فیزیکدان بریتانیایی پل دیویس کتابی جالب با عنوان «معمای گلدیلاکس» دارد. این کتاب می‌کوشد مسئله‌ای عجیب را درباره‌ی طبیعت جهانی که در آن زندگی می‌کنیم آشکار کند؛ اینکه جهان چگونه برای ما کاملاً مناسب و متعادل است، گویی جهانی «گلدیلاکس» است. همان‌طور که هرکس با این اصطلاح آشنا باشد می‌داند، این عنوان از داستان مشهور و محبوب کودکان، «گلدیلاکس و سه خرس»، وام گرفته شده است. خلاصه‌ی داستان این است که دختری به نام گلدیلاکس در جنگل خانه‌ای از خرس‌ها پیدا می‌کند. هر خرس غذا، صندلی و تخت خاص خودش را دارد. گلدیلاکس از هر یک می‌چشد و درمی‌یابد که دو تا از آن‌ها (متعلق به پدر و مادر) برای او مناسب نیستند، چون غذایشان خیلی داغ یا خیلی سرد است، صندلی‌هایشان خیلی بلند یا خیلی کوتاه است، و تختشان خیلی سخت یا خیلی نرم است. تنها چیزی که برای خودش مناسب می‌یابد، متعلق به خرس کوچک است. شباهت این داستان با جهان ما در این است که جهانی که در آن زندگی می‌کنیم به شیوه‌ای استادانه ساخته شده است: آن‌چنان با دقت تنظیم شده که اگر به گونه‌ای دیگر می‌بود، توان پشتیبانی از حیات را نمی‌داشت. از همین‌جا استدلال غایت‌شناختی شکل می‌گیرد. این استدلال در تمام طیف‌های دینی و در همه‌ی دوران‌ها و سرزمین‌ها به کار رفته است. برای نمونه، رازی گفته است: فطرت گواهی می‌دهد که پیدایش خانه‌ای که با نوشته‌های شگفت‌انگیز نقش بسته و با حکمت و فایده‌ای به‌گونه‌ای ظریف و متعادل ساخته شده، بدون نویسنده‌ای دانا و سازنده‌ای خردمند ممکن نیست. روشن است که نشانه‌های حکمت در جهان بالا و پایین بسیار بیش از جلوه‌های حکمت در آن خانه‌ی کوچک است. با توجه به اینکه فطرت اصلی گواهی می‌دهد نوشته به نویسنده و بنا به سازنده نیاز دارد، این گواهی در مورد کل این جهان که به آفریننده‌ای نیازمند است که با اختیار و حکمت عمل کند، به‌طریق اولی صادق خواهد بود.243

The British physicist Paul Davies has an interesting book titled The Goldilocks Enigma. The book attempts to uncover a curious issue pertaining to the nature of the universe that we live in, in terms of how it is perfectly suitable and balanced for us, as if it were a Goldilocks universe. As is known to anyone familiar with the term, this title is borrowed from a famous and popular children’s story, Goldilocks and the Three Bears. In summary, a girl by the name of Goldilocks finds a bear house in the forest. Each bear has its own food, chair, and bed. Sampling each, Goldilocks finds that two of the three (belonging to the father and mother) are not suitable for her because they are too hot and too cold (food), too high or too low (chairs), and too hard or too soft (beds). The only one she finds suitable for herself are the ones belonging to the small bear. The similitude here is that the universe in which we live has been made in a masterful manner: It has been fine-tuned to such a great degree that, had it been any other way, it would not have been able to support life. From this, the teleological argument takes shape. The argument has been used right across the religious spectrum and in all eras and geographies. For example, Rāzī said, Fiṭrah testifies that the appearance of a house inscribed with unusual inscriptions and built in a finely balanced manner with wisdom and benefit cannot be possible without a knowledgeable scribe and a prudent builder. It is known that the signs of wisdom in the upper and lower worlds are far more than the manifestations of wisdom in that small house. Given that the original fiṭrah is a testament to the inscription needing a scribe, and the building needing a builder, this testament would be all the more so in the case of this entire world needing a maker that acts with choice and wisdom.243

