در بحث‌های الهیاتی، وجودِ الله مسئله‌ای محوری و بسیار پیامدساز است. این مسئله بنیادی است که همهٔ گفتمان‌های الهیاتی بر آن استوار است. در واقع، این مسئله تعیین‌کنندهٔ اصلی مرزهاست. در پرتو آن است که کل نگرش الهیاتی یک مؤمن شکل می‌گیرد: برای خودش، برای زندگی‌اش و برای جهانِ پیرامونش.

In theological discussions, the existence of Allah is an issue that’s central, and highly consequential. It is the foundation upon which all theological discourses are based. In fact, it is the fundamental delineator. It is in its light that the entire theological outlook of a believer is set up – for himself, his life, and the world around him.

من امیدوارم که بپذیرم این سخن آشکار است و جزئی از آن مسلمات الهیاتی خداباوری است که نیازی به اثبات خاصی ندارد. ایمان به الله محور است که تمام تصورات مؤمن بر گرد آن می‌چرخد. هیچ مفهوم دینی‌ای نیست که از این عنصر تهی باشد. از این رو، میان پیروان اسلام – از گذشتگان تا معاصران – هیچ اختلاف نظری وجود ندارد که شناخت الله و اقرار به وجود او مهم‌ترین اصل ایمان است. این اصل بر هر بحث الهیاتی دیگری مقدم است. بدون آن، هیچ باور اسلامی دیگری – مانند توحید الهی در عبادت و ربوبیت، ایمان به نبوت پیامبر ﷺ، و باور به اینکه قرآن کتاب الله است – حاصل نخواهد شد. هرچند این اجماع میان مسلمانان وجود دارد، در ماهیت این اقرار، منشأ آن و جایگاهش در نفس اختلاف هست. آیا اقرار به الله در نفس نقش بسته است، یا دانشی اکتسابی است که نیازمند تحلیل دلایل است؟

I would hope to believe the statement above is obvious, and that it is part and parcel of the self-evident theological assertions of theism that require no specific proof. Having faith in Allah  is the pivot, around which all the conceptualisations of a believer revolve. There is no religious concept that is void of this element. This is why there is no difference of opinion among the affiliates of Islam – from the ancients to the contemporaries – that recognising Allah and affirming His existence is the most important fundamental of faith. It precedes all other theological discussions. Without it, any other Islamic belief – such as the monotheism of Allah in worship and lordship, belief in the prophethood of the Prophet , and belief that the Qur’an is Allah’s Book – cannot be attained. Though the above consensus exists among Muslims, there is a difference in the nature of this affirmation, its source, and where it is positioned in the soul. Is the affirmation of Allah imprinted on the soul, or is it acquired knowledge that requires analysis of the evidence?

بیایید ببینیم وحی با این مسئله چگونه برخورد کرده، علمای مسلمان قدیم دربارهٔ آن چه گفته‌اند، انسان و سرشت او از چه ساخته شده، و آنچه را در درون خود به‌طور فطری می‌یابیم چیست. آنگاه درمی‌یابیم که موضع درست این است که شناخت خداوند فطری است. شناخت آفریدگار، اطلاعاتی غریزی و نقش‌بسته است که در جان ریشه دارد. این شناخت همانند سایر دانش‌های غریزی است که به هیچ دلیلی نیاز ندارد. با این حال، این استعداد فطری می‌تواند تباه شود و تعادل قطب‌نمای درونی انسان را برهم زند. در چنین وضعیتی، تحلیل و دلیل لازم می‌شود تا انسان را به یاد آن استعداد فطری بیندازد، نه اینکه آن را در او پدید آورد. «اثبات آفریدگار فطری، غریزی و بدیهی است و مبتنی بر تحلیل و دلیل نیست».[11] با این حال، «اگرچه این امر برای کسانی که استعدادهای فطری سالم دارند، غریزی شناخته شده است، بسیاری از مردم به تحلیل نیاز دارند. گاهی انسان به آن نیازی ندارد و گاهی به آن نیاز دارد».12

