معیار عینیت در تحلیل حدیث و تعیین صحت آن به این معناست که حدیث از نظر تاریخی بررسی شود و بر اساس شواهدی که پیرامون هر حدیث وجود دارد داوری گردد، صرف‌نظر از تعصبات شخصی و عقاید ناقد. اثبات عینیت و بی‌طرفی منتقدان حدیث برای دفاع از روش حدیثی امری حیاتی است. اگر آنان عینی نبودند، احکامشان خودسرانه و در نتیجه بی‌ارزش می‌بود. چگونه ممکن است روش حدیثی برای غربال کردن نقل‌ها مناسب باشد، اگر به شکلی عینی به کار گرفته نشود؟ اهل سنت عینیت منتقدان حدیث را امری مسلم می‌دانند؛ واقعیتی که نیازی به پژوهش بیشتر ندارد. از این رو، اگر کسی درباره دلیل این موضع پرسش کند، برخی ممکن است در پاسخ دچار تردید شوند، با آنکه دلایل فراوانی برای این باور وجود دارد. بنابراین دلیل مسلم دانستن این امر صرفاً حاصل جزم‌اندیشی مذهبی نیست، بلکه برای هر کسی که اطلاعات را به‌طور بی‌طرفانه بنگرد، کاملاً آشکار است. کاربست عینی روش حدیثی توسط منتقدان حدیث در نمونه‌ها و رویه‌های بسیاری نمایان است. من تنها سه مورد را برجسته کرده‌ام که بی‌طرفی آنان در آن‌ها بیش از همه آشکار است. در نخستین مورد (بخش الف) می‌بینیم که منتقدان حدیث با مخالفان کلامی خود چگونه رفتار کردند. در مورد دوم (بخش ب) بررسی می‌کنیم که منتقدان حدیث با برخی از کسانی که با آنان در مواضع کلامی همسو بودند چگونه برخورد کردند.

Objectivity in analyzing hadith and determining its authenticity means to study the hadith historically and judge according to the evidence surrounding each hadith; irrespective of the Critic’s personal biases and opinions. Establishing the objectivity and impartiality of the Hadith Critics is crucial in defending the Hadith Method. If they were not objective, their rulings would be arbitrary and thus, without value. How could Hadith Method be suitable to sift through transmission if it is not practiced objectively? As Sunnis, the objectivity of the Hadith Critics is taken for granted; a fact that needs no further research, hence if questioned about the justification for this position, some may falter even though there is ample reason to believe so. For this, the reason why it is taken for granted is not simply the result of Sunni dogma, but because it is quite apparent to whoever looks at the information impartially. The objective application of Hadith Method by Hadith Critics is exhibited through many examples and practices. I have chosen to only highlight three scenarios where their impartiality is most obvious. In the first scenario (Section A), we look at how Hadith Critics dealt with their theological opponents. In the second scenario (Section B), we look at how Hadith Critics dealt with some of those who shared their theological stances.

در سناریوی سوم (بخش C) بررسی می‌کنیم که منتقدان حدیث با گزارش‌های حدیثی‌ای که آشکارا از پیش‌داوری‌های کلامی آنان حمایت می‌کرد، چگونه برخورد می‌کردند.

In the third scenario (Section C), we look at how Hadith Critics dealt with hadith reports that expressly support their theological biases.

این سه سناریو از آن جهت انتخاب شده‌اند که موارد مناقشه‌برانگیزی هستند و در آن‌ها عینیت واقعی آزموده می‌شود. برای شخصی که هیچ منفعتی در موضوع ندارد، بی‌طرف بودن دشوار نیست، اما عینیت راستین زمانی آشکار می‌شود که شخص میان گرایش شخصی و اصول، باید موضعی اتخاذ کند. آیا یک ناقد، راوی موثقی را که از مکتب کلامی رقیب است تضعیف خواهد کرد؟ آیا ناقد از ضعف راویِ هم‌مسلک خود چشم‌پوشی خواهد کرد؟ آیا ناقد به خاطر آنکه حدیثی با گرایش کلامی او هم‌خوانی دارد، از عیوب قادح آن حدیث صرف‌نظر خواهد کرد؟

These three scenarios where chosen, because they are contentious scenarios where true objectivity is tested. It is not hard for a person who has nothing at stake in an issue to be objective, but true objectivity is noted when a person must take a stand between personal bias and principle. Will a Critic undermine a reliable transmitter from a competing theological school? Will a Critic overlook the weakness of a transmitter who happens to be from his own theological persuasion? Will a Critic overlook impairing defects in hadith simply because it supports his own theological persuasion?

