اِن تمام پیچیدگیوں کو مدنظر رکھتے ہوئے، NOMA (غیر متداخل دائرے / non-overlapping magisteria) کے عمومی اطلاق کی تصدیق کرنا مشکل ہے، جس طرح نیو ایتھیزم کے تصورِ تصادم کو درست ثابت کرنا بھی مشکل ہے۔ ان نکات پر یہ نہایت ضروری ہے کہ مسیحی اور مسلمان مذہبی رہنما نیو ایتھیزم کے دلائل سے آگاہ ہوں، تاکہ وہ بین الشعبہ جاتی تحقیق کے ذریعے ان کا جواب دے سکیں، جو سائنس کی تاریخ کو سمجھنے تک محدود نہیں ہے۔ چنانچہ مناسب ہوگا کہ پہلے نیو ایتھیسٹس کے چند جامع دعووں کا جائزہ لیا جائے۔ گریلنگ تاریخ کی ایک نمایاں حد سے زیادہ سادہ کاری کرتے ہوئے لکھتا ہے:

Considering all these nuances it is difficult to affirm generalisability of NOMA (non-overlapping magisteria) just as it is difficult to legitimise the New Atheist treatment conception of conflict. On these points, it is vital that Christian and Muslim faith leaders are aware of New Atheism’s arguments, thereby allowing them to counter them through inter-disciplinary research that includes, but is not limited to, understanding the history of science. Consequently, it may be useful to initially assess some of the New Atheists’ overarching claims. In a striking oversimplification of history Grayling writes:

د علم او مذهب تر منځ د تاریخي اړیکو د پیچلتیا په اړه هر څه چې وویل شي، یوه خبره څرګنده ده: دا دواړه واقعاً د کائنات د پیدایښت، د انسان د ماهیت او دا چې آیا کائنات د ذکي ډیزاین شواهد لري، په اړه د حقیقت لپاره سیالي کوي (Grayling, 2014, p.108).

Whatever else one might think about the chequered history of the relation between science and religion, at least one thing is clear: that they do indeed compete for truth about the origin of the universe, the nature of human beings and whether the universe manifests evidence of intelligent design (Grayling, 2014, p.108).

معظم د ساینس تاریخ پوهانو دا تصور ناقابلِ دفاع بولی. احمد دلال په مختلفو مثالونو سره د اسلام په ګټه دا استدلال کوي، چې البیروني، ابن تیمیه او الغزالي په دې ښودلو چې دوی د ساینسي فعالیت په اړه مثبت نظر لرل (Dallal, 2010, p.116). د ځانګړي اهمیت وړ دا ده چې هغه د الایجي لیکنې روښانه کوي، چې وايي: «ټول (ديني) علوم د کلام څخه اخلي، پرته له دې چې کلام له بل هېڅ شي څخه اخلي.» (Dallal, 2010, p.118). په لنډه توګه، د کلام ټوله علمي څانګه د خدای په شتون د فرض کولو سره نشو پیل کېدای، ځکه چې ډېره برخه یې د هغه د شتون ثابتولو پورې اړه درلوده. د کلام د ځینو اړخونو د نیوکې سره سره، دا د پېړیو په اوږدو کې د مسلماني کلتور او دود یوه بنسټیزه برخه پاتې شوه. دلال استدلال کوي چې د مسلمانانو په نړۍ کې د ساینسي زوال لپاره هیڅ یو واحد دلیل نشته، بلکه دا د تمدني عواملو په یوه لړۍ پورې اړه لري، پشمول د اروپا سره د نظامي ټکرونو په داسې وخت کې چې اروپايي استعماري پراخول په چټکۍ سره روان وو (Dallal, 2010, p.152-6). سید نعمان الحق د فقهي ملاحظاتو یوه لړۍ یادوي، پشمول د لمانځه د وختونو محاسبه، چې د 800 څخه تر 1300 کلونو پورې د مسلماني ستورپوهنې لپاره هڅونکی وو (Haq, 2009, p.35).

Most scientific historians consider this conflict model untenable. Using various examples, Ahmed Dallal makes this case for Islam showcasing how scholars like Al-Biruni, Ibn Taymiyyah and Al-Ghazali all had positive approaches to scientific enterprise (Dallal, 2010, p.116). Importantly, he highlights the writings of al Iji, who states, ‘All (religious) sciences draw from kalām, whereas it draws from none.’ (Dallal, 2010, p.118). Essentially, the entire Kalam discipline could not start with an assumption of God since it mostly concerned proving His existence. Despite the critique of certain aspects of Kalam, it still represented a staple part of Muslim culture and tradition throughout the centuries. Dallal argues that no single reason dictates scientific decline in the Muslim world, rather, it is attributed to a variety of civilizational factors including military confrontations with Europe at a time of rapid European colonial expansion (Dallal, 2010, p.152-6). Syed Nomanul Haq notes a range of jurisprudential considerations, including calculating prayer times, as an incentive for Muslim astronomy from the years 800-1300 (Haq, 2009, p.35).