Let us look at how revelation dealt with this issue, what ancient Muslim scholars said about this, how man and his nature are constructed, and what we innately find in our own selves. We would find that the correct position is that knowledge of the Divine is innate. The recognition of the Creator  represents instinctive and imprinted information that is firmly entrenched in the soul. It is like other instinctive knowledge that does not require any proof. Yet, this innate predisposition can become corrupted and cause an imbalance in man’s inner compass. In such a situation, analysis and proof would be required to remind man of that innate predisposition, not to establish it in him. ‘Affirming the Maker is innately predisposed, instinctive, and self-evident. It is not predicated on analysis or evidence.’11 However, ‘even though it is instinctively known to those with uncorrupted predispositions, many people need analysis. Sometimes, man is not in need of it; in other occasions, he is’.12

پس، با اینکه می‌پذیرد «جنبه‌های فطری معرفت زمانی به دست می‌آید که استعداد سالم و بی‌آلایش باشد، و آن استعداد می‌تواند فاسد و بیمار شود، تا آنجا که حقیقت را باطل ببیند». نمونه‌اش بدن است، هنگامی که بیمار می‌شود؛ ممکن است چیزی شیرین را ترش بیابد، یا دچار دوبینی شود. چنین مواردی باید درمان شوند تا بیماری برطرف گردد».13 بر این اساس، «هرکس بدون تحلیل و استدلال به معرفت یا ایمان دست یابد، بر او واجب نیست که چنین کند؛ اما برای کسانی که نمی‌توانند چنین کنند، واجب است».14

So, even though admitting that ‘the innate aspects of knowledge are gained when the predisposition is sound and uncorrupted, that predisposition can become corrupted and ill, leading it to see the truth as falsehood. An example of this is the body when it becomes ill – it might find that something sweet is sour, or it might suffer from double vision. Such instances would have to be treated to remove the illness’.13 Based on this, ‘whosoever gains gnosis or faith…without analysis, it would not be incumbent on him to do so; for those who cannot do so, it would be incumbent on them’.14

تحلیل و توانایی اقامهٔ دلیل بر وجود الله از واجبات همگانی نیست، زیرا شناخت این امر از طریق شهود فطری نفس حاصل می‌شود. با این حال، هنگامی بر انسان واجب می‌گردد که شناخت خداوند متعال از سرشت فطری او غایب باشد. این فرایند برای یادآوری به نفس است آنچه را که سرشت آن اقتضا می‌کرد. وجوب تحلیل و دلیل در اینجا به‌مثابه سازوکاری است برای تحقق واجب اصلی، یعنی اقرار به وجود الله. اما ادعای اینکه تحلیل و دلیل بر وجود الله واجبی همگانی است، بی‌پایه است. ادعای نادرست دیگر این است که نخستین واجب بر شخص مکلف چنین است:

Analysis and the ability to produce evidence for Allah’s existence are not from the universal obligations, as knowledge of this can be achieved by the soul’s intuition. However, it does become incumbent on man when the recognition of the Divine is absent from his innate predisposition. This process would be to remind the soul what its predisposition would have dictated. The obligation of analysis and evidence here would act as a mechanism to achieve the primary obligation of affirming the existence of Allah.It is, however, unsubstantiated to claim that analysis and evidence for Allah’s existence is a universal obligation. Another false claim is that the first obligation on a religiously liable person is:

• شناخت وجودِ خداوند.

• to know of Allah’s existence.

• انجامِ تحلیلی که به شناخت منجر شود.

• to conduct analysis that leads to cognition.

• قصد انجام تحلیل را داشته باشد، یا

• to have the intention to conduct analysis, or.

• در مورد وجود الله دو دل بودن پیش از آنکه قصد بررسی و تحلیل کرده باشد.

• to be in two minds about Allah’s existence before intending to conduct analysis.