ابن القیم گفت: خداوند بندگان خود را — و حتی حیوانات را — چنان سرشته است که به قرار دادن هر چیز در جای شایسته‌اش، انجام دادن کارها در زمان مناسبشان و به دست آوردن چیزها به شیوهٔ مطلوب، میل داشته باشند. همچنین آنان را چنان سرشته که از خلاف آن و از رفتن در برابر روش‌های یادشده، کراهت داشته باشند. نخستین، نشان‌دهندهٔ کمال، دانش، توانایی و مهارت انجام‌دهنده است؛ و ضد آن، نشان‌دهندهٔ نقص خود او و نقص دانش، توانایی و تخصص اوست. این همان فطرتی است که مردم هرگز نمی‌توانند از آن جدا شوند. روشن است که آن کسی که آنان را چنین سرشته و این توانایی را در ایشان نهاده، سزاوارتر از ایشان به این صفات ستوده است. خداوند هر چیزی را در جای شایستهٔ خود قرار می‌دهد. او به آنها با نسبت دادن صفات، شکل‌ها، ترکیب‌ها و اندازه‌ها، یگانگی می‌بخشد، به گونه‌ای که از هر کس دیگری بهتر می‌داند. آنها را آشکار می‌سازد — و آن هم در تنها زمانی که برایشان مناسب است. کسی که تحلیل درست و اندیشهٔ راست دارد و چنان‌که باید تأمل می‌کند، در آنچه می‌بیند و می‌داند بر این گواهی می‌دهد. آنچه را مشاهده می‌کند، دلیلی برای آنچه پنهان است قرار می‌دهد. همه‌چیز از صنع حکیم و دانای مطلق است. برای نشان دادن این موضوع، کافی است که حکمت آفرینش جانوران، اعضا، صفات و ترکیبات آنها، سودی را که از آنها می‌توان برد، و اینکه بی‌گمان نماد حکمتی هستند که در آنها خواسته شده، دانسته شود. خداوند بندگانش را به این کار سفارش کرده است: «…و در خود شما [نیز نشانه‌هاست]. آیا نمی‌بینید؟»۲۴۴ و «آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟…»۲۴۵ به همین ترتیب، اگر کسی در همهٔ آفریده‌های بالا و پایین او و آنچه میان آنهاست، به درستی بیندیشد و مشاهده کند، خواهد یافت که همه‌چیز طراحی شده و در حکمتی بزرگ پیچیده شده است. او با تأمل در آن نقشهای حکمتآمیز را خواهد خواند و اعلام خواهد کرد: «این صنعت خداوند دانای حکیم است و این حکم خداوند توانای دانا. اگر خردها بتوانند چیزی مناسبتر از این بیابند، باید آن را پیشنهاد کنند؛ و اگر چیزی زیباتر از آن ببینند، باید آن را بیاورند و به نمایش گذارند. این است صنعت آن کسی که "هفت آسمان را بر فراز یکدیگر آفرید. در آفرینش خداوند رحمان هیچ نقص و ناهمواری نخواهی دید. پس دوباره بنگر: آیا هیچ خللی میبینی؟"»۲۴۶ کسی که این جهان را چنانکه باید مینگرد و در آن میاندیشد، خواهد دانست که آفریدگارش آن را با استادی طراحی کرده و استوار ساخته است. هنگامی که در آن تأمل کند، آن را همچون خانهای خواهد یافت که همه لوازم آن آمادهاند. آسمان چون سقفی برافراشته است، زمین چون فرشی گسترده، ستارگان چون چراغهایی خوشهوار، و رفاه در آن همچون گنجها اندوخته شده است. هر چیزی در آن برای کاری که شایسته آن است طراحی شده است. انسان همچون صاحبخانهای است که حق بهرهبرداری از آن به او داده شده است. انواع گیاهان برای مقاصد او آماده شدهاند. جانوران گوناگون به سود او به کار گرفته میشوند. برخی از آنان تنها برای شیردهی، زادوولد و خوراک هستند؛ برخی تنها برای سواری و باربری؛ برخی برای زیبایی و آرایش؛ و برخی برای همه اینها، مانند شتر که معدهاش انبارِ نوشیدنی، خوراکی، دارو و درمان است. در آنها عبرتی است برای کسانی که میخواهند بنگرند و نشانههایی برای خردمندان. و در میان گونههای پرندگان، با همه تنوعشان، شکلها و رنگها، شمار جمعیتشان، سودهایی که به همراه دارند، آوازهایشان، بالهای گشوده و بسته، و الگوهای مهاجرت و استقرارشان، عبرتی بزرگ و نشانهای روشن بر حکمت آفریدگار دانای حکیم هست.»247

Ibn al-Qayyim  said, Allah  predisposed His servants – and even animals – to take a liking to placing everything in its rightful place, to carry things out at their appropriate moment, and to acquire things in the desired manner. He also predisposed them to dislike the opposite and to go against the aforementioned methods. The first is indicative of the perfection, knowledge, power, and proficiency of the doer; its opposite is indicative of his own deficiency and the deficiency of his knowledge, power, and expertise. This is the fiṭrah that people simply cannot depart from. It is known that the one who predisposed them like this and placed this capacity in them would be worthier of these praiseworthy traits than they are. Allah  places things in their rightful place. He makes them unique by assigning to them attributes, shapes, configurations, and sizes in a manner that He knows better than anyone else. He brings them out into the open – and that too at the only time suitable for them. One who possