ما درباره دو مورد از حقوقی که قرآن بر ما دارد بحث کردیم: (۱) اینکه به آن ایمان بیاوریم، و (۲)

We have discussed two of the claims that the Qur'an has upon us: (i) that we should believe in it and (ii)

که باید آن را تلاوت کنیم. اکنون به توضیح ادعای سوم آن بر گردن ما می‌پردازیم، و آن این است که باید آن را بفهمیم. بدیهی است که قرآن نازل شده تا فهمیده شود. اگر معانی آن را پیروی نکنیم، ایمان آوردن به آن بی‌معنا خواهد بود. همچنین، اگر پیام آن را درک نکنیم، چگونه می‌تواند منبع هدایت ما باشد؟ تلاوت صرف (یعنی تلاوت بدون فهم معنای متن) ممکن است در مورد کسانی که شانس برخورداری از هیچ آموزشی را نداشته‌اند و اکنون از سنی که بتوان این کار را کرد گذشته‌اند، قابل بخشش باشد. حتی تلاوت ناشیانهٔ ایشان ممکن است پذیرفته شود و پاداشی از جانب الله (سبحانه و تعالی) برایشان در پی داشته باشد. به همین ترتیب، کسی که اصلاً نمی‌تواند قرآن را بخواند و نمی‌تواند خواندن آن را یاد بگیرد، ممکن است حتی اگر تنها با احترام و عشق انگشتان خود را بر سطرهای این کتاب مقدس حرکت دهد، به باور اینکه کلام الله است، پاداش و برکت الهی (سبحانه و تعالی) را دریافت کند. اما وضعیت کسانی که بخش قابل توجهی از عمر خود را صرف آموزش دنیوی کرده‌اند، کاملاً متفاوت است؛ کسانی که با علوم و فنون گوناگون آشنا شده‌اند و افزون بر زبان خود، زبان‌های خارجی آموخته‌اند. اگر این افراد تحصیلکرده قرآن را بی‌فکر و بدون فهم معنای آن بخوانند، بسیار محتمل است که در نزد الله سبحانه و تعالی، گناهکار بی‌حرمتی به کتاب مقدس و تمسخر آن شمرده شوند. برای این افراد ممکن است کیفر نادیده گرفتن معنا و پیام قرآن، از پاداش تلاوت متن آن بیشتر باشد. با این حال، اگر آنان عزم جزم کنند که دانش قرآن را فرا گیرند و با جدیت در این راه تلاش کنند، در این میان می‌توانند تا آنجا که می‌توانند به خواندن قرآن ادامه دهند. شاید در چنین شرایطی، تلاوت ساده و صرف از ایشان پذیرفته شود و حتی پاداشی از جانب الله (سبحانه و تعالی) برایشان به همراه داشته باشد.

that we should recite it. Now we proceed to explain the third claim it has upon us. It is that we should understand it. Obviously, the Qur'an has been revealed that it may be understood. There would be no sense in believing in it if we do not follow its meanings. Also, how can it serve as a source of guidance for us if weofail to comprehend its message. Mere recitation (i.e., recitation without understanding the meaning of the text) may be excusable in the case of persons who have not been fortunate enough to receive any education, and who are now past the age at which one can do so. Even a clumsy recitation on their part may be acceptable and may win them a reward from Allah (SVVT). Similarly, a person who cannot read the Qur'an at all, nor can learn how to do so, may get a reward and blessings from Allah (SW) even if he just moves his fingers affectionately and reverently along the lines of the Holy Book, believing it to be kalam Allah (the Word of Allah). However, the case of those persons will be quite different who may have devoted a considerable part of their lives to their secular education - who may have acquired a knowledge of different arts and sciences and may have learnt foreign languages besides their own. If these educated persons were to read the Qur'an thoughtlessly and without understanding its meaning, then it is very much possible that, in the sight of Almighty Allah (SWT), they may be considered guilty of dishonoring and ridiculing the Holy Book. For these persons, it is possible that the punishment for ignoring the meaning and message of the Qur'an may exceed the reward for reciting its text. However, if they make a firm resolve to acquire a knowledge of the Qur'an and start earnest efforts in this direction, they may in the meantime continue to read the Qur'an in the way they can. Perhaps, under the circumstances, recitation, mere and simple, may be acceptable from them and may even bring them a reward from Allah (SWT).

درباره‌ی فهم قرآن، کار سادهای نیست. این فهم مراحل و درجات متعددی دارد که برای افراد گوناگون، بسته به سطوح اندیشه‌ی ایشان، قابل دسترسی است.

As for the comprehension of the Qur'an, it is not a simple affair. It has numerous stages and grades accessible to different persons according to the levels of their thinking.

قرآن کریم همچون دریایی بی‌کران است که عالم بسته به توان طبیعی، ابزار فکری و ساختار ذهنی خود می‌تواند از آن مروارید‌های دانش و حکمت برگیرد. تلاش او در فهم قرآن به میزان شور، وقت و رنجی که در مطالعه و پژوهش آن صرف می‌کند، پاداش داده خواهد شد. در عین حال، آشکار خواهد شد که از نظر فهم آن، هیچ کس، هر اندازه هوشمند و دانشمند باشد، هرگز احساس نخواهد کرد که حق قرآن را ادا کرده است، حتی اگر تمام عمر خود را به ورق زدن صفحات آن و تأمل در معانی‌اش گذرانده باشد. خود پیامبر ﷺ قرآن را گنجینه‌ای (از دانش و ...) توصیف کرده است.