انسان از طریق فطرت خود می‌تواند به وجود الله آگاهی یابد. هرکس که در این زمینه دچار شک و تردید شود، باید بکوشد تا چنین تردیدهایی را از خود دور کند. موضع تثبیت‌شده در این باره، همان است که ابن تیمیه بیان کرده است: «اولین تکلیف دینی می‌تواند بر حسب تفاوت احوال مردم، متفاوت باشد. آنچه برای یک شخص اولین تکلیف است، ممکن است برای شخص دیگر چنین نباشد.»۱۵ همچنین، محدود کردن راه‌های تحلیل برای کسب معرفت به یک یا چند روش، نادرست است. هر دلیل درستی که به این معرفت رهنمون شود، برای هرکس که به آن نیاز داشته باشد، مشروع است. بیشترین کاری که چنین دلیلی می‌تواند انجام دهد، یادآوری فطرت اصلی انسان است. ابن تیمیه می‌گوید: «از آنجا که راه‌های شناخت و اقرار به الله گوناگون است، گروه‌های مختلفی از متکلمان روشی را برای دستیابی به شناخت او برگزیده‌اند، با این باور که روش آنان تنها راه است. این خطایی آشکار است. این موضعی است که بر پایه‌ی علم استوار نیست.»16

Man can recognise the existence of Allah  via his innate predisposition. Whoever is afflicted by doubt in this regard must work to expel such uncertainties. The verified position in this regard is that which Ibn Taymiyyah  mentioned: ‘The first religious obligation can differ based on the variety of people’s situations. What might be the first obligation on one person might not be so on another.’15 Likewise, restricting the ways of analysis to acquire knowledge to one or a few methods is incorrect. Any proper evidence that leads to this knowledge is legislated for anyone who requires it. The most such evidence can offer is to remind a person of his original predisposition. Ibn Taymiyyah  says, ‘As the ways of recognising and acknowledging Allah are varied, various groups of theologians adopted a method to ascertain knowledge of Him, believing that their method was the only way. This is a gross error. It is a position not grounded in knowledge.’16

او می‌افزاید: «هیچ پیامبری نیست که وقتی برای نخستین بار قومش را فرا خواند، گفته باشد: "شما مأمورید که شناخت آفریدگار را بجویید، پس تحلیل کنید و برای آن دلیل بیاورید تا او را بشناسید." آنان مکلف نشدند که نخست آن شناخت را به دست آورند، و مکلف نشدند که به دلیلی که به آن شناخت منتهی می‌شود دست یابند. دل‌هایشان او را از پیش می‌شناخت و تصدیقش می‌کرد. هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود (فطرت: استعداد ذاتی و نقش‌پذیر نفس). با این حال، این استعداد می‌تواند دگرگون شود. هنگامی که انسان یادآوری می‌شود، استعداد فطری خودش به یادش آورده می‌شود. از همین رو خداوند به موسی فرمود: "با او به نرمی سخن گویید، شاید که پند گیرد" [طه: ۴۴]؛ یعنی شاید به دانشی که در فطرتش نهفته است توجه کند، دانشی که او را قادر می‌سازد پروردگارش را بشناسد، بداند که چگونه به او نعمت بخشیده، چگونه با او نیکی کرده و چگونه به او نیازمند است. این دانش او را به ایمان فرا می‌خواند.»17

He adds: ‘There is no Messenger who, when he first called his people, said, “You are commanded to seek the recognition of the Creator, so conduct analysis and derive evidence for it so that you may recognise Him.” They were not made liable to first gain that recognition, nor were they made liable to access the evidence that led to that recognition. Their hearts already knew Him and affirmed Him. Every newborn is born upon the fiṭrah (innate and imprinted predisposition of the soul). However, this predisposition can be altered. When man is reminded, he is reminded of his predisposition. This is why Allah said to Mūṣā, “Speak to him gently, so perhaps he may be mindful” of the knowledge that is in his fiṭrah, which will enable him to know his Lord, how He favoured him, how He was good to him, and how he is dependent on Him. That will invite him to faith.’17

تحلیل و استدلال یک فایده اضافی نیز دارد. اگر به شیوه درست دینی انجام شود، می‌تواند به افزایش ایمان بینجامد و فطرت را در دل استوار سازد. أبو المظفر السمعانی گفته است: «ما آن نوع تحلیلی را که قرآن و سنت نبوی آن را تأیید کرده‌اند، انکار نمی‌کنیم، زیرا این امر به مؤمن امکان می‌دهد که ایمانش افزایش یابد، جانش آرام گیرد و در دلش خرسندی حاصل شود.»18

