نتیجهگیری
Conclusion
در این کتاب، برخی از استدلالهای اصلی بر وجود خدا را بررسی کردیم و با تمرکز ویژه بر استدلالهای امکان و وجوب (contingency). تاریخ این استدلالها را با دقت دنبال کردیم و دریافتیم که میان بزرگترین اندیشمندان تاریخ دربارهی کارآمدی چنین شیوههای استدلالی توافق شگفتانگیزی وجود دارد. به برهان ابنسینا ویژه توجه کردیم، برهانی که استدلالی از نظر کلامی و فلسفی استوار فراهم میآورد و برای به کار بردن در مباحث دفاعی و در کاربردهای شبانی مناسب است. در سراسر کتاب (و بهویژه در فصل پنجم) به برخی از اصلیترین اشکالهایی که بر این استدلال مطرح شدهاند پرداختیم. نشان دادهایم که تقریباً همهی این اشکالها بهگونهای از سوی نخستین صورتبندیکنندگان این استدلال پیشبینی شده بود. افزون بر این، کتاب به مشارکتهای بهاصطلاح «اتئیستهای نوین» در این گفتمان پرداخت. دریافت که بسیاری از این چهرههای معاصر، بهجای ارائهی هرگونه سهم ارزشمند، تنها برخوردهایی گمراهکننده یا تنبلانه با موضوع نشان دادهاند. ناکامی در یافتن آنچه اتئیستهای نوین دربارهی برهان ابنسینا یا صورتهای گوناگون آن گفتهاند، چه در اینترنت، چه در مهمترین آثارشان و چه جای دیگر، نشان میدهد که چنین چهرههایی هرگز ناچار نشدهاند با این نوع پرسشها از سوی یک خداباور روبهرو شوند. با تغییر جمعیتشناختی و گسترش لاادریگری، خطرات آنقدر بالاست که نمیتوان این گونه استدلالها را در عرصههای دفاعیه و مناظره وارد نکرد. با توجه به روندهای جمعیتی کنونی، خود دانش کلام ممکن است بهویژه در بریتانیا اعتبار خود را از دست بدهد، بهخصوص اگر مقدمهی نخست این دانش، یعنی وجود خدا، به شیوهای درست اثبات نشود. با این همه، در سناریوهای فرضی هر فصل دیدهایم که یک رویکرد سرد و عقلانی بهتنهایی هرگز کافی نخواهد بود. برای اینکه منتقد ملحد واقعاً با استدلالهای ارائهشده احساس راحتی کند، معمولاً باید با شخصی که این استدلالها را مطرح میکند نیز احساس راحتی داشته باشد. هرچند شخصاً از وجود مطالعات روانشناختی رسمیای با پارامترهای روشن در این زمینه آگاه نیستم، شاید بتوان گفت که آسیبهای گذشته و مشکلات در روابط گاهی میتواند شاخص کلیدی نگرشهای الهیاتی افراد باشد. جالب اینجاست که گاهی بهترین راه برای قانع کردن کسی به وجود خدا، خودداری از استدلال برای اثبات وجود خداست. گاهی استدلالهای منتقدان باید پاسخ داده شود، اما در برخی موارد، شجاعت میخواهد که انسان پاسخ ندهد. از منظر شبانی، باید فضای غالب را خواند و گزینههای موجود را سنجید. هوش هیجانی و اجتماعی گاهی ارزشمندتر از داشتن بهترین استدلالهایی است که تمدن بشری به آن دست یافته است.