The Holy Qur'an is like an unbounded sea from which a scholar can bring out pearls of knowledge and wisdom according to his natural ability, intellectual equipment, and mental makeup. His efforts to comprehend the Qur'an will be rewarded in proportion to the enthusiasm, time, and labor that he puts into its study and research. At the same time, it will be found that so far as its comprehension is concerned, no person, however intelligent and learned, shall ever feel that he has dpne justice to the Qur'an even though he may have spent his whole life pouring over its pages and meditating over its meanings. The Holy Prophet (SAW) himself has characterized the Qur'an as a treasure (of knowledge and 24

...حکمتی که هرگز پایان نمی‌پذیرد. این منبعی از هدایت است که انسان همواره به آن نیاز خواهد داشت تا به آن بازگردد و در آن تأمل کند.

wisdom) which shall never to exhau~tedI.t~ is such a source of guidance that man shall ever continue to feel the need of reverting to it and reflecting upon it.

برای این، بگذار همه آنانی که می‌خواهند تلاش کنند، تلاش کنند.

... for this let (all) those strive who want to strive.

(المطففین ۸۳:۲۶)

(Al-Mutaffifin 83:26)

بنابراین، بگذارید مردان شجاع و پرعزم پیش بیایند و وظیفه عظیم پژوهش قرآنی را بر عهده گیرند، با این آرمان بلند که در این عرصه از دیگران پیشی گیرند.

Therefore, let men of courage and determination come forward to undertake the stupendous task of Qur'anic research, fired with the noble ambition of surpassing others in this field.

قرآن کریم بارها ما را به مطالعهٔ هوشمندانه آن فرا می‌خواند؛ یعنی اندیشهٔ خود را به کار گیریم، و توانِ استدلال خود را در پیگیری براهین آن و درک معانی‌اش به کار بندیم. برای این منظور، واژگانی چون فهم، عقل، فقه و فکر به کار رفته است؛ اما واژهٔ مهم دیگری که در این زمینه در قرآن بیشتر به کار رفته، تذکّر است. برای فهم اهمیت این واژه باید توجه داشت که قرآن غالباً خود را «ذکر»، «ذکری» و «تذکره» می‌نامد. در واقع، تذکّر به مرحلهٔ نخست در فهم قرآن مربوط است و هدف واقعی و غایت نهاییِ آن را که باید تأمین کند نشان می‌دهد. این واژه همچنین به این نکته اشاره دارد که آموزه‌های قرآنی بیگانه با سرشت انسان نیستند. در حقیقت، این آموزه‌ها بازتابِ تجربه‌های درونِ انسان‌اند و برای بیدار کردنِ یادآوریِ چیزی است که پیش‌تر دریافته شده، نه برای وارد کردن چیزی کاملاً تازه. قرآن کریم همهٔ انسان‌های اندیشمندی را که خطاب قرار می‌دهد، «اولوالالباب» (صاحبان خرد) و «قومٌ یعقلون» (مردمی که خرد خود را به کار می‌گیرند) می‌نامد و آنان را فرا می‌خواند که در جهان بیرونیِ ماده و همچنین در جهان درونیِ روح بیندیشند و تأمل کنند؛ زیرا هر دو سرشار از نشانه‌های روشن و بی‌چون‌وچرای آفریدگار متعال‌اند (سبحانه و تعالی).

The Holy Qur'an urges us again and again to study it intelligently, bringing our thought to bear upon it, and exercising our reasoning faculty in following its arguments and comprehending its meanings. For this purpose, it uses such words as fahm, 'aql, fiqh, and fikr;? but another important term, more widely used in the Qur'an in this context is tazakkur. For understanding the significance of this term we have to note that the Qur'an frequently calls itself zikr, zikra and ta~kirahI.n~ r eality, tazakkur pertains to the first stage in the comprehension of the Qur'an and indicates the real purpose and final goal which it should serve. It also alludes to the fact that the Qur'anic teachings are not extraneous to the human nature. It actually reflects the experiences of man's inner self and is meant to awaken reminiscences of something already apprehended, rather than to import anything altogether new. The Holy Qur'an appeals to all thoughtful persons whom it addresses as ulul albab (men of understanding) and qaumun yaqilun (people who use their intellect) to think and ponder over the outer universe of matter as well as the inner universe of the spirit, as both are replete with the unmistakable signs of the Almighty Creator (SW)

همزمان، قرآن آنان را به تأمل در نشانه‌هایش دعوت می‌کند؛ یعنی آیات وحیی‌شده‌ی الهی. در سورۀ یونس آمده است:

Simultaneously, the Qur'an invites them to deliberate over its own signqB i.e., its Divinely revealed verses. In Surah Yunus it says:

این‌گونه آیات را برای قومی که می‌اندیشند به تفصیل بیان می‌کنیم. (یونس ۱۰:۲۴)

thus do we explain the signs in detail for those who reflect. (Yunus 10:24)

و در سورۃ النحل:

and in Surah Nahl:

...و همانا این ذکر را بر تو فرو فرستادیم تا آنچه را که برای مردم فرود آمده است برایشان روشن سازی، و باشد که آنان بیندیشند. (النحل ۱۶:۴۴)

... and we have sent down unto you the Zikr that you may explain clearly to men what is sent for them, and that they may give thought. (Al-Nahl 16:44)

"به همین شیوه، در سورۀ دوم، سورۀ البقرہ، داریم:"

Again, in the same vein, we have in the second Surah, Al- Baqarah:

اِنَّ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰہُ لَکُمْ آیَاتِہٖ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُوْنَ

Thus Allah makes clear His signs to you, in order that you may understand. (Al-Baqarah 2:242)

