در قرآن، واژه‌ی قرآنی برای ایمان به یک حقیقت معنوی «ایمان» است که دو مرحله دارد: اقرار به زبان (اقرار بالسان) و تصدیق قلبی (تصدیق بالقلب). اقرار زبانی به حقایق معنوی‌ای که اسلام بر آن‌ها تأکید دارد، شرط ورود فرد به جمع این دین است، اما ایمان راستین تنها زمانی پدیدار می‌شود که این باور به یک یقین درونی و استوار تبدیل گردد.

The Qur'anic term for belief in a spiritual reality is /man (faith) which has two phases: lqrar bil-lisan (verbal profession) and tasdeeq bil-qalb (heart-felt conviction). A verbal profession of a belief in the spiritual realities upheld by Islam is the condition of a person's admittance into the fold of this religion, but true faith will emerge only when that belief deepens into a strong inward conviction.

اب سوال یہ ہے کہ قرآن پر ایمان رکھنے کا کیا مطلب ہے؟ اس کا مطلب یہ ہے کہ انسان پہلے تو زبان سے اقرار کرے کہ قرآن اللہ سبحانہ و تعالیٰ کا کلام ہے، جسے اس نے اپنے چنے ہوئے فرشتے جبرائیل علیہ السلام کے ذریعے، اپنے رسولوں میں سے آخری رسول محمد ﷺ پر نازل فرمایا۔ یہ اقرار کرنے کے بعد وہ مسلمانوں کی جماعت کا فرد شمار کیا جائے گا، اگرچہ ابھی اسے حقیقی ایمان حاصل نہ ہوا ہو۔ حقیقی ایمان کی روشنی اس وقت اس کے دل کو منور کرتی ہے جب وہ اس عقیدے کو گہرے باطنی یقین کے ساتھ اپنے دل میں بسا لیتا ہے۔ تب وہ اپنے دل کو کتابِ مقدس کی عظمت سے لبریز پائے گا۔ جوں جوں اس کا ایمان مضبوط ہوتا جائے گا، اس کا ذہن قرآن کے سحر میں زیادہ سے زیادہ گرفتار ہوتا جائے گا، اور اس کے لیے تعظیم کا احساس گہرا سے گہرا ہوتا جائے گا۔ یوں ایمان اور تعظیم لازم و ملزوم ہیں۔ قرآن کے مطالعے سے ہمیں معلوم ہوتا ہے کہ اس کتابِ وحی پر سب سے پہلے ایمان لانے والے خود نبی ﷺ تھے، جن کے پیچھے آپ کے صحابہ رضی اللہ عنہم نے ایمان قبول کیا۔

Now what is meant by having faith in the Qur'an? It means that one should, in the first instance, verbally profess that the Qur'an is the Word of Allah (SW) that was revealed by Him through His chosen angel Jibra'eel (AS), to the last of His messengers, Prophet Muhammad (SAW). Having made this profession, a person will be accepted as a member of the Muslim community, although he may not have yet attained true faith. It is only when he comes to cherish this belief with a deep, inward conviction that the light of true faith will illumine his heart. Then he will find his heart to be full of reverence for the Holy Book. As his faith becomes stronger and stronger, his mind will come more and more under the spell of the Qur'an, and his feeling of reverence for it will become deeper and deeper. Thus faith and reverence go together. We learn from the study of the Qur'an that the first individual to believe in this ~evealedB ook was none other than the Prophet (SAW) himself who was followed by his Companions (RAA).

رسول (ﷺ) به آنچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده بود ایمان آورد، و مؤمنان نیز (ایمان آوردند)...

The Messenger believed in what was revealed to him from his Lord, as well as the believers ....

(سورة البقرة ۲:۲۸۵)

(Al-Baqarah 2:285)

ایمان آنان یک باور قلبی ژرف بود مبنی بر اینکه قرآن کلام خداست. این باور در ایشان نگرشی توأم با احترام نسبت به قرآن پدید آورد و در دلهایشان عشق و ارادتی بی‌حد به آن را جای داد. به همین سبب بود که پیامبر ﷺ با اشتیاق چشم به راه نزول وحی می‌ماند، و اگر نزول آن به‌طور موقت متوقف می‌شد بی‌تاب می‌گشت، و چون دوباره آغاز می‌شد با نهایت اشتیاق و شور می‌کوشید آن را حفظ کند، تا آنجا که خداوند متعال از سر مهر و محبت به فرستاده‌اش ﷺ، او را از شتاب‌زدگی در این کار بازداشت و چنین فرمود:

Their belief was a deep inward conviction that the Qur'an was kalam Allah (the Word of God). This conviction developed in them a reverential attitude towards the Qur'an and created in their hearts an unbounded love and devotion for it. It was for this reason that the Holy Prophet (SAW) used to wait anxiously for the Revelation to come, that he a would get impatient if it was temporarily suspended, and when it was resumed he would try to memorize it with utmost avidity and eagerness, so much so that Allah (SWT), out of love and affection for his Messenger (SAW), forbade him to be impatient in this regard with the following instructions:

... و در خواندن قرآن پیش از آنکه وحی بر تو تمام شود شتاب مکن ... (طه ۲۰:۱۱۴)

... do not be in haste for the Qur'an .... (Taha 20:114)

و زبان خود را برای عجله کردن در (حفظ) آن (وحی) حرکت مده.

And do not move your tongue quickly (in trying to memorize the Revelation) to make haste therewith.

(سورۃ القیامہ 75:16)

(Al-Qiyamah 75:16)

یک بار در مرحلهٔ آغازین، پیوستگی در فرایند نزول قرآن کریم برای مدتی غیرمعمولاً طولانی قطع شد. نقل شده است که این وقفه چنان اندوه و پریشانی بر پیامبر ﷺ آورد که بارها به فکر افتاد خود را از کوهی به پایین افکند. عشق او به قرآن چنان ژرف بود که بخش بیشتر شب را در نماز و تلاوت سپری می‌کرد. آن‌قدر در حال ایستادن و تلاوت قرآن می‌ماند که ساق پاهایش ورم می‌کرد. یارانش (رضی الله عنهم) نیز به همان اندازه شیفتهٔ این کتاب مقدس بودند و ساعت‌های درازی از شب را به تلاوت آن می‌پرداختند.

Once at an early stage, the continuity in the process of Qur'anic revelation was interrupted f~arn untisually long period. It is reported that this interruption caused the Holy Prophet (SAW) so much anguish and distress that he would often think of throwing himself down from a mountain. So deep was his devotion for the Qur'an that he would spend the greater part of the night in prayer and recitation. He would stand reciting the Qur'an for long hours until his feet would get swollen. His Companions (RAA) were equally enamored of the Holy Book and would recite it for long hours at night.

بسیاری از آنان چنین کرده بودند که هر هفته یک بار تمام قرآن را می‌خواندند. پیامبر ﷺ، با آنکه خود دریافت‌کنندهٔ وحی قرآنی بود، اغلب از یارانش می‌خواست که قرآن را برای او تلاوت کنند، و از شدت احساساتی که در دلش برانگیخته می‌شد، به گریه می‌افتاد.

Many of them had made it a point to go through the whole Qur'an once a week. The Holy Prophet (SAW), though himself the recipient of the Qur'anic Revelation, often asked his Companions (RAA) to recite the Qur'an to him and would be moved to tears by the intensity of feelings roused in his heart.

بدیهی است که دلیل اینکه اصحاب پیامبر ﷺ چنان عشق و احترام عمیقی به قرآن در دل داشتند و آن را با این همه تعظیم می‌نگریستند، این بود که باور ایشان به اینکه قرآن وحیی از جانب خداوند متعال است، به بالاترین مرحلهٔ یقین رسیده بود؛ مرحله‌ای که در آن واقعیتی همچون حقیقتی مطلق پذیرفته می‌شود. اکنون بیاییم وضعیت ایمان خود به قرآن را بررسی کنیم. ما اقرار داریم که قرآن وحی الهی است و در واقع باید خداوند را سپاس گوییم که ما را از کسانی قرار داده که به این باور دربارهٔ کتاب او معتقدند؛ اما بیشتر ما در درون خود متقاعد نیستیم که قرآن کلام الله (سبحانه و تعالی) و وحیی از جانب آفریدگار آسمان‌ها و زمین است. این است علت واقعی بیگانگی و بی‌توجهی ما نسبت به قرآن. حتی یک خودنگری و خودسنجی سطحی نیز نشان خواهد داد که دل‌های ما از باور راستین به قرآن تهی است و به جای اینکه ایمان حقیقی در آنها جای گیرد، خانهٔ شک و تردید شده‌اند. ممکن است هم‌کیشان مسلمانم از این صراحت من برنجند؛ با این حال، این یک واقعیت است که ما مسلمانان به شدت از ایمان استوار به منشأ الهی قرآن بی‌بهره‌ایم. وضعیت شک و تردیدی که امروز در آن گرفتار شده‌ایم، در قرآن با این الفاظ توصیف شده است:

Obviously, the reason why the Companions of the Holy Prophet (SAW) came to entertain such a deep love and reverence for the Qur'an in their hearts, and regarded it with so much reverence, was that their belief in the Qur'an being a Revelation from the Almighty had reached the highest stage of conviction - a stage at which a reality is accepted as an Absolute Truth. Now let us examine the condition of our faith in the Qur'an. We do profess that the Qur'an 'is a Divine Revelation and, indeed, we should be thankful to the Almighty that He has included us among those who hold this belief about His Book; but most of us are not inwardly convinced of its being the Word of Allah (SVVT), a Revelation from the Creator of the heavens and the earth. This is the real cause of our estrangement from, and indifference to the Qur'an. Even a casual introspection and self-examination will prove that our hearts are devoid of the true belief in the Qur'an and, instead of harboring true faith, they have become the dwellings of doubts and misgivings. My fellow Muslims might resent this plain speaking on my part; nevertheless, it is a fact that we Muslims woefully lack a staunch faith in the Divine origin of the Qur'an. The state of doubt and uncertainty in which we find ourselves today has been described in the Qur'an in the following words:

... و همانا کسانی که کتاب پس از ایشان به ارث برده‌اند، در شکی آزاردهنده و نگران‌کننده درباره آن قرار دارند. (الشورى، ۴۲:۱۴)

... truly, those who have inherited the Book after them are in suspicious (disquieting) doubt concerning it. (Al-Shura 42:14)

این کمبود ایمان همان علتی است که باعث می‌شود نه در دل‌هایمان هیچ احترامی برای قرآن بیابیم، نه تمایلی به مطالعه‌ی آن داشته باشیم، نه علاقه‌ای به تدبر در معنای آن نشان دهیم، و نه هرگز به فکر جستجوی هدایت آن در اداره‌ی زندگی خود بیفتیم. تا زمانی که این نقص هولناک جبران نشود، هیچ مقدار آموزش دینی سودمندی نخواهد داشت.

This lack of faith is the reason why we neither find any reverence for the Qur'an in our hearts, nor feel inclined to study it, nor evince any interest in pondering over its meaning, nor ever think of seeking its guidance in conducting our lives. As long as we do not make up this dreadful deficiency, no useful purpose will be served by any amount of religious instruction.

پس نخستین و مهم‌ترین وظیفهٔ هر مسلمان این است که ایمان خود به قرآن را بررسی کند تا ببیند آیا باور او به اینکه قرآن کتابی مقدس و آسمانی است، صرفاً یک اعتقاد جزمی است که هیچ ربطی به زندگی عملی او ندارد، یا واقعاً متقاعد شده است که قرآن کلام خداوند (سبحانه و تعالی) است که برای بشریت نازل شده تا از آن هدایت بجوید و آن را دستورالعمل عملی زندگی خود قرار دهد. اگر این باور را داریم، جای آن است که خرسند باشیم و خدای (سبحانه و تعالی) را سپاس گوییم؛ و اگر چنین نباشد - که متأسفانه وضع اکثریت قریب به اتفاق مردم همین است - باید پیش از هر چیز این کاستی را در ایمان خود جبران کنیم، زیرا ادای سایر تکالیف ما نسبت به قرآن، به همین باور استوار است.

The first and foremost duty of every Muslim, therefore, is to check his belief in the Qur'an to see whether his belief in the Qur'an being a sacred and heavenly book is a mere dogma which has nothing to do with his practical life, or whether he is really convinced of its being a Word of Allah (SWT) which has been vouchsafed to mankind to seek guidance from it and make it a practical code of life. If we hold this conviction, we may have reason to be satisfied and be thankful to Allah (SWT), but if not - which unfortunately is the case with a vast majority - we should first of all make up this deficiency in our faith, because the fulfillment of our other obligations to the Qur'an is dependent upon this very conviction.

ممکن است پرسیده شود که این کاستی چگونه جبران شود؟ بدیهی است که آسان‌ترین و مؤثرترین راه برای کسب و افزایش ایمان، همنشینی با افراد پارسا و خداترسی است که دل‌هایشان به نور ایمان راستین روشن است. اصحاب پیامبر خدا ﷺ ایمان بی‌نظیر خود را مدیون تأثیر الهام‌بخش آقایشان ﷺ بودند که خود تجسم ایمان و یقین بود. پس از درگذشت پیامبر خدا ﷺ، هرگز نمی‌توان به درجه‌ای از ایمان که اصحاب (رضی‌الله عنهم) به سبب حضور جسمانی آن حضرت ﷺ در میانشان یافته بودند، دست یافت؛ با این حال، شیوه بهبود و کامل ساختن ایمان در صحبت پارسایان، حتی امروز نیز با سود فراوان دنبال می‌شود؛ بنابراین ما باید برای تازه نگه داشتن مداوم ایمانمان به پارسایان میان خود روی آوریم. اما پارسایان نیز به نوبه خود بزرگ‌ترین منبع نور ایمان را در خود قرآن کریم خواهند یافت. آنان همچنین زندگی‌نامه‌های پیامبر خدا ﷺ و اصحاب (رضی‌الله عنهم) را با دقت مطالعه خواهند کرد تا بتوانند از همنشینی فکری و معنوی با فرستاده خدا ﷺ و اصحاب (رضی‌الله عنهم) بهره‌مند شوند. و اما ایمان به قرآن و رشد آن، ما تنها به یک منبع تکیه داریم و آن خود قرآن کریم است.

It may be asked as to how can this deficiency be made up. Obviously, the easiest and the most effective way to acquire and augment faith is to move in the society of godly persons whose hearts are illumined by the light of true faith. The Companions of the Holy Prophet (SAW) owed their unique faith to the inspiring influence of their Master (SAW), who himself was an embodiment of faith and certitude. After the death of the Holy Prophet (SAW), one can never dream of attaining the same degree of faith as the Companions (RAA) had attained on account of his physical presence among them, still the method of improving and perfecting faith in the company of the pious will be followed with immense advantage even today; so, we need to turn to the pious among us for continually refreshing our faith. So far as the pious are concerned, they, in their turn, will find the greatest source of the light of faith in the Holy Qur'an itself. They will also make a careful study of the biographies of the Holy Prophet (SAW) and his Companions (RAA) so that they may be able to enjoy an intellectual and spiritual companionship of Allah's Messenger (SAW) and his Companions (RAA). As regards the faith in the Qur'an and its growth, we have to depend upon one source only, that is the Holy Qur'an itself.

در حقیقت، ایمان چیزی نیست که از بیرون در ما کاشته شود. ایمان تجلی حقایق بنیادینی است که پیوسته در وجود درونی ما می‌درخشند و دل ما آن‌ها را دریافت و بازتاب می‌دهد. می‌توان گفت دل انسان آینه‌ای شگفت‌انگیز است که به‌طور خودکار پرتو آن حقایق جهان‌شمولی را که ایمان را تشکیل می‌دهند، دریافت و بازتاب می‌کند. اما گاهی سطح این آینه، زیر تأثیر محیط و تربیت نادرست، تیره می‌شود و نمی‌تواند نور درونی ایمان را دریافت و بازتاب دهد. برای جلا دادن این آینه تا نور درونی انسان را آشکارا بازتاب دهد، الله (سبحانه و تعالی) از روی لطف خود به بشر، کلام خویش را نازل کرده است؛ کلامی که ما را به دیدن نور درون خویش فرا می‌خواند و حقایقی را به یادمان می‌آورد که دریافت‌های شهودی فطرت نخستین ما هستند.

In reality, /man (or faith) is not something that can be planted in us from outside. It is an embodiment of fundamental truths that continually flash through our inner being and are caught and reflected by our heart. We can say that the human heart is a wonderful mirror that automatically catches and reflects the light of those universal truths that constitute Iman. What happens is that sometimes the surface of this mirror gets blurred under the effect of wrong environment and education and fails to catch and reflect the inner light of Iman. To polish this mirror so that it may clearly reflect man's inner light, Allah (SWT), out of His Benevolence to mankind, has revealed His Word, urging us to discern the light inside ourselves and reminding us of the truths which are the intuitive apprehensions of our primordial nature.