Analysis and deriving evidence have an additional benefit as well. If executed in the proper religious manner, this can lead to greater faith and entrench the fiṭrah in the heart. Abū al-Muẓaffar al-Samʿānī said, ‘We do not deny the type of analysis that is endorsed by the Qur’an and prophetic tradition, for this allows a believer to increase in faith, calm his soul, and gain contentment in his heart.’18

ایمان‌افزایی که از هر تأمل درستی حاصل می‌شود، تنها به تصدیق وجود الله محدود نمی‌ماند. بلکه بنده را قادر می‌سازد تا بینش افزون‌تری نسبت به صفات کامل پروردگارش به دست آورد و بپذیرد که او در قدرت، اراده، علم، حکمت، رحمت و سایر صفات خود کامل است. این تأمل و آرامش یافتن، همانند چیزی است که ابراهیم خلیل به آن دست یافت: «پروردگارا! به من نشان ده که چگونه مردگان را زنده می‌کنی». خداوند فرمود: «آیا ایمان نداری؟» ابراهیم پاسخ داد: «چرا، اما تا دلم آرام گیرد».19

The increase in belief brought about by any proper analysis is not limited to merely affirming the existence of Allah . Rather it allows a servant to gain an enhanced insight into the perfect characteristics of his Lord  and acknowledge that He is complete in His power, will, knowledge, wisdom, mercy, and the like. This analysis and contentment offer similar to what Ibrāhīm al-Khalīl  gained: ‘“My Lord! Show me how you give life to the dead.” Allah responded, “Do you not believe?” Ibrāhīm replied, “Yes I do, but just so my heart can be reassured.”’19

با تحلیل عقلانی درست، مؤمن می‌تواند آرامش بیشتری برای قلب به دست آورد. این امر در شریعت تشریع شده و در مواقعی که شبهات و اعتراض‌های احتمالی پیرامون انسان می‌چرخد، بیشتر مورد تأکید قرار گرفته است.

With sound rational analysis, a believer can acquire greater contentment for the heart. This is legislated and is further emphasised in situations when there are doubts and potential objections swirling around a person.

استدلال از راه فطرت، انسان را به شناختی کلی و اجمالی از پروردگارش می‌رساند. با این حال، فطرت نمی‌تواند شناختی گسترده‌تر و کامل‌تر از او به دست دهد؛ اینجاست که نقش وحی آشکار می‌شود و جزئیات صفات کامل و عظیم او را برای بنده روشن می‌سازد، تا بنده بتواند پیوندی ژرف‌تر با پروردگارش داشته باشد.

The argument from fiṭrah allows man to obtain synoptic knowledge of His Lord . However, the fiṭrah is unable to offer him a more rounded and complete knowledge of Him; it is here that the role of revelation kicks into play, revealing to the servant the details of His perfect and magnificent attributes that allow him to have a deeper connection with His Lord .

در دلایل شریعت، اشاراتی به وجود عنصر فطرت در نفس دیده می‌شود، هرچند درباره اینکه این عنصر چه چیزی را لازم می‌داند و چه معانی‌ای را دربر می‌گیرد، ابهام وجود دارد. آنچه روشن است این است که این متون شرعی آن را به‌عنوان نقشی دینی توصیف می‌کنند. کلام خداوند را در نظر بگیرید که می‌فرماید: ﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾ [الروم: ۳۰]. یعنی: «پس روی خود را با گرایشی درست به سوی این دین بدار؛ فطرت خدایی‌ای که مردم را بر آن آفریده است. در آفرینش خدا دگرگونی نیست. این است دین استوار، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»20

In the evidence of the Shariah, there are pointers to the element of the fiṭrah existing in the soul, albeit with ambiguity surrounding what this element requires and what meanings it comprises of. What is clear is that these texts of the Shariah depict it as a religious imprint. Consider what Allah  said: ‘So be steadfast in faith in all uprightness O Prophet – the natural Way of Allah which He has instilled in all people. Let there be no change in this creation of Allah. That is the Straight Way, but most people do not know.’20