و همچنین در آغاز سورۃ یوسف این آیه آمده است:

and similarly in the beginning of Surah Yusuf we have the following ayah:

بیشک ما آن را به صورت قرآنی عربی نازل کردیم، تا شما بفهمید. (یوسف ۱۲:۲)

Verily, We have sent it down as an Arabic Qur'an in order that you may understand. (Yusuf 12:2)

با اندیشیدن در سه دسته نشانه‌ها (یعنی نشانه‌های قرآنی، نشانه‌های جهان مادی و نشانه‌های عالم معنوی دل آدمی)، انسان می‌تواند هماهنگی کامل میان آن‌ها را دریابد؛ و با درک این هماهنگی، حقایق بنیادینی را درمی‌یابد که شهادت درونی سرشت خودش آن‌ها را تأیید می‌کند. حقایقی که درون جانش گرامی می‌دارد از ژرفای آن برمی‌خیزد و با تمام درخشندگی‌اش بر صفحه آگاهی او می‌تابد. به بیان دیگر، آگاهی کامل و ژرف از حقیقت مطلق، که هستهٔ ایمان است، آنگاه مانند یادآوری چیزی فراموش‌شده، با کمک یک تلنگر مناسب، از ژرفای تاریک ذهن به سطح آگاهی‌اش بالا می‌آید. قرآن برای همین پدیده واژهٔ «تذکّر» را به کار می‌برد.۱۰ هر انسانی، چه معمولی باشد و چه اهل اندیشه، همواره به تذکّر نیازمند است؛ تذکّری که برای یادآوردن حقایقی که فراموش شده‌اند، یا برای نگه داشتن در ذهن حقایقی که احتمال فراموشی‌شان می‌رود، ضروری است. به همین سبب است که خداوند (سبحانه و تعالی) قرآن را برای مقصود تذکّر آسان گردانیده است؛ واقعیتی که چهار بار در سورهٔ القمر بیان شده است:

Pondering over the three categories of signs (i.e., the Qur'anic signs, the signs in the phys~cal universe. and the signs in the spiritual world of the human heart) a man will be able to perceive a perfect concord between them; and, with the realization of this concord, he will grasp certain fundamental truths which are borne out by the internal testimony of his own nature. The truths cherished by his inner self will emerge from its depths and shine with all their brilliance on the screen of his consciousness. In other words, full and intense awareness of the Absolute Reality, which is the core of Iman, will then spring up to his conscious mind like the memory of a forgotten thing shooting up from the dark depths of the mind to its surface with the aid of a pertinent suggestion. For this very phenomenon, the Qur'an uses the term tazakkur.1° Every person, whether mediocre or an intellectual, is in constant need of tazakkur which is necessary for recalling to the mind the truths that have been forgotten or for keeping in mind the truths that are likely to be forgotten. It is for this reason that Allah (SWT) has made the Qur'an so easy for the purposes of tazakkur - a fact which has been stated four times in Surah Al-Qamar:

ما قرآن را برای یادآوری آسان کرده‌ایم. آیا کسی هست که از این یادآوری پند گیرد؟

We have made the Qur'an easy as a means of reminding (men of the truths forgotten by them). Is there any who will benefit from this reminding?

(القمر ۵۴:۱۷، ۲۲، ۳۲، ۴۰)

(Al-Qamar 54:17,22, 32, 40)

بدین ترتیب، قرآن به صراحت اعلام کرده است که هر انسانی می‌تواند از آن بهره‌ی تذکر ببرد. مهم نیست که هوش انسان محدود باشد، دانشش در منطق و فلسفه ضعیف باشد، و حس ظریفی نسبت به زبان و ادبیات نداشته باشد. با وجود این کاستی‌ها، اگر دلی پاک، ذهنی سالم و فطرتی بی‌آلایش، که هیچ گونه کجی‌ای آن را منحرف نکرده باشد، داشته باشد، می‌تواند از قرآن تذکر بگیرد. او باید قرآن را بخواند و همچنان معانی ساده‌ی آن را فهمیدن ادامه دهد.

The Qur'an has thus declared in unequivocal terms that every person can get the benefit of tazakkur from it. It oes not matter if a person's intelligence is limited, and his knowledge of logic and philosophy is poor, and if he has no fine sense of language and literature. In spite of these drawbacks, he can have tazakkur from the Qur'an if he has a noble heart, a sound mind, and an untainted nature not perverted by any kind of crookedness. He should read the Qur'an and should go on understanding its simple meanings.

این برای اهداف تذکّر کافی خواهد بود.

This will be enough for the purposes of tazakkur.

قرآن را به شیوه‌های گوناگون برای کسانی آسان ساخته شده که می‌کوشند آن را بفهمند و از آیاتش پندگیری (تذکر) کنند. نخست آنکه محور اصلی و موضوعات بنیادینش برای سرشت انسان چیز تازه یا ناآشنایی نیست. هنگام خواندن قرآن، انسان اغلب چنان احساس می‌کند که گویی به پژواک‌های درون خود گوش می‌دهد. دوم آنکه شیوه استدلالی که به کار رفته ساده و طبیعی است و موضوعات دشوار و پیچیده با تمثیل‌های آسان و ساده به خواننده فهمانده شده است. سوم آنکه، با وجود آنکه قرآن شاهکار ادبی و الگوی فصاحت است، زبانش عموماً ساده است و کسی که اندکی از زبان عربی می‌داند می‌تواند متن را به آسانی بفهمد، جز چند بخش دشوار. با همه اینها، برای دست یافتن به تذکر از قرآن، دانش پایه‌ای از زبان عربی ضروری است. صرفاً نگاه کردن به ترجمه همراه با خواندن متن برای این منظور کافی نخواهد بود. من صادقانه معتقدم که بر هر مسلمانی لازم است به اندازه‌ای از زبان عربی بیاموزد که بتواند معنای ساده متن قرآنی را هنگام خواندن دریابد، بی‌آنکه بارها چشم از متن برگیرد و به ترجمه مراجعه کند.