یحییٰ بن معین (وفات ۲۳۳ق) از برجسته‌ترین و پرنفوذترین ناقدان حدیث است که دربارۂ راویان حدیث بسیار سخن گفته و آنان را هم نقد و هم تأیید کرده است. از این رو، من احکام او را معیاری قرار داده‌ام تا از طریق آن بتوان بی‌طرفی ناقدان حدیث را در به‌کارگیری روش حدیثی بر مخالفان کلامی‌شان مشاهده کرد. با این حال، این بی‌طرفی که یحییٰ در اینجا نشان می‌دهد منحصر به او نیست، بلکه در نوشته‌های بسیاری از دیگر ناقدان حدیث در دورۂ شکل‌گیری نقل و نقد حدیث نیز دیده می‌شود. در اثر اصلی‌ام ده‌ها نمونهٔ مشابه از احمد بن حنبل، دو رازی (ابو زرعه و ابو حاتم) و جوزجانی آورده‌ام.

Yahya b. Ma’in (d. 233) is one of the most famous and influential Hadith Critics who spoke extensively on hadith transmitters, criticizing and endorsing them. Due to this, I have chose to use his rulings as lense by which the objectivity of hadith critics may be observed in applying the hadith method to a critic’s theological opponents. Yet, the objectivity exhibited by Yahya here is not exclusive to him, but can also be observed in the writings of many other Hadith Critics in the formative era of hadith transmission and Criticism. In my original work, I give dozens of similar examples from Ahmed b. Hanbal, the two Razis (Abu Zur’ah and Abu Hatim) and Al-Jawzajani.

در بحث برتری صحابه و ترتیبی که میان ایشان قرار می‌گیرد، یحیی دیدگاه خود را بسیار روشن بیان کرده است. یحیی گفت: «و من می‌گویم: ابوبکر، عمر، عثمان و علی. این نظر و دیدگاه ماست.»۱۵ افزون بر این، یحیی هر کسی را که علی را بر عثمان ترجیح می‌داد، شیعه به شمار می‌آورد۱۶. از این رو روشن است که شیعیان آشکارا در تقابل با یحیی قرار داشتند. این پرسش پیش می‌آید: پس یحیی با راویان ایشان چگونه رفتار می‌کند؟ آیا اجازه می‌دهد که تعصبات کلامی‌اش بر او چیره شود؟ یا بدون توجه به این اختلافات، ایشان را به‌طور عینی ارزیابی می‌کند؟

When it comes to the superiority of the companions and the proper order they fall into, Yahya was very clear about his opinion. Yahya said, “And I say: Abu Bakr, „Umar, „Uthman and „Ali. This is our opinion and view.15” Furthermore, Yahya considered anyone who preferred „Ali over „Uthman to be a Shi’i16. From this, it is clear that the Shi’a are clearly in opposition to Yahya. The question that asks itself: How then does Yahya deal with their transmitters? Does he let his theological biases get the best of him? Or does he objectively rate them, irrespective of the differences?

در نظر، یحییٰ بن معین می‌پذیرد که راویان شیعی می‌توانند قابلِ اعتماد باشند. او گفت: «شیعی می‌تواند قابلِ اعتماد باشد.»۱۷ این نظریه با عملِ یحییٰ نیز تأیید می‌شود. بیایید به نقل‌قول‌های زیر از یحییٰ بن معین توجه کنیم.

In theory Yahya b. Ma’in admits that Shi’i transmitters can be reliable. He said, “A Shi’i can be reliable.17” This theory is further supported by Yahya’s practice. Let us consider the following quotes from Yahya b. Ma’in.

۱. یحییٰ گفت: «فَطر بن خلیفه ثقه است و او شیعه است۱۸»۔ ۲. یحییٰ گفت: «محمد بن کثیر الکوفی از لیث روایت می‌کند۔ او شیعه بود و اشکالی در او نبود (لم یکن بہ بأس)۱۹»۔ ۳. ابن الجنید گفت: از یحییٰ بن معین درباره سعید بن خُثیم الهلالی پرسیدم و او گفت: «او شیخی کوفی است، اشکالی در او نیست (لیس بہ بأس)، ثقه است»۔ سپس مردی به یحییٰ گفت: «او شیعه است۲۰؟» او گفت: «شیعه می‌تواند ثقه باشد و قدری نیز می‌تواند ثقه باشد۔»۲۱ یحییٰ بن معین و راویان قدری گروه دیگری که یحییٰ کاملاً با آنان مخالف بود، قدریه بودند۔ یحییٰ گفت: «اگر او تبلیغ کند، پشت سر قدری نماز نمی‌خوانم۔»۲۲ او همچنین می‌گفت اگر کسی جز این راهی نداشته باشد که پشت سر قدری نماز بخواند، باید نمازش را دوباره بخواند۔۲۳ روشن است که یحییٰ با این گروه مخالف است، پشت سر ایشان نماز نمی‌خواند و دیگران را نیز به همین کار فرمان می‌دهد، کاری که نسبت به شیعه انجام نمی‌داد۔ با این حال، این امر مانع آن نشد که یحییٰ راویان قدری را بی‌طرفانه ارزیابی کند۔