ابن کثیر این‌گونه توضیح داده است: «پس روی خود را به سوی دین راست کن. بر همان چیزی پایدار بمان که خداوند برای تو تشریع کرده است؛ یعنی دین یکتاپرستی ابراهیم که خداوند تو را به آن هدایت کرده و آن را برای تو کامل گردانیده است. با این حال، به فطرت سالم خود که خداوند آفرینش را بر آن آفریده است چنگ بزن، زیرا او خلق خود را آفرید تا او را بشناسند، یگانه‌اش بدانند و باور داشته باشند که جز او خدایی نیست.»۲۱ همانند این آیه، این آیه‌ی دیگر است: «این فطرت خداوند است، و چه کسی از خداوند در تعیین راه نیکوتر است؟ و ما جز او را نمی‌پرستیم.»۲۲ و اما درباره‌ی سخن خداوند «در آفرینش خداوند هیچ دگرگونی نباشد»، ابن کثیر در تفسیر خود گفته است: «برخی گفته‌اند معنای آن این است: آفرینش خداوند را دگرگون مکنید؛ مردم از فطرتی که خداوند ایشان را بر آن آفریده بود، منحرف شده‌اند. بنابراین، این آیه به صورت فرمانی خواهد بود که در قالب یک گزاره آمده است، مانند «هر که به آن درآید در امان است»،۲۳ یعنی کسانی را که به آن وارد می‌شوند حفظ کنید. این تفسیری درست و صحیح است. دیگران گفته‌اند که این یک بیان واقعی است، به این معنا که خداوند همه‌ی آفریدگان خود را برابر قرار داده است، زیرا ایشان را بر حالت خالص فطرت آفریده است؛ هیچ‌کس بدون آنکه این فطرت در او نهاده شده باشد به دنیا نمی‌آید، و از این جهت هیچ تفاوتی میان مردم نیست.»24

Ibn Kathīr explained this: ‘So turn your face straight. Continue upon that which Allah legislated for you – the monotheistic religion of Ibrāhīm, which Allah has guided you to and perfected for you. With this, hold fast to your sound fiṭrah, upon which Allah created the creation, for He  created His creation so they could recognise Him, consider Him to be one, and believe there is no god besides Him.’21 Similar to the above verse is the following verse: ‘This is the natural Way of Allah. And who is better than Allah in ordaining a way? And we worship none but Him.’22 As for Allah’s statement ‘Let there be no change in this creation of Allah’, Ibn Kathīr  said in his Tafsīr, ‘Some said it means “Do not change the creation of Allah” – people had changed from the fiṭrah upon which Allah had created them. Therefore, this verse would be read as a command shrouded by a proposition, like “Whoever enters it is safe”23, i.e., protect those who enter it. This is a sound and proper interpretation. Others said that this is an actual statement of fact, which means that Allah  equalised all His creation by creating them on the unadulterated condition of the fiṭrah, nobody is born without this being programmed into him, and there is no disparity between people in this regard.’24

وقتی از فطری بودن معرفت به خداوند سخن می‌گوییم، منظور این نیست که این معرفت از زمان تولد انسان در نفس او موجود است. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» [«و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد، در حالی که چیزی نمی‌دانستید، و برای شما گوش و چشم و دل قرار داد، باشد که سپاسگزاری کنید.»]. بلکه مقصود از فطری بودن معرفت این است که این معرفت نقشی است که بر نفس حک شده و سرانجام، هنگامی که شرایط شناخت خداوند فراهم شود و موانع آن برطرف گردد، به فعلیت می‌رسد. بدون این توالی، ممکن است فطرت به فعلیت نرسد. این امر می‌تواند بر اثر عاملی بیرونی باشد که نفس را آلوده می‌کند. پیامبر ﷺ مردم را به این حقیقت آگاه ساخت: «هر نوزادی بر فطرت زاده می‌شود، این پدر و مادر او هستند که او را یهودی، نصرانی یا مجوسی می‌سازند.» ابن تیمیه در توضیح این مطلب گفت: «وقتی گفته می‌شود که انسان بر فطرت اسلام زاده شده است، یا بر توحید (حنیف) زاده شده است و مانند آن، به این معنا نیست که او از لحظه خروج از رحم مادرش این دین را می‌شناسد یا آن را می‌خواهد. خداوند می‌فرماید: "و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد، در حالی که چیزی نمی‌دانستید." اما آنچه فطرت او انجام می‌دهد این است که ایمان به اسلام را در او پدید می‌آورد تا آن را بشناسد و دوستش بدارد. نفسی که بر فطرت است، شناخت و محبت آفریدگارش و اخلاص ایمان نسبت به او را برمی‌انگیزد. مقتضیات فطرت به تدریج و بر حسب میزان سلامت و کمال فطرت به دست می‌آید، بستگی دارد به اینکه تا چه حد از هر آنچه با آن در تضاد است، محفوظ مانده باشد.»33