The Qur'an has been rendered easy in different ways for those who try to understand it and derive tazakkur from its ayaat. In the first place, its central theme and basic subjects are nothing new or unfamiliar to the human nature. While reading the Qur'an a man often feels as if he were listening to the echoes of his inner self. Secondly, the mode of inference adopted is simple and natural, and difficult and abstruse subjects have been brought home to the reader by easy and simple parables. Thirdly, although the Qur'an is a masterpiece of literature and a paragon of eloquence, yet its language is generally simple and a man with a smattering of Arabic can easily understand the text except a few difficult portions. In spite of all this, for the attainment of tazakkur from the Qur'an, a basic knowledge of Arabic is a must. Looking into a translation along with reading the text will not be sufficient for this purpose. I most honestly feel that it is imperative for every Muslim to acquire as much knowledge of the Arabic language as may enable him to understand the simple meaning of the Qur'anic text as he reads it along, without having to raise his eyes again and again for consulting a translation.

من نمی‌فهمم که آن‌ها در دادگاه خداوند متعال (سبحانه و تعالی) چه عذری برای دفاع از خود خواهند آورد؛ آن مسلمانانی که نه‌تنها تحصیل‌کرده‌اند، بلکه مدارک کارشناسی و کارشناسی ارشد دارند و علوم و فنون دشواری چون پزشکی و مهندسی را فراگرفته‌اند، اما به اندازه‌ای عربی نیاموخته‌اند که بتوانند کتاب مقدس او را دنبال کنند. از سر خیرخواهی صادقانه و نگرانی واقعی نسبت به این مسلمانان، باید بگویم که غفلت آن‌ها در امر آموختن زبان عربی، نه‌تنها به‌منزله‌ی ... (ادامه دارد)

I fail to understand what excuse will be put forward in the Court of the Almighty (SW) in their defense by those Muslims who are not only educated but have obtained graduate and post-graduate degrees and have mastered such difficult arts and sciences like Medicine and Engineering, for not learning so much Arabic that they could follow His Holy Book. Out of a sincere regard and genuine concern for these Muslims, let me assert that their negligence in the matter of learning Arabic is tantamount to not only 28

بدانند که با این رفتار بی‌مسئولیتانه‌شان در این باره، خود را سزاوار عذابی سخت و کیفری هولناک در روز قیامت می‌سازند، زیرا کتاب خدا (سبحانه و تعالی) را به تمسخر می‌گیرند و با آن با تحقیر رفتار می‌کنند.

ridiculing the Book of Allah (SWT) but also treating it with contempt. They should realize that by their irresponsible behavior in this regard they are rendering themselves liable to an awful chastisement and a dreadful penalty on the Day of Judgment.

به نظر من، فراگیری آن مقدار از زبان عربی که انسان را قادر سازد معانی قرآن را به آسانی دنبال کند، وظیفه‌ای است که هر مسلمان تحصیل‌کرده نسبت به این کتاب مقدس بر عهده دارد، و انجام ندادن این وظیفه، ستمی بزرگ هم به قرآن و هم به خودمان است.

In my humble opinion, to learn so much Arabic as may enable a person to follow the meaning of the Qur'an easily is a duty that every educated Muslim owes to the Holy Book, and not to fulfill this duty is a grave injustice to the Qur'an as well as to ourselves.

مرحلهٔ دوم در فهم کتاب مقدس، تدبّر در قرآن است؛ یعنی اندیشیدن ژرف در آن، مطالعهٔ عمیق آن، و فرورفتن در ژرفای دانش و حکمت آن. قرآن از آن رو به چنین مطالعهٔ ژرفی نیاز دارد که «هُدًى لِلنَّاسِ» است؛ یعنی راهنمای بشریت. این کتاب نه تنها با ارائهٔ تصویر درست از خدا و جهان و نیز اصول اخلاقی سالم، مردم عادی را راهنمایی می‌کند، بلکه برای اهل دانش و خِرد نیز راهنمایی کامل دارد و همواره در هر بحران فکری یا معنوی در زندگی آنان، چون چراغی روشن‌بخش بوده است.

The second stage in the comprehension of the Holy Book is tadabbur fil-Qufan, i.e., thinking over it deeply, making it a subject of intense study, and diving into the depths of its knowledge and wisdom. The Qur'an requires such a deep study because it is huda lil-naas i.e., guidance for humankind. Not only does it guide the common people by presenting before them the correct view of God and the universe as well as sound moral principles, but it also contains perfect guidance for men of learning and understanding and has always served them as a beacon of light in every intellectual or spiritual crisis in their life.

این که قرآن چیزی است که باید در آن تأمل و تدبر کرد، نکتهای است که خود قرآن بر آن تأکید کرده است.