1. Yahya said, “Fatr b. Khalifah is reliable (thiqah) and he is a Shi’i.18” 2. Yahya said, “Muhammad b. Kathir Al-Kufi transmits from Layth. He was a Shi’i and there was nothing wrong with him (Lam yakun bihi ba’s).19” 3. Ibn Al-Junayd said: I asked Yahya b. Ma’in about Sa’id b. Khuthaym Al-Hilali and he said, “He is a Kufan Shaykh, there is nothing wrong with him (Laysa bihi ba’s), reliable (thiqah).” A man then said to Yahya, “He is Shi’i20?” He said, “A Shi’i can be reliable and a Qadari can be reliable.21” Yahya b. Ma’in and Qadari Transmitters Another group Yahya was diametrically opposed to was the Qadariyyah. Yahya said, “I don’t pray behind a Qadari if he proselytizes.22” He also used to say that if a person has no other choice but to pray behind a Qadari, he should redo his prayers23. Clearly, Yahya is opposed to this group, refusing to pray behind them, and commanding others to do so as well, something he didn’t practice with Shi’ah. Yet this didn’t prevent Yahya from impartially rating Qadari transmitters.

یکی دیگر از زاویه‌های مهم برای بررسی این مسئله، این است که ببینیم محدثان منتقد با هم‌کیشان خود، یعنی کسانی که گرایش‌ها و جهت‌گیری کلامی‌شان همانند خودشان بود، چگونه برخورد می‌کردند. آیا به آنان اجازه داده می‌شد که از جعل جان سالم به در ببرند؟ آیا ضعف ایشان به خاطر اشتراک کلامی میان منتقد و راوی نادیده گرفته می‌شد؟

Another important angle to look at this issue from is to see how Hadith Critics dealt with their own kind; those who were of the same theological leanings and orientation as them. Were they allowed to get away with forgery? Was their weakness ignored for the sake of the shared theology between the Critic and the transmitter?

الجوزجانی (متوفی ۲۵۹ق) یکی از منتقدان حدیث است که به سختگیری و نیز به نوعی تعصب کلامی شهرت دارد. او در کتاب «أحوال الرجال» چند نکته در این زمینه مطرح می‌کند. وی، علاوه بر آنکه نشان می‌دهد همه بدعت‌گذاران دروغگو نیستند و برخی از ایشان در واقع راستگو هستند، به برخی جاعلان حدیث اشاره می‌کند که بدعت‌گذاری آنان برای او شناخته‌شده نبوده است، اما یادآور می‌شود که «دروغگویی خود، بدعتی کافی است»۲۸. این سخن از آن جهت مهم است که نشان می‌دهد حتی کسی که به تعصب کلامی و سختگیری شهرت دارد، در نظریه، حاضر نبوده است هم‌مسلکان کلامی خود را بی‌حساب رها کند. این نظر در عمل نیز با رفتار محدثان تأیید می‌شود، زیرا ایشان هر جا لازم بود، هم‌مسلکان کلامی خود را نیز نقد می‌کردند. [۲۸] أحوال الرجال، الجوزجانی.

Al-Jawzjani (d. 259) was a hadith critic who has a reputation of being strict, as well as being a theological bigot of sorts. In his book “Ahwal Al-Rijal” he makes several points on the subject. Besides showing that not all heretics are liars, but some are actually honest, he points out that there are some forgers who were not known to him for heresy, though he notes “lying is a sufficient heresy28.” This is an important quote, as it shows that in theory even someone who has a reputation for being a theological bigot and very strict was not willing to give those who may have the same theological orientation as him a free pass. This theory is backed up in practice by Hadith Critics, who did criticize their theological brethren as needed.

بیایید نگاهی به خارجہ بن مصعب بن خارجہ بیندازیم. او آنقدر شخصیت مهمی بود که البخاری در کتاب «خلق أفعال العباد» از او نقل کرده و جهمیه را تکفیر نموده و شیوه‌های کفر ورزیدن آنان را شرح داده است[29]. با این حال، خود البخاری درباره او چنین نوشته است:

Let’s take a look at Kharijah b. Mus’ab b. Kharijah. He was important enough of a figure to be quoted by Al-Bukhari in his “Khalq Af’al Al-’Ibad” excommunicating the Jahmiyyah, and detailing the ways in which they disbelieved29. Yet Al-Bukhari himself wrote about him:

