انتوني والېس وايي:

Anthony Wallace says:

د سپینو سرونو او ژوندیو عقلونو په زیاتیدونکي کفایت او په ساینسي پوهې د خپریدو په پایله کې، د نړۍ په ټولو سیمو کې د ماورایي ځواکونو باور له منځه تلو ته محکوم دی ([Wallace, 1966, p.264-5]).

Belief in supernatural powers is doomed to die out, all over the world, as a result of the increasing adequacy and diffusion of scientific knowledge (Wallace, 1966, p.264-5).

آیا د علمي پوهې پرمختګونه خلک له ماورايي شیانو څخه لرې کوي؟

But are developments of scientific knowledge driving people away from the supernatural?

متعدد کوششیں مغرب میں دیکھے گئے لادینی رجحان کو سمجھنے کے لیے کی گئی ہیں۔ اس کے سماجی اسباب کی جامع وضاحت اس مقالے کے دائرۂ کار سے باہر ہے۔ زیرِ تحقیق بنیادی سوال یہ ہے کہ نیو ایتھیسٹ سائنسی استدلال نے اس رجحان کو کس حد تک متاثر کیا ہے، اور اس ضمن میں انگلینڈ میں لادینیت کی تحقیق کے لیے کی گئی اولین سماجی کوششوں میں سے ایک سوزن بڈ کی ہے، جو اس نے *Varieties of Unbelief* (1977) میں پیش کی۔ بڈ نے سیکولر اور اخلاقی تنظیموں کے 200

Numerous attempts were undertaken to understand the irreligious trajectory witnessed in the West. An exhaustive explication of sociological reasons for this are beyond this paper’s scope. The main question under investigation is the extent to which New Atheist scientific argumentation has impacted this trend with one of the first sociological attempts to investigate irreligiosity in England conducted by Susan Budd and described in Varieties of Unbelief (1977). Budd used obituaries from secular and ethical organisations of 200

د ۱۸۵۰ څخه تر ۱۹۶۰ پورې د ژوندلیکونو په اساس (Sheard, 2014, p.1) د بې‌باورۍ درې علتونه بیان شوي دي، چې له جملې څخه یې «د انجیل او عقلي‌پالو کلاسیکو کتابونو لوستل، د پادریانو په وړاندې بې‌باوري او کرکه، او د ابدیت په عقیده نیوکه» دي ([Budd, 1977, p.106]). پدې بحث کې ساینس او ډارون‌ازم په ښکاره توګه نه دي یادې شوي. د ۱۹۵۸ څخه تر ۱۹۷۴ پورې دوره شاید د لویدیځ نړۍ کې د بې‌دینۍ په لور د ولسي خوځښت له مخې ترټولو ډېره ډرامه‌ییزه وه.

biographies between 1850-1960 (Sheard, 2014, p.1) identifying three causes for unbelief, including ‘reading the Bible and rationalist classics, a distrust and resentment towards clergy members and a criticism of belief in immortality’ (Budd, 1977, p.106). Science and Darwinism are conspicuously absent here. The periods between 1958-1974 were perhaps most dramatic in demographic movement towards irreligiosity in the Western world.

برتانوي سياق ته ډېر تفصیل ورکوې، هیو مکلیوډ (Hugh McLeod) د ګمراهۍ (irreligiosity) د لارې د لامل په توګه انفرادیت، سوسیالیزم، سائنس پرستي، فیمینزم، مذهبي نیوکې، "جنسي انقلاب" او د جنګ وروسته مالي ښېګڼه ذکر کوي (McLeod, 2005, p.206). مکلیوډ (او د دې دورې مطالعه کوونکي ډیری ټولنپوهان) د بالغ عمر بې دینۍ لپاره یو لومړنی لامل د کورنۍ بې دینه ټولنیزونه ښودلی دی (McLeod, 2005, p.228). د دې دورې د بې دینۍ ته د بدلون د اړینتوب په اړه کالم براون (Callum Brown) په سختو الفاظو کې څرګنده خبره کړې ده:

Elaborating on the British context Hugh McLeod mentions individualism, socialism, scientism, feminism, religious criticism, the ‘sexual revolution’ and post-war affluence as reasons for an irreligious direction (McLeod, 2005, p.206). An irreligious family socialisation was indicated by McLeod (and most sociologists studying this period) as a primary reason for irreligiosity in adulthood (McLeod, 2005, p.228). The criticality of this period in altering to irreligiosity is toughly stated by Callum Brown:

دا د څو پیړیو وخت ونیو (په هغه دوره کې چې تاریخ پوهان یې تیاره پیړۍ بولي) چې برتانیه عیسویت ته واړوي، خو دې هیواد ته د دې پریښودو لپاره له څلوېښتو کلونو لږ وخت لګیدلی دی ([Brown, 2009, p.1]).

It took several centuries (in what historians used to call the Dark Ages) to convert Britain to Christianity, but it has taken less than forty years for the country to forsake it (Brown, 2009, p.1).

په کاناډا کې د ۸۳۶ زده کوونکو تحلیل کولو سره، بروس هانزبرګر د کورنۍ کې لومړنۍ ټولنیز روزنې (پرائمري سوشلائزیشن) ته د بې دینۍ لپاره تر ټولو مهم فکتور په توګه اشاره کوي ([Hunsberger, 1984, p.1]).

Analysing 836 students in a Canadian context, Bruce Hunsberger identifies primary socialisation in the home as the most salient factor for irreligiosity (Hunsberger, 1984, p.1).

د ۱۹۸۷ څخه تر ۲۰۱۲ کلونو پورې د امریکایي چاپیریال له مخې د پلټنې په ترڅ کې، او د عمومي ټولنیز سروې (ډیویس او سمیټ، ۱۹۹۲) له معلوماتو څخه د پايلو د ټاکلو لپاره کار اخیستل شوی، مایکل هوټ او کلاډ فیشر د سیاسي پولرایزیشن زیاتوالي د بې‌دینۍ یوه مهم لامل بللی، او ویلي دي:

Surveying the time period from 1987-2012 from an American context and using the General Social Survey (Davis and Smith, 1992) to inform their results, Michael Hout and Claude Fischer link increased political polarisation as a salient reason for irreligiosity, stating:

سیاسي لیبرلان د مذہبي ترجیح نہ لرلو اظہار کولو احتمال خورا ډیر شو، منځنۍ نظر لرونکو ته دا احتمال یو څه زیات شو، او سیاسي محافظه کاران (Hout and Fischer, 2014, p.438)۔

Political liberals became substantially more likely to express no religious preference, moderates became somewhat more likely to do so, and political conservatives (Hout and Fischer, 2014, p.438).

هاوت او فیشر د «خپلواکۍ» په اړه ځانګړی یادونه کوي او ادعا کوي:

Hout and Fischer make special mention of ‘autonomy’ claiming:

په دې مقاله کې موږ د ارزښتونو یوه بدلون وړاندې کوو چې په هغه کې خپلواکۍ ته ډېر ځای ورکول کېږي او د دودیزې اقتدار څخه لرې کېږي. زموږ د فرضیې په جوړولو کې موږ د ټولنیز رواني څېړنو څخه ګټه پورته کړې ده، چې د ۱۹۵۰ مې لسیزې ته اړه لري او په هغې کې د «خپلواکۍ» په نوم د ځان لپاره په فکر کولو په لور د مثبت تمایل پیدا کېدل څرګند شوي. ډېری شواهد داسې راټول شوي چې سروې ګټونکو ته یې د هغو شیانو درجه بندي کولو لپاره وویل شوي چې د یوې ماشوم لپاره زده کول ممکن مهم وي، پدې کې «د ځان لپاره په فکر کول» او «اطاعت کول» او نور هغه ښې صفتونه شامل دي چې ممکن غوښتل شوي وي (Hout and Fischer, 2014, p.433).

Original to this paper, we invoke a value shift toward greater autonomy and away from traditional authority. In formulating our hypothesis we have drawn on social psychological research in the 1950s that identified the emergence of a positive bias in favor of thinking for oneself we refer to as “autonomy.” Most evidence has been compiled by asking survey respondents to rank things it might be important for a child to learn, including “to think for him or herself” and “to obey” among other potentially desirable qualities (Hout and Fischer, 2014, p.433).

مزید برآں، امریکی تناظر میں جنرل سوشل سروے (Davis and Smith, 1992) استعمال کرتے ہوئے، سٹیفن میرینو یہ نتیجہ اخذ کرتا ہے:

Furthermore, using the General Social Survey (Davis and Smith, 1992) in an American context, Stephen Merino concludes:

د هغو ډلو په منځ کې چې په بې‌دینه کورنیو کې لوی شوي، وروستیو کوهورټونو (نسلونو) ډیره ازاده فکره ده، ـ سلنه، په داسې حال کې چې شاوخوا ۲۰ سلنه کسان ځانونه محافظه‌کار بولي. همدارنګه، د بې‌دینه کورنیو کې لوی شوي وروستي کوهورټونه ډیر احتمال لري چې د کلیساګانو او مذهبي ټولنو په اړه باور نه لري (Merino, 2012, p.10).

The most recent cohorts raised with no religion are even more liberal – percent, compared with roughly 20 percent who self-identify as conservative. Likewise, more recent cohorts raised with no religion are much more likely to express a lack of confidence in churches and religious organizations (Merino, 2012, p.10).

په برتانوي سیاق کې، لنډا وډهېډ «انفرادي ازادي» او «لېبرل ډیموکراسي» د یوه «مهم عامل» په توګه یادوي ([Woodhead and Catto, 2012, p.253])، او وايي:

In a British context, Linda Woodhead cites ‘individual freedom’ and ‘liberal democracy’ as a ‘salient factor’ (Woodhead and Catto, 2012, p.253), stating:

میرا استدلال دا دی چې په برتانیه کې له ۱۹۷۰ کلونو راهیسې زیاتیدونکې کثرت پالنه (pluralisation) او آزادي پالنه (liberalisation) په مذهب کې مخالف رجحانونو سره مخ شوې ده، او همدا ټکر دا څرګندوي چې «هیڅ مذهب نه لرل» ولې روز-به-روز ډیریږي. دا نه ده چې مذهب یا روحانیت په خپل ذات کې د «عصري انسان» لپاره ناخوښ شوي دي، لکه څنګه چې ځینې زاړه سیکولرایزیشن نظریه‌پالونکي او «د روښانتیا لیونی ملحدان» فکر کول، بلکې دا چې په وروستي عصري برتانیه کې شته مذهبي ډولونه هغه ټولنیز، روحاني او اخلاقي ښېګڼې نه وړاندې کوي چې ځوان خلک یې منې او غواړي (Woodhead and Catto, 2012, p.258).

My argument is thus that growing pluralisation and liberalisation in Britain have, since the 1970s, been met by opposite tendencies in religion, and that it is this clash which helps to explain the increasingly rapid rise of ‘no religion’. It’s not that religion or spirituality per se have become objectionable to ‘modern man’, as some older secularisation theorists and ‘enlightenment atheists’ liked to think, but that the particular kinds of religion on offer in late modern Britain have not offered the social, spiritual and moral goods which younger people affirm and desire (Woodhead and Catto, 2012, p.258).

ووډهيد د سیکولرائزیشن نظریات مؤثره طور رد کوي، او وایي:

Woodhead effectively refutes theories of secularisation, stating:

د "هیڅ دین نه لرل" دا ناهمواره نړیوال ویش هغه ساده تشریحات ناسم ثابتوي چې فکر کوي ټول هیوادونه د عصري کېدو نه منونکو ځواکونو له لارې یو او همغه سیکولر منزل ته رسېږي (وډهیډ، ۲۰۱۲، ص ۲۵۴).

The patchy global distribution of ‘no religion’ undermines simplistic accounts of secularisation that imagined all countries propelled to the same secular destination point by the irresistible forces of modernisation (Woodhead, 2012, p.254).

ووڈہیڈ کا مردم شماری کے اعداد و شمار کی حدود کو سمجھنا (جو انگلستان میں ہر دہائی میں جمع کیے جاتے ہیں) مفید ہے، کیونکہ یہ اس بات کو مدِنظر رکھتا ہے کہ ان اعداد و شمار میں گھرانوں کے سربراہوں کے ذریعے جمع کیے جانے کی وجہ سے جھکاؤ پیدا ہو جاتا ہے (Woodhead, 2012, p.246)۔ ووڈہیڈ ایسے سوالات تیار کر کے ان مسائل کا ازالہ کرتا ہے جو شرکاء کے الحاد کی حد کو پیمائش کے پیمانے پر جانچتے ہیں (Woodhead, 2012, p.49-50)، اور یہ نتیجہ اخذ کرتا ہے کہ «‘کسی مذہب کے نہ ہونے’ والوں میں صرف 13 فیصد پختہ طور پر سیکولر ہیں—جو آبادی کے 5 فیصد سے بھی کم بنتے ہیں» (Woodhead, 2012, p.250)، اور یہ کہ «‘کسی مذہب کے نہ ہونے’ کے بڑھنے کو ‘نئے ملحدین’ کے علمبردار سیکولرازم کے بڑھنے کے ساتھ خلط نہیں کیا جا سکتا» (Woodhead, 2012, p.250)۔ فahmi (2018) ان نتائج کی تائید کرتا ہے، اور رپورٹ کرتا ہے کہ تقریباً 90 فیصد امریکیوں کا ماننا ہے کہ ایک «اعلیٰ طاقت» موجود ہے، حالانکہ 26 فیصد دعویٰ کرتے ہیں کہ ان کا کوئی مذہب نہیں (Pew Research, 2019)۔ اس لیے مذہبی «نہ ماننے والوں» میں سے صرف ایک اقلیت ہی «یقین کے ساتھ» ملحد ہے۔

Woodhead’s appreciation of census data limitations (collected each decade in England) is useful as it accounts for data skewing due to its collection by heads of households (Woodhead, 2012, p.246). Woodhead mitigates these issues by creating survey questions which scale the extent of a participant’s atheism (Woodhead, 2012, p.49-50), concluding that ‘only 13 percent of ‘nones’ are strongly secular—amounting to under 5 per cent of the population’ (Woodhead, 2012, p.250) and that ‘the growth of ‘no religion’ cannot be conflated with the growth of the secularism championed by the ‘New Atheists’ (Woodhead, 2012, p.250). Fahmi (2018) supports these findings reporting that approximately 90% of Americans believe in a ‘higher power’ despite 26% claiming to have no religion (Pew Research, 2019). Accordingly, only a minority of religious ‘nones’ are ‘confidently’ atheistic.

دا معلومات د ځانګړې اهمیت لرونکي دي، ځکه چې دا په مؤثره توګه په ګوته کوي چې په انګلستان کې د «ډاډمن ملحدانو» شمېر (۵٪) د مسلمانانو د شمېر سره ورته دی۔

This data is noteworthy as it effectively suggests that the number of ‘confident atheists’ in Britain (5%) is similar to the number of Muslims.