That the Qur'an is something to be reflected and pondered over is a point which has been emphasized by the Qur'an itself:

کتابی است پربرکت که آن را بر تو نازل کرده‌ایم، تا در آیات آن تدبّر کنند، و خردمندان پند گیرند. (ص ۳۸:۲۹)

Here is a book which we have sent down to you, full of blessings, that they may meditate on its signs, and that men of understanding may receive admonition. (Sad 38:29)

بر تأکید بیشتر این نکته، با لحنی ملایماً سرزنش‌آمیز آمده است:

By way of stressing this point further, it says, in a mildly admonishing vein:

آیا آنان در قرآن تدبّر نمی‌کنند؟ ... (النساء ۴:۸۲)

So, do they not reflect on the Qur'an? ... (Al-Nisa 4:82)

آیا پس در قرآن نمی‌اندیشند، یا بر دل‌هایشان قفل‌ها زده شده است؟ (محمد ۴۷:۲۴)

Do they not then deeply think over the Qur'an, or are their hearts locked up? (Muhammad 47:24)

قرآن برای تذکّر بسیار آسان است، اما به همان میزان برای تدبّر دشوار. کسانی که در این اقیانوس بیکران غوطه می‌خورند می‌دانند که ژرفای آن را نمی‌توان سنجید. از احادیث صحیح می‌آموزیم که اصحاب (رضی الله عنهم) پیامبر ﷺ سال‌های متمادی در سوره‌های گوناگون قرآن تأمّل می‌کردند. درباره عبدالله بن عمر (رضی الله عنه) روایت شده که هشت سال به تدبّر در سورۃ البقرہ پرداخت. باید توجّه داشت که این وضع درباره کسانی بود که به همان زبانی سخن می‌گفتند که قرآن به آن نازل شده بود و که معاصر پیامبر ﷺ بودند و نزول آن را با چشم خود دیده بودند. نیازی نبود که آنان زبان عربی و دستور آن را بیاموزند، یا برای شناخت زمینه تاریخی آیات یا سوره‌ها و اسباب نزول آن‌ها پژوهش کنند. با همه این مزایا، آنان سال‌ها پیاپی به تدبّر در هر سوره می‌پرداختند. این نشان می‌دهد که غوطه‌ور شدن در این دریای دانش و حکمت کار بازی کودکانه نیست، بلکه تلاش جدّی و پیوسته‌ای می‌طلبد. در دوره‌های بعد، دانشمندان بزرگی چون طبری (رحمه الله)، زمخشری (رحمه الله)، رازی (رحمه الله) و بسیاری دیگر از همین پایه، تمام عمر خود را به مطالعه قرآن اختصاص دادند، اما هرکدام در بهترین حالت توانستند یک جنبه از این کتاب بزرگ را تفسیر کنند و، صادقانه بگوییم، حتی از عهده حق همان جنبه نیز به‌درستی برنیامدند.

The Qur'an is quite easy for tazakkur but is, in the same degree, difficult for tadabbur." Those who dive into this boundless ocean know that it is not possible to fathom its depth. We learn from authentic traditions that the Companions (RAA) of the Holy Prophet (SAW) used to ponder over the different Surahs of the Qur'an for years on end. It is reported about Abdullah Ibn Umar (RAA) that he spent eight years pondering over Surah Al-Baqarah. Let it be noted that this was the case with people who spoke the same language in which the Qur'an was revealed and who, being the contemporaries of the Holy Prophet (SAW), had seen it being revealed before their own eyes. There was no necessity for them to learn the Arabic language and its grammar or to undertake research for ascertaining the historical background of different ayaat or Surahs and the occasions on which they were revealed. In spite of all these advantages, they pondered over each Surah for years together. This shows that diving into this sea of knowledge and wisdom is not a child's play. On the other hand, it calls for strenuous labor and constant application. In the later ages, great scholars like Tabari (RA), Zamakhshari (RA), Razi (RA), and many others of the same caliber, dedicated their whole lives to the study of the Qur'an, but each of them at best could interpret a single aspect of this great Book and, honestly speaking, failed to do justice even to that aspect.

در طول چهارده قرن، هیچ عالمی نبوده که با نگارش مفصل‌ترین تفسیر بر قرآن ادعا کند که سخن آخر را گفته و جایی برای تأمل بیشتر باقی نگذاشته است.

Throughout the fourteen centuries, there has been no scholar who, having written the most voluminous commentary on the Qur'an, might have claimed that he had said the last word on it and had left no room for further deliberation.

امام غزالی (رح) در احیاء علوم الدین، سخنان یکی از عارفان را نقل کرده‌اند که تفاوت میان تلاوت معمولی قرآن برای تذکر و مطالعهٔ اندیشمندانهٔ آن برای تدبر را روشن می‌کند. او می‌گوید: «تلاوتی است که ختم قرآن آن برای من یک هفته طول می‌کشد. نوع دیگری از تلاوت هست که ختم آن یک ماه، و نوع دیگری که ختم آن یک سال طول می‌کشد. و نوع دیگری از تلاوت هست که سی سال پیش آغاز کرده‌ام، ولی هنوز موفق به ختم آن نشده‌ام.» شرایط مطالعهٔ تدبرگونهٔ قرآن بسیار دشوار است. کسی نمی‌تواند این شرایط را به دست آورد، مگر آنکه خود را کاملاً و تنها وقف آن کند و آموختن و آموزش قرآن را هدف و محور تمام زندگی خویش قرار دهد. برای چنین مطالعه‌ای، به دانشی کامل از زبان عربی و دستور آن و ذوق ادبی پرورده‌ای نیاز است تا زیبایی، قدرت و فصاحت بیان را دریابد. همچنین باید با مطالعهٔ انتقادی آثار شاعران و خطیبان پیش از اسلام، پایه‌ای استوار در زبانی که قرآن با آن نازل شده است به دست آورد. سپس اصطلاحات و شیوه‌های بیانی‌ای وجود دارد که خود قرآن پدید آورده است. فهم روشن از این‌ها (که تنها پس از مطالعهٔ دقیق و طولانی قرآن ممکن است) نیز بخش ضروری تجهیزات ذهنی دانشجوی قرآن است. افزون بر این، باید بتواند هماهنگی و انسجام در قرآن را دریابد. او باید ژرفای معنای ترتیب کنونی سوره‌ها در قرآن را درک کند که با ترتیب زمانی نزول آن‌ها متفاوت است. همچنین باید توالی اندیشه میان یک سوره و سورهٔ دیگر، و نیز میان آیات یک سوره را دریابد. این کاری بسیار دشوار است که صبر حتی مصمم‌ترین عالمان را به چالش کشیده است. اما این کار، هرچند دشوار، باید انجام شود، و تا زمانی که انجام نشود، مسئلهٔ فهم قرآن مطرح نخواهد شد. در واقع، تنها هنگامی که انسان در قرآن غوطه می‌خورد تا پیوند ظریف میان اجزای آن را دریابد، است که تصوری از ژرفای ناپیدایستِ این دریای بی‌کران به دست می‌آورد و از آن گرانبهاترین مرواریدهای دانش و حکمت را بیرون می‌آورد.

