi and Al-Hatimi wrote a biographical account of his encounter with Al-Mutanabbi in his al-Risala al-Mudiha fi dhikr sariqat Abi al-Tayyib al-Mutanabbi.80 The conclusions of these literary criticisms imply that although his work is the product of genius, they can be emulated. Al-Hatimi presents a stronger polemic against Al-Mutanabbi and argues the case that his poetry does not have a unique style and contains errors. Professor Seeger A. Bonebakker, who studied Al-Hatimi’s literary criticism of Al-Mutanabbi, concludes that his “judgement is often well-founded and one almost ends up feeling that Mutanabbi was, after all, a mediocre poet who was not only lacking in originality, but also had insufficient competence in grammar, lexicography, and rhetoric, and sometimes gave evidence of incredibly bad taste.”81.

«اگر شکسپیر نابغهٔ بی‌همتای ادبی باشد، آنگاه تقریباً هر انسانی می‌تواند بکوشد که بی‌همتایی قرآن را بیازماید.»

“If Shakespeare is an unparalleled literary genius, then the Qur’ān’s inimitability is a human endeavour”.

ویلیام شکسپیر را می‌توان بی‌گمان بزرگ‌ترین نمایشنامه‌نویس انگلیسی زبان دانست که تاکنون زیسته است. یک اعتراض رایج به استدلال این مقاله آن است که به نظر می‌رسد شکسپیر در تاریخ زبان انگلیسی بی‌همتاست و از این رو تقلیدناپذیر است. با توجه به مهارت‌های ادبی و زبانی بی‌نظیر او، تقلیدناپذیری قرآن را می‌توان با ارجاع به یک نابغه ادبی توضیح داد.

Willam Shakespeare is arguably the greatest English playwright that ever lived. A common objection to the argument in this essay is that Shakespeare seems to be unmatched in the history of the English language, therefore he is inimitable. Considering his unparalleled literary and linguistic skills, the Qur’ān’s inimitability can be explained in reference to a literary genius.

چند دلیل وجود دارد که نشان می‌دهد این اعتراض نابجاست.

There are a few reasons why this objection is misplaced.

نخست، اعجاز سورۀ الکوثر با شاهکارهای شکسپیر بسیار متفاوت است.

Firstly, the inimitability of Al-Kawthar is very different from Shakespeare’s masterpieces.

سبک ادبی و زبانی سورۀ الکوثر، از نظر تکرار و ماهیت ویژگی‌های ادبی و زبانی، با هیچ سه سطری که شکسپیر نوشته قابل مقایسه نیست. با در نظر گرفتن چگونگی نزول سورۀ الکوثر، زمینۀ تاریخی آن، بینامتنیت آن، ساختار آن، و پیوند بهینۀ میان سبک و معنا، این نکته محل اختلاف نیست.

Al-Kawthar’s frequency and nature of literary and linguistic features are incomparable to any three lines that Shakespeare has written. Considering how Al-Kawthar was revealed, the background context, the intertextuality, its structure, its optimal interrelation between style and meaning, this point is not controversial.

ثانیاً، شکسپیر از فصاحت بی‌همتای پایدار یا عبارات بی‌نظیری که بدون هیچ‌گونه اصلاح یا بازنگری بیان شده باشند، برخوردار نبود. مارک فورسایث استدلال می‌کند که توانایی‌های شکسپیر با گذشت زمان رشد کرد:

Secondly, Shakespeare did not display sustained matchless eloquence, or inimitable expressions that were expressed without any amendments or revisions. Mark Forsyth argues that Shakespeare’s abilities developed over time:

«شکسپیر نابغه نبود. او بی‌هیچ سایه دور تردیدی، شگفت‌انگیزترین نویسنده‌ای بود که تا به حال زیسته است. اما نابغه نبود. هیچ فرشته‌ای سطرهایش را برایش نمی‌آورد و هیچ پری‌ای برایش نمونه‌خوانی نمی‌کرد. در عوض، او فنون را آموخت، ترفندها را آموخت، و آن‌ها را به خوبی یاد گرفت… شکسپیر روز به روز بهتر و بهتر شد، که کار آسانی هم بود، چون بد شروع کرده بود، همان‌طور که بیشتر مردم وقتی کار تازه‌ای را آغاز می‌کنند.»82.

“Shakespeare was not a genius. He was, without the distant shadow of a doubt the most wonderful writer who ever breathed. But not a genius. No angels handed him his lines, no fairies proofread for him. Instead, he learnt techniques, he learnt tricks, and he learnt them well…. Shakespeare got better and better and better, which was easy because he started badly, like most people starting a new job.”82.

در واقع، به گفته فورسایت، نخستین آثار شکسپیر «... چندان خوب نبودند.»83

In fact, Shakespeare’s initial works were, according to Forsyth, “… not very good.”83

ثالثاً، فورم‌های ادبی شکسپیر منحصربه‌فرد نیستند. سonnet‌های او عمدتاً در وزنی رایج به نام پنتامتر ایامبی نوشته شده‌اند، طرح قافیه‌ای که در آن هر مصراع سonnet از ده هجا تشکیل می‌شود. این هجاها به پنج جفت تقسیم می‌شوند که ایامب یا پاهای ایامبی نامیده می‌شوند.84

Thirdly, Shakespeare’s literary forms are not unique. His sonnets are written predominantly in a frequently used metre called the iambic pentameter, a rhyme scheme in which each sonnet line consists of ten syllables. The syllables are divided into five pairs called iambs or iambic feet.84

در نهایت، از آنجا که طرح و ساختار آثار شکسپیر در دسترس است، جای شگفتی نیست که کریستوفر مارلو، نمایشنامه‌نویس انگلیسی، سبکی مشابه دارد و شکسپیر با فرانسیس بومونت، جان فلچر و دیگر نمایشنامه‌نویسان همعصر او مقایسه شده است.85

Finally, since the blueprint of Shakespeare’s work is available, it is not surprising that the English dramatist Christopher Marlowe has a similar style, and that Shakespeare has been compared to Francis Beaumont, John Fletcher and other playwrights of his time.85