د کاتولیک کلیسا (یا عیسویت) د علمي او مذهبي تاریخ په اړه، د "تصادم نظریه" نور د هرې موضوع د تشریح لپاره منل شوې نه ده. د ګالیلیو قضیه یادوي، جان هیډلي بروک وایي:

Regarding the Catholic church’s (or Christianity’s) scientific and religious history, the ‘conflict theory’ is also no longer acceptable as an all-purpose explanation. Mentioning the case of Galileo, John Hedley Brooke claims:

ٹول لیکوال تسلیم کوی چې د گالیلیو کیسه او د پروټیسټنټ مذهب د سائنس د پرمختګ د ملاتړ شواهد یوځای کول دا غلط تاثر پیدا کولی شي چې کاتولیک کلیسا عموماً د ساینسي نوښتونو سره دښمنۍ درلوده. دا تاثر لږترلږه په دریو مواردو کې غلط دی. لومړی، کلیسا د ساینسونو په پالنه کې مهم رول لوبولی و… دوهم، د کلیسا په دننه کې د جیزویټ طریقت کې غوره ستورپیژندونکي، ریاضي‌پوهان او فزیک‌پوهان وو چې د خپلو تعلیمي پروګرامونو کې د ساینسونو په تدریس هم ژمن وو. دریم، د اوولسمې پیړۍ څو ترټولو لوی او تاثیرمنه ساینس‌پوهان کاتولیک وو. ګالیلیو، مرسن، ګاسندي او ډیکارت د طبیعت د ميکانيکي کېدو په کې مهم رول لوبولی و (Brooke, 2010, p.12).

The combination of the Galileo story with evidence for a Protestant stimulus to science can easily give the impression that the Catholic Church was generally hostile to scientific innovation. This impression would be false on at least three counts. First, the Church had played a crucial role in the patronage of the sciences… Second, the Jesuit order within the Church contained outstanding astronomers, mathematicians, and physicists who were also committed to teaching the sciences in their educational programs. Third, some of the greatest and most influential scientists of the seventeenth century were Catholics. Galileo, Mersenne, Gassendi, and Descartes all played prominent roles in the mechanization of nature (Brooke, 2010, p.12).

پروټسټنټیزم او په ځانګړې توګه پیورټانیزم اغیزې د ټولنپوهنې د جدي مطالعې یوه برخه ده۔ د رابرټ مرټن یوه مطالعه د ملي بیوګرافۍ د ډیکشنري په معلوماتو ډېره تکیه کوله، او د اوولسمې پېړۍ د مشهورو شخصیتونو ۲۹٬۱۲۰ ژوندلیکونه یې وڅیړل (له نورو مهمو معلوماتي سرچینو سره یوځای)، او دې پایلې ته یې ورسید چې پیورټانیزم - چې د مرټن په نظر یوه ډول دیني افادیت‌پالنه (theological utilitarianism) هڅوله - د ساینسي کشفونو لپاره محرک برابر کړ۔

The impact of Protestantism (and Puritanism in particular) has been one of significant sociological study. One study by Robert Merton was highly dependent on data from the Dictionary of National Biography, and examined information from 29,120 biographies of notable figures in the seventeenth century (among other important data sets) concluding that Puritanism (which, to Merton, encouraged a kind of theological utilitarianism) provided an impetus for scientific discovery.

همدې سره سم، میرټن وايي:

Accordingly, Merton states:

په دې مستقیمه طریقه سره، دین تایید شوی علم د هغو کسانو اجتماعي ارزښت لوړ کړ چې علمي څېړنې یې تعقیبولې، او په دې سره د دې ډول څېړنو سره علاقې شدت او پراخوالی ومونده (Merton, 2002, p.431).

In this direct fashion, religion sanctioned science raising the social estimation of those who pursued scientific investigation, with the associated intensification and spread of interest in such pursuits (Merton, 2002, p.431).

د مرټن په وینا، پروټیسټنټ رویه له کاتولیک رویې څخه داسې توپیر لري:

Merton distinguishes the Protestant attitude from the Catholic one by claiming:

دا د انګلستان د پیوریټن اکاډمیو او بر اعظم کې د پروټسټنټ تعلیمي پرمختګونو پرتله کول په سمه توګه څرګندوي چې دا پرتله بې ځایه نه ده. په فرانسه کې پروټسټنټ اکاډمیو د کاتولیکو ادارو په پرتله ساینسي او کاري مضامینو ته ډیر پام ورکاوه ([Merton, 2002, p.478-9]).

This comparison of the Puritan academies in England and Protestant educational developments on the Continent is well warranted. The Protestant academies in France devoted much more attention to scientific and utilitarian subjects than did the Catholic institutions (Merton, 2002, p.478-9).

مرټن نورې هغه عوامل بیانوي چې د ساینس پر لور د زیاتې علاقې سبب شوي، پدې کې نظامي عوامل هم شامل دي؛ په ځانګړې توګه د بالستیک وسلو پر لور نوې علاقه ([Merton, 2002, p.543]).

Merton discusses other contributory factors to the increased interest in science, including military factors; especially new interest in ballistic weaponry (Merton, 2002, p.543).

له همدې امله، څوک د مرټون تیوري او د ماکس وېبر د «پروټسټانټي اخلاق او د سرمایه‌داري روحیه» (۲۰۱۳) کتاب نظریې ترمنځ ورته والی ګوري. په حقیقت کې، هغه دلیلونه چې د وېبر تیوري پر وړاندې کارول کېږي، د مرټون تیوري پر وړاندې هم کارېدای شي، چې له هغې جملې دا دی: نه مرټون او نه وېبر کولای شي د نورو هېوادونو، په ځانګړې توګه جاپان، حال تشریح کړي، چیرې چې پرته له پروټسټانټیزم د محرک په توګه، سرمایه‌داري او تخنیکي پرمختګ دواړه ترسره شوي. یو څوک کولای شي د پروټسټانټیزم په ځای یو غیرمذهبي افادیت‌پالنې (شاید د لاک یا هابز ډول تشریح) ته اشاره وکړي، لکه څنګه چې مرټون په پام کې نیولی و (Merton, 2002, p.589). په ټولیز ډول، پروټسټانټیزم یا پیوریټنیزم د ساینسي پرمختګ د پرېکنده عامل په توګه ټاکل ستونزمن دي، ځکه دا هم ستونزمنه ده چې پروټسټانټیزم یا کاتولیکیزم ته د ساینس عمومي مخنیوي تورن وګرځول شي. نوي ملحدان ډارون د اړین ټکي په توګه یادوي. په هرصورت، د دې شواهد نشته چې ډارون د طبیعي انتخاب د نظریې له امله له مسیحیت څخه ارتداد وکړ. په دې اړه، جیمز مور ادعا کوي:

Consequently, one realises the similarity between the Merton thesis and Max Weber’s theory in the Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (2013). In reality, many of the arguments used against Weber’s thesis may also be used against Merton’s which may include either Merton or Weber’s inability to account for other nations (most notably Japan) which underwent both capitalism and technological advancement without Protestantism as a catalyst. One may provide an alternative explanation to Protestantism through non-religious utilitarianism (perhaps a Lockian or Hobbesian formulation), as was contemplated by Merton (Merton, 2002, p.589). Overall, it is difficult to pin-point Protestantism or Puritanism as a decisive factor in scientific progress inasmuch as it would be difficult to blame it (or Catholicism) for generally inhibiting science. New Atheists often invoke Darwin as the turning point. There is no evidence, however, that Darwin apostatised from Christianity because of his theory of natural selection. On this point, James Moore claims:

د هغه خپله شهادت لږ ځله اورول کیږي: «تر څلویښت کلنۍ پورې ما هیڅکله عیسویت نه دی پریښی.» ډارون په ۱۸۴۹ زیږدیز کال کې څلویښت کلن شو، دا هغه وخت و چې د طبیعي انتخاب له لارې د تکامل نظریه یې له ډیر پخوا رامینځ ته کړې وه (مور، ۲۰۱۰، ص ۱۴۳). بروک هم دې ته منظور دی چې:

His own testimony is seldom heeded: “I never gave up Christianity until I was forty years of age.” Darwin turned forty in 1849, long after developing his theory of evolution by natural selection (Moore, 2010, p.143) and Brooke agrees that:

ڈارون د خپلې بې ایماني لپاره ورکړې شوې اصلي دلیلونه د هغه رول څخه نه وو سرچینه اخیستې چې هغه د نوعونو د پیدایښت په تشریح کې طبیعي اسبابو ته ورکړی و۔ د نورو ویکتوریایي مفکرینو په څیر، ڈارون د انجیلي عیسائي وعظونو په وړاندې چې د جنت او دوزخ په اړه وو، په کلکه عکس العمل ښودلی و (Brooke, 2010, p.228)۔

The main reasons Darwin gave for his unbelief derived not from the role he gave natural causes in explaining the origin of species. Like other Victorian thinkers, Darwin reacted strongly against evangelical Christian preaching on heaven and hell (Brooke, 2010, p.228).

*Origin of Species* was published in 1859, during the post-Tanzimat Ottoman period, when most of the Muslim world was under colonial rule. For this reason, it is difficult to assess the response of Muslim states to Darwinism. Nevertheless, it is clear that exegetical conflict did (and continues to) occur.

Origin of Species was published in 1859 during the post-Tanzimaat Ottoman period when most of the Muslim world was colonised. Accordingly, it is difficult to assess a Muslim state response to Darwinism. Nevertheless, it is clear that exegetical conflict did (and continues to)

په انساني ارتقا (evolution) کې هم، ورته د مسیحي نړۍ په څیر، دا موضوع د یوې ځانګړې برخې په توګه شامله ده. له همدې امله هغه ماډلونه چې د «ټول علم» او «ټول دین» ترمنځ تصادم بیانوي، یوازې دوه دینونه یادولو سره هم، تاریخي حقیقت سره سمون نه لري.

feature at least on the aspect of human evolution, similar to the Christian world. Therefore, models of conflict between all of ‘science’ and all of ‘religion’ (considering only two religions are mentioned) are simply ahistorical.