Imam Ghazali (RA) in his Ihya-ul-Uloom has quoted the words of a divine which bring out the difference between the ordinary recitation of the Qur'an for tazakkur and its thoughtful study for tadabbur. He says: "There is a recitation which takes me a week to finish the Qur'an. There is another kind of recitation that takes me a month, and yet another that takes me a year to finish it. There is still another kind of recitation which I commenced thirty years ago but which has not yet enabled me to complete its reading." The qualifications for a deliberative study of the Qur'an are extremely hard to acquire. It is not possible for a man to attain these qualifications unless he devotes himself to it wholly and solely and makes the learning and teaching of the Qur'an the be-all and end-all of his life. For such a study, he requires a thorough knowledge of the Arabic language and its grammar and a refined literary taste to appreciate the beauty, force, and eloquence of expression. He must also acquire a good grounding in the language in which the Qur'an was revealed by a critical study of the works of the pre-Islamic poets and orators. Then there are the terms and modes of expression evolved by the Qur'an itself. A clear understanding of these (which will be possible only after a careful study of the Qur'an for a pretty long time) is also a necessary part of the mental equipment of a student of the Qur'an. Moreover, he should be able to appreciate the coordination and coherence in the Qur'an. He must grasp the deep significance of the present order of the Surahs in the Qur'an, which is different from the chronological order in which they were revealed. He must also comprehend the sequence of thought between one Surah and the other, as well as among the ayaat of the same Surah. This is an extremely arduous task that has defied the patience of even the most determined scholars. But this task, however arduous, has to be accomplished and unless it is accomplished, the question of comprehending the Qur'an will not arise. In fact, it is only when one is diving into the Qur'an for grasping the subtle sequence ampng its parts that one forms an idea of the unfathomable depths of this boundless sea, and brings out from it the finest pearls of knowledge and wisdom.

علاوه بر رشته‌های علمی‌ای که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد، برای فهم قرآن داشتن آگاهی خوب از احادیث و کتاب‌های آسمانی پیشین نیز ضروری است. همه‌ی این‌ها در چارچوب دانش کلاسیکی است که یک پژوهشگر قرآن باید از آن برخوردار باشد.

Besides the branches of learning referred to above, a good knowledge of ahadith and old Scriptures is also necessary for the comprehension of the Qur'an. All this is with regard to the background of classical knowledge which should be possessed by a research scholar of the Qur'an.

این هم تمام ماجرا نیست. او هنوز برای انجام دادن حق یک مطالعهٔ عمیق و اندیشمندانه در قرآن، یعنی همان نوع مطالعه‌ای که برای تدبّر لازم است، کاملاً مجهز نیست. او هنوز باید با علوم جدید روبه‌رو شود. ما می‌دانیم که علوم تجربی و نظری ایستا نیستند. سطح پیشرفت آن‌ها در دوره‌های مختلف متفاوت بوده است. دانشمندی که می‌خواهد وظیفهٔ سنگین فهم قرآن را بر عهده بگیرد، باید با علوم جدید، اعم از علوم طبیعی، زیستی و اجتماعی، آشنایی داشته باشد. او باید به‌ویژه با فرضیه‌های بنیادین علوم گوناگون و با روش استنباط و استدلالی که هر یک از آن‌ها به کار می‌برند، آشنا باشد. همچنین باید خود را با آخرین گرایش‌ها و دستاوردها در هر حوزهٔ مهم از پژوهش‌های انسانی به‌روز نگه دارد. این دانش هنرها و علوم جدید برای او ضروری است، زیرا افق فکری او را گسترده‌تر و ظرفیت اندیشهٔ او را بیشتر می‌کند.

Even this, however, is not all. He is not yet fully equipped to do justice to a deep and thoughtful study of the Qur'an, the type of study required for fadabbur. He has still to reckon with modern sciences. We know that experimental and theoretical sciences are not static. Their level of advancement has been different in different ages. A scholar who wants to undertake the momentous task of comprehending the Qur'an should have an understanding of modern sciences - physical, biological, and social. He should be particularly conversant with the basic hypotheses of different sciences and with the method of deduction and inference employed by each. He should also keep himself in touch with the latest trends and achievements in every important field of human inquiry. This knowledge of modern arts and sciences is essential for him, as it will widen his mental outlook and increase his intellectual capacity.

بدین ترتیب، او با چنین تجهیزاتی به سراغ کار بزرگ خود خواهد رفت. قرآن اقیانوسی بی‌کران است که هر دریانوردی تنها تا جایی می‌تواند در آن پیش برود که توان محدودش به او اجازه دهد؛ و اینکه در این سفر به چه کشفیات سودمندی دست می‌یابد، به راهنمایی‌ای بستگی دارد که از گستره دانش و پهنای دید او سرچشمه می‌گیرد.