یحییٰ بن یحییٰ نے کہا: «وہ غیاث بن ابراہیم سے تدلیس (یعنی دھوکے سے روایت) کیا کرتا تھا۔» غیاث بن ابراہیم کی حدیث ضائع ہو گئی تھی، اس لیے اس کی صحیح روایت کو اس کی غیر صحیح روایت سے الگ کر کے پہچانا نہیں جا سکتا۔30

آخرین زاویه‌ای که این موضوع را از آن بررسی خواهیم کرد، این است که منتقدان حدیث با گزارش‌های حدیثی در جهت تأیید تعصبات خود چگونه رفتار می‌کردند. چهار نمونه زیر همگی به تعصبات کلامی مربوط‌اند. الدوری روایت می‌کند که یحیی بن معین از راوی‌ای خاص یاد کرد و درباره‌ی او گفت:

The last angle through which we will consider this issue is how hadith critics treated hadith reports in support of their biases. The following four examples all relate to theological biases. Al-Duri relates that Yahya b. Ma’in mentioned a specific transmitter and said about him:

او حدیثی ناپسند (منکر) را از علی بن ثابت، از اسرائیل، از ابن ابی لیلی، از نافع، از ابن عمر نقل کرد که گفت: پیامبر ﷺ فرمود: «دو گروه که هیچ بهره‌ای از اسلام ندارند: مرجئه و قدریه.»[36] در نخستین نمونه، یحیی بن معین این حدیثی را که به شدت از مخالفان کلامی‌اش، یعنی مرجئه و قدریه، انتقاد کرده و آنان را سرزنش می‌کند، رد می‌کند. مخالفت یحیی با قدریه در بخش ب پیش‌تر آمده است. در مورد مرجئه، یحیی با آنان مخالف است، زیرا آشکارا در مخالفت با ایشان می‌گوید: «ایمان گفتار و کردار است؛ افزایش و کاهش می‌یابد.»[37] افزون بر این، به نظر می‌رسد دیدگاه بسیار نامطلوبی نسبت به ایشان دارد، زیرا از شریک درباره مرجئه نقل می‌کند که گفت: «مرجئه دشمنان خدایند.»[38] یحیی درباره سخن شریک اظهار نظری نمی‌کند. ابن ابی حاتم در مجموعه‌اش درباره احادیث معلول، این پرسش را از پدرش ابو حاتم رازی پرسید:

He transmitted an objectionable (munkar) hadith from „Ali b. Thabit from Isra’il from Ibn Abi Layla from Nafi’ from Ibn „Umar who said: The Prophet said, “Two groups who have no claim to Islam: The Murji’ah and the Qadariyyah.36” In our first example, Yahya b. Ma’in rejects this hadith that strongly criticizes and rebukes his theological opponents: the murji’ah and qadariyyah. Yahya’s opposition to the Qadariyyah has preceded in Section B. With regards to the Murji’ah, Yahya is opposed to them as he explicitly states, in opposition to them, “Belief is speech and actions; it increases and decreases.37” Furthermore, he seems to have a quite unfavorable view of them, as he quotes Shareek saying about the Murji’ah, “The Murji’ah are the enemies of Allah.38” Yahya doesn’t comment on Shareek’s statement. In his compilation on defective hadith, Ibn Abi Hatim posed the following question to his father Abu Hatim Al-Razi:

از پدرم درباره حدیثی پرسیدم که بقیّه از حبیب بن عمر، از پدرش، از ابن عمر، از عمر، از رسول خدا ﷺ روایت کرده که فرمود: «در روز قیامت منادی ندا می‌دهد: مخالفان خدا برخیزند» و آنان قدریّه‌اند. او پاسخ داد: «این حدیث منکر است؛ حبیب بن عمر در حدیث ضعیف است؛ ناشناخته است؛ جز بقیّه کسی از او روایت نکرده است.»39 اگر به حدیثی که ابوحاتم درباره‌اش پرسش شده نگاه کنیم، تنها حدیثی می‌بینیم که از رویدادهای روز قیامت سخن می‌گوید، ژانری شناخته‌شده در حدیث که در اصل ابوحاتم هیچ تردیدی در تصحیح آن ندارد. افزون بر این، محتوای حدیث در اصل قدریّه را سخت نکوهش می‌کند، گروهی که ابوحاتم با آنان مخالف بود و ایشان را بدعت‌گذار می‌دانست. در واقع، ابوحاتم و ابوزرعه هر دو در متنی که به «عقیدة الرازیین» معروف شد برای ابن ابی حاتم املا کردند: «و قدریّه بدعت‌گذار گمراهانند.»40 با این حال، ابوحاتم با پایبندی به اصول حدیثی‌اش، این حدیث را به سبب حبیب بن عمر رد کرد و اجازه نداد که پذیرفته بودن این ژانر برای خودش، یا محتوای حدیث که به سود تعصب او علیه قدریّه بود، در تصمیمش تأثیر بگذارد.