When we say the innateness of cognition of the Divine, what is not intended is that it is present in the soul ever since man is born. Allah  states in the Qur’an, ‘And Allah brought you out of the wombs of your mothers while you knew nothing, and gave you hearing, sight, and intellect so perhaps you would be thankful.’31 Rather, what is intended from the innateness of cognition is that it is an imprint on the soul, which would ultimately kick into action once the prerequisites of acknowledging Allah are met and the obstacles to that are removed. Without this sequence of events, it is possible that the fiṭrah does not kick into action. This can happen because of an external element corrupting the soul. The Prophet  alerted people to this fact: ‘Every newborn is born on fiṭrah. It is his parents who make him into a Jew, Christian, or Magian.’ Explaining this, Ibn Taymiyyah said, ‘When it is said that a person is born on the fiṭrah of Islam, or that he was born a monotheist (ḥanīf), etc., it does not mean that he knows about – or wants – this religion from the moment he left his mother’s womb. Allah says, “And Allah brought you out of the wombs of your mothers while you knew nothing.”32 However, what his fiṭrah does is that it begets the faith of Islam in order for him to recognise it and love it. A soul upon the fiṭrah triggers an acknowledgement and love of its Creator, and the sincere devotion of faith for Him. The requirements of fiṭrah are gained gradually according to how perfectly intact the fiṭrah is, depending on to what extent it was safeguarded from anything that contradicts it.’33

واقعیت گواهی می‌دهد که گرایش انسان به ایمان به الله و گرایش به خداباوری، از عناصر بنیادین درون اوست. یکی از نشانه‌های این پدیده، نیاز و بیداری فطرت هنگام روبه‌رو شدن با سختی‌ها و روزگار دشوار است. هرگاه مصیبت یا بلای بزرگی بر انسان فرود آید، در جانش احساسی مهارناپذیر برانگیخته می‌شود که نمی‌تواند از خود دور کند. این امر نشان می‌دهد که قدرتی برتر وجود دارد که توانایی دفع آن و نجات دادن او را دارد. در چنین وضعیت‌هایی، او در درون خود نیاز به آن می‌یابد که از پروردگارش بخواهد او را از این گرفتاری رهایی بخشد. قرآن کریم به این معنا در آیاتی چون این اشاره می‌کند: «و چون زیانی به انسان رسد، پروردگار خود را خوانَد و تنها به سوی او بازگردد.»34

Reality testifies that man’s inclination to faith in Allah , and the inclination to theism, are core elements inside him. One indicator of this phenomenon is the requirement and alertness of the fiṭrah when facing hardships and tough times. Whenever any affliction or major calamity befalls man, an incontrollable feeling is sparked in his soul that he cannot repel. This suggests that there is a higher power who is able to repel it and save him. In such situations, he would find within himself the need to beseech his Lord to deliver him from this calamity. The Qur’an points to this meaning in verses such as: ‘When one is touched with hardship, they cry out to their Lord, turning to Him alone.’34