Thus equipped, he will embark upon his great enterprise. The Qur'an is a boundless ocean on which every sailor can sail only as far as his limited capacity can take him; and what useful discoveries he will make on his voyage will depend on the guidance he receives from the range of his knowledge and the breadth of his vision.

به‌ویژه برای انتشار آموزه‌های قرآن و رساندن پیام آن در جهان امروز (که این نیز وظیفه‌ای است بر عهدهٔ هر مسلمان)، لازم است که انسان به دانش نوین مجهز باشد، وگرنه نخواهد توانست این وظیفه را ادا کند. هر نسل، دانش فراوانی از نسل‌های پیشین به ارث می‌برد و آن را با سهم خود بر آن افزوده، به نسل بعدی منتقل می‌کند.

Particularly for the dissemination of the teaching of the Qur'an and the propagation of its message in the present day world (which is also a duty incumbent upon every Muslim), it is necessary that one should be fully equipped with modern knowledge, otherwise he will not be able to discharge this duty. Each generation inherits a large amount of knowledge from its predecessors and transmits it on to the succeeding generation with its own contribution added to it.

بدین ترتیب، دانش با گذر از یک نسل به نسل دیگر پیوسته انباشته می‌شود. نسل کنونی، از طریق این فرایند انتقال، ذخیره‌ای عظیم از دانش را به ارث برده است که شامل منطق و فلسفه، دین و مابعدالطبیعه، اخلاق و روان‌شناسی و همچنین سایر علوم اجتماعی است. این حجم گسترده‌ی دانش امروزین، ذهن مردم را در سیطره‌ی خود گرفته و خیره کرده است، و در نتیجه ایشان به بسیاری از دیدگاه‌های نادرست، اعتقادی ساده‌لوحانه پیدا کرده‌اند.

Thus knowledge goes on accumulating as it passes from one generation to another. The present generation has received, by this process of transmission, a stupendous stock of knowledge consisting of logic and philosophy, religion and metaphysics, ethics and psychology as well as other social sciences. This huge amount of current knowledge has dominated and dazzled the minds of the people who had, consequently, developed a nai've belief in many wrong views.

یک فرد برای این کار به دانش نسبتاً خوبی از علوم جدید نیاز دارد و باید نه تنها با موضوع این علوم، بلکه با منابع اصلی آنها و نظام اصولی زیربنای آنها آشنا باشد. تنها در آن صورت است که می‌تواند، همچون ابن تیمیه (رحمه الله) و امام غزالی (رحمه الله)، ضربه‌ای کوبنده بر ریشه‌ی اندیشه‌های نادرستی وارد کند که در زمانه‌ی او رواج دارند. در این زمینه، عصر حاضر به بالاترین سطح رسیده است. افزون بر پیشرفت چشمگیر در حوزه‌ی علوم اجتماعی، شاهد پیشرفتی بی‌سابقه در علوم فیزیکی و فناوری بوده است که بشریت را مبهوت کرده و آن را ناتوان ساخته است از ارزیابی انتقادی دیدگاه‌های گمراه‌کننده‌ای که در جهان مدرن رواج یافته‌اند.

One requires a fairly good knowledge of modern sciences and should be conversant with not only the subject-matter of these sciences but also with their original sources and the system of principles underlying them. Only then he will be able to deal a crushing blow, in the manner of Ibn Taimiyyah (RA) and Imam Ghazali (RA), at the very root of the false notions prevailing in his time. In this respect, the present age has touched the highest watermark. Besides the remarkable progress in the field of social sciences, it has witnessed as unprecedented advancement of the physical sciences and technology which has stunned the humanity and has rendered it incapable of making critical appraisal of the misguiding views that have found currency in the modern world.

در این شرایط، وظیفهٔ حتمی فهم و تفسیر قرآن انجام نخواهد شد، مگر آنکه مردانِ شکیبا و پایدار با اخلاصی یکدل به این کار عظیم بپردازند و خود را به دانش کلاسیک و دانش جدید، که برای این کار کافی باشد، مجهز کنند. این عالمان متعهد و کاملاً مجهزِ قرآن، تحلیلی دقیق از دانش جدید انجام می‌دهند و در پرتو قرآن، درست را از نادرست جدا می‌کنند. آنان به عقل انسانِ امروز نزدیک می‌شوند و با به‌کارگیری درست واژگان جدید و روش‌های پیچیدهٔ استدلال منطقی، می‌توانند ذهن معاصرانشان را با نور هدایت قرآنی روشن سازند. بدین ترتیب، وظیفهٔ «تبیین قرآن برای مردم» که خود پیامبر ﷺ در زمان حیات خویش انجام می‌داد، در عصر حاضر به دست امت او انجام خواهد شد.

Under these circumstances, the imperative duty of comprehending and interpreting the Qur'an cannot be fulfilled IJ~~~SsoSm e patient and persevering men address themselves to this momentous task with single-minded devotion, equipping themselves with both classical and modern knowledge adequate for the task. These dedicated and fully equipped scholars of the Qur'an would carry out a searching analysis of the modern knowledge and sift the sound from the fallacious in the light of the Qur'an. They would approach the intellect of the modern man, making a judicious use of modem terminology and sophisticated methods of logical reasoning. Thus they would be able to illumine the minds of their contemporaries with the light of Qur'anic guidance. In this way the duty of "explaining the Qur'an to the people which was performed by the Holy Prophet (SAW) himself in his life time would be performed by his Ummah in the present age.