بصیرت و یادآوری (از حقایقی که در سرشت انسان نهادینه شده‌اند) برای هر بنده‌ای که به سوی الله با توبه بازمی‌گردد۔ (ق ۵۰۳)

An insight and reminder (of the truths ingrained in human nature) for every servant who turns to Allah in repentance. (Qaf 503)

اگر کتاب مقدس با جستجوی صادقانه برای حقیقت مطالعه شود و در معانی آن تأمل گردد، پردههای تاریکی یکی پس از دیگری کنار میروند و درون ما با نور ایمان روشن میشود. پس از آنکه آینه قلب یک بار توانایی بازتاب روشن نور ایمان را پیدا کرد، باز هم باید هرگاه دیدیم که سطح درخشان آن زیر تأثیر وسوسههای دنیوی کدر و تار میشود، به قرآن بازگردیم. حدیث زیر که از عبدالله بن عمر (رضی الله عنهما) روایت شده، به اثر صیقلدهندهی قرآن بر آینهی دل اشاره دارد:

If the Holy Book is studied and its meanings are pondered over in a genuine quest for truth, all the veils of darkness are lifted, one after another, and out inner self is illumined by the light of faith. After the heart's mirror has once been rendered capable of clearly reflecting the light of faith, we shall still have to revert to the Qur'an whenever we find that its shining surface is becoming dull and hazy under the effect of worldly temptations. The following tradition, narrated on the authority of Abdullah Ibn Umar (RAA), refers to the polishing effect of the Qur'an on the mirror of the heart:

پیامبر مقدس (ﷺ) یک بار فرمودند: «همانا این دل‌ها همان‌گونه زنگ می‌زنند که آهن در آب زنگ می‌زند.» از ایشان پرسیده شد که زنگ دل را چگونه می‌توان زدود. فرمودند: «با یادآوری مکرر مرگ و تلاوت قرآن.» (به روایت بیهقی)

The Holy Prophet (SAW) once remarked: "Surely, these hearts get rusted as iron gets rusted in water." He was asked how the heart's rust could be rubbed off. He replied: 'By frequent remembrance of death and the recitation of the Qur'an." (Narrated by Bayhaqi)

اصل مطلب این است که اگر ایمان ما به منشأ الهی قرآن صرفاً یک اعتقاد جزمی باقی بماند، در وضعیت کنونی ما و در نگرش سرد و بی‌اعتنای ما نسبت به قرآن هیچ تغییری پدید نخواهد آورد. اگر می‌خواهیم حق قرآن را ادا کنیم و خواسته‌هایی را که قرآن از ما دارد برآوریم، نخست باید این باور درونی و عمیق را داشته باشیم که قرآن، در حقیقت، آخرین و نهایی پیام الله (سبحانه و تعالی) است که برای هدایت بشریت به آخرین فرستاده‌اش ﷺ نازل شده است. به محض آنکه این باور در ما پدید آید، نگرش ما نسبت به قرآن دگرگونی بنیادین خواهد یافت. و به محض آنکه دریابیم که قرآن وحیی از جانب پروردگار ما، آفریدگارمان، آن ذات بلندمرتبه‌ای است که کوچک‌ترین درکی از او فراتر از حدود تخیل ماست، اندیشه ما کاملاً متحول خواهد شد.

The crux of the matter is that if our belief in the Divine origin of the Qur'an remains a mere dogma, it will not bring about any change in our present conditions and in our attitude of cold indifference towards the Qur'an. If we wish to do justice to the Qur'an and fulfill the demands it makes from us, we should first of all have the deep inner conviction that the Qur'an is, indeed, the last and final Message of Allah (SW) delivered to the last of His messengers for the ,guidance of mankind. As soon as we come to have this conviction, our attitude towards the Qur'an will undergo a radical change. As soon as we realize that it is a Revelation from our Lord, our Creator, that Most Exalted Being Whose slightest apprehension transcends the bounds of our imagination,? our thinking will be completely revolutionized.

آنگاه احساس خواهیم کرد که قرآن بزرگ‌ترین نعمتی است که زیر این آسمان به ما عطا شده است. تلاوت آن جان‌های ما را سیراب و تغذیه خواهد کرد، و تأمل در معانی‌اش دل‌های ما را پاک و ذهن‌های ما را روشن خواهد ساخت. از آن پس هرگز از مطالعه‌ی آن سیر نخواهیم شد؛ و حتی پس از آنکه بهترین نیروهای ذهنی و فکری خود را در خدمت آن به کار گیریم و تمام عمر خود را وقف تدبر در معانی‌اش کنیم، باز احساس خواهیم کرد که حق قرآن بزرگوار، بزرگ‌ترین کتاب آسمانی، را ادا نکرده‌ایم.

We shall then feel that the Qur'an is the greatest blessing for us under the sun. Its recitation will sustain and nourish our souls, and contemplation over its meanings will chasten our hearts and enlighten our minds. From that point onwards, we shall never feel satiated with its study; and even after dedicating the best powers of our mind and intellect to its service, and having devoted our whole life to meditation over its meanings, we shall feel that we have not been able to do justice to the Glorious Qur'an, the greatest of the heavenly books.