و آنگاه که در کشتیها هستید و آنها با باد موافق، مسافران را به شادی میبرند. ناگهان طوفانی سخت بر کشتیها میوزد و امواج از هر سو بر سرنشینان هجوم میآورند، و آنان گمان میکنند که هلاک شدهاند. در آن حال، با اخلاص تمام تنها الله را میخوانند و میگویند: «اگر ما را از این [بلا] نجات دهی، قطعاً سپاسگزار خواهیم بود.»35

‘And it so happens that you are on ships, sailing with a favourable wind, to the passengers’ delight. Suddenly, the ships are overcome by a gale wind and those on board are overwhelmed by waves from every side, and they assume they are doomed. They cry out to Allah alone in sincere devotion, “If You save us from this, we will certainly be grateful.”’35

رازی پس از ذکر دلایل وجود خداوند گفت: «وقتی انسان با آزمون بزرگ یا مصیبت عظیمی روبه‌رو می‌شود، امید خود را به یاری آفریدگان از دست می‌دهد؛ گویی که — با بازگشت به حالت نخستین آفرینش و الزام سرشت اصلی خود — از کسی که می‌تواند به او نجات بخشد و او را از گرفتاری‌اش بیرون آورد، درخواست یاری می‌کند. این چیزی جز گواهی فطرت نیست که او نیازش به آفریدگار و تدبیرکننده را می‌پذیرد.» در مثل انگلیسی آمده است: «در سنگرها هیچ ملحدی وجود ندارد.» به‌طور کلی بیشتر دانشمندان، حتی دانشمندان ملحد، این درک درونی در جان را تأیید می‌کنند، هرچند ملحدان آشکارا آن را فطرت نمی‌نامند. خداباوری فراتر از بافت محیطی پرورش فرد یا تأثیرهای بیرونی است که ممکن است این گرایش را شکل داده باشد. در واقع، این ویژگی‌ای اصیل در انسان است. شواهد بسیاری به نفع این مطلب وجود دارد که در جنبه‌های گوناگون شناختی زندگی آشکار می‌شود. تاریخ بشر به ما می‌گوید که دین ویژگی محوری همه تمدن‌ها و ملت‌هاست. مطالعات مردم‌شناختی این امر را تأکید می‌کنند و نشان می‌دهند که پدیده دین در میان همه جوامع بشری گسترده بوده است. روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و سایر شاخه‌های علوم اجتماعی نیز همین را بیان می‌کنند. در واقع، اکنون رشته‌های تخصصی ویژه‌ای وجود دارد که به‌طور خاص بر این پدیده متمرکزند. یکی از این شاخه‌های مطالعاتی که به تازگی از عصب‌شناسی جدا شده، «الهیات عصبی» است که درباره ماهیت پیوند میان ساختار عصبی انسان و دینداری بحث می‌کند. «دین در انسان سیم‌کشی شده است» جمله‌ای مشهور در این حوزه است که نشان می‌دهد دین برای انسان طبیعی و مؤلفه‌ای بنیادین از وجود اوست. عبارتی جالب که بازی‌ای با اصطلاح homo sapiens (انسان خردمند) است، همان است که کارن آرمسترانگ در کتاب تاریخ خدا به کار برده و پیشنهاد کرده که ما در واقع homo religious (انسان دین‌ورز) هستیم. در واقع، پژوهش‌ها به جایی رسیده‌اند که در پی یافتن ژن واقعی‌ای هستند که مسئول گرایش دینی درون انسان است. دین همر، ژن‌شناس آمریکایی، در سال ۲۰۰۵ کتابی با عنوان The God Gene: How Faith Is Hardwired into our Genes منتشر کرد. دیگران نیز به جستجوی ناحیه‌ای از مغز پرداخته‌اند که مسئول این گرایش است. آنان فرضیه‌هایی متعددی مطرح کرده‌اند که بر اساس آن‌ها در درون مغز مراکزی وجود دارد که مسئول بُعد معنوی انسان‌ها هستند. از جمله این پژوهش‌ها می‌توان به مطالعات پروفسور اندرو نیوبرگ اشاره کرد که در این زمینه مصاحبه‌ها، گفتگوها و سخنرانی‌های متعددی دارد. او همچنین با مارک رابرت والدمن کتابی با عنوان How God Changes Your Brain تألیف کرده است.