اکنون این پرسش پیش می‌آید: چگونه می‌توان چنین عالمانی را پرورش داد؟ بدیهی است که تا وقتی در سراسر جهان اسلام شبکه‌ای از دانشگاه‌ها وجود نداشته باشد که پژوهش قرآنی را محور و کانون فعالیت فکری خود قرار دهند، چنین عالمانی پرورش نخواهند یافت. پیرامون این بخش مرکزی، این دانشگاه‌ها باید بخش‌های دیگری را نیز بنا کنند: بخش علوم نظری مانند منطق، مابعدالطبیعه، اخلاق، روان‌شناسی و دین؛ بخش علوم اجتماعی مانند اقتصاد، علوم سیاسی و حقوق؛ و بخش علوم طبیعی مانند ریاضیات، شیمی، فیزیک، زمین‌شناسی و ستاره‌شناسی. هر دانشجویی که وارد چنین دانشگاهی می‌شود باید مطالعات قرآنی را به‌عنوان درسی اجباری بگذراند و بنا به ذوق و استعداد خود یک یا چند رشته از این رشته‌ها را به‌عنوان دروس انتخابی برگزیند. بدین‌ترتیب او خواهد توانست در حوزه تخصص خود به پژوهش در قرآن بپردازد و نور و هدایت قرآن را به‌طور مؤثر به مردم عرضه کند.

Now the question arises: How can we produce such scholars? Obviously they cannot be produced until we have, all over the Muslim world, a network of universities which concentrate on Qur'anic research, making it the hub and center of their intellectual activity. Round this central department, these universities should build up other departments like the department of theoretical sciences such as logic, metaphysics, ethics, psychology, and religion; the department of social sciences such as economics, political science, and law; and the department of physical sciences such as mathematics, chemistry, physics, geology, and astronomy. Every student who joins such a university should take up Qur'anic Studies as a compulsory subject and should study one or more of the disciplines as elective subjects according to his own taste and aptitude. Thus he will be able to carry out research on the Qur'an in the sphere of his own study and present the light and guidance of the Qur'an effectively to the people.

بدیهی است که این کار آسانی نیست. به همین دلیل، این مسئولیت بر عهدهٔ هر کسی نیست. تنها کسانی باید به آن بپردازند که با عطشی سیری‌ناپذیر برای دانش زاده شده‌اند و ذهنشان با مسائل سرسختی به هیجان می‌آید که تنها از طریق تفکر و استدلال طولانی‌مدت می‌توان آن‌ها را حل کرد. چنین افرادی چنان به کسب دانش کشیده می‌شوند که انسان گرسنه برای یافتن غذا و نوشیدنی به تلاش وامی‌دارد، و پیوسته در حال حرکت‌اند و این دعا را زمزمه می‌کنند: «پروردگارا! مرا در دانش افزون کن.» اگر به راهنمایی درست دست یابند، بهره‌ای فراوان از دانش و حکمت می‌برند. فهم و تفسیر قرآن در حقیقت امتیاز این افراد است. با این حال، هر جوینده‌ی دانش می‌تواند بسته به توانایی و زمانی که برای این کار می‌گذارد، در این تلاش ارجمند شرکت کند. برای ترغیب مردم به مطالعهٔ قرآن، پیامبر گرامی ﷺ فرموده است:

Obviously, this is not an easy task. That is why it is not the responsibility of every person. It is to be done by only those persons who are born with an unquenchable thirst for knowledge and whose minds are agitated by obstinate problems which can only be solved through prolonged thinking and reasoning. Such men are impelled to imbibe learning as a, starving person is compelled to seek food and drink, and they march on, constantly uttering the prayer: "My Lord! Advance me in knowledge." If they happen to receive proper guidance, they get a goodly share of knowledge and wisdom. Comprehension and interpretation of the Qur'an is, in reality, the privilege of these persons. However, every seeker of knowledge can participate in this noble task according to his ability and the time he can devote to the task. In order to provide an inducement to people for the study of the Qur'an, the Holy Prophet (SAW) has said:

بهترینِ شما کسانی هستند که قرآن را فرا می‌گیرند و آن را (به دیگران) آموزش می‌دهند. (روایت بخاری)

The best among you are those who learn the Qur'an and teach it (to others). (Narrated by Bukhari)

و همچنین، در همین زمینه، قرآن کریم دستوری کلی دارد:

and, in the same context, we have a general instruction in the Qur'an:

...چرا از هر گروهی از مردمان، دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا در دین فهم پیدا کنند؟... (التوبة ۹:۱۲۲)

... why did not some people from every habitation leave their homes so that they could develop an understanding of religion. .. . (Al-Taubah 9:122)

این درک از دین، ثمرهٔ مطالعهٔ عمیق و تأملی در قرآن است. همین درک است که پیامبر ﷺ می‌خواست یارانش (رضی الله عنهم) آن را پرورش دهند. ایشان به‌ویژه برای برخی از آنان دعا کرد که بصیرت عمیقی در دین به ایشان عطا شود. همچنین گفتهٔ خود را که «بهترین شما در جاهلیت، بهترین شما در اسلام‌اند» مشروط کرد به اینکه «به شرطی که دین را بفهمند».

This understanding of religion is the fruit of a deep and meditative study of Qur'an. It is this understanding which the Holy Prophet (SAW) wanted his Companions (RAA) to develop. He especially prayed for some of them that they might be granted a keen insight into religion. He also qualified his observation that "The best of you in Jahiliyyah are the best of you in IslamH with "provided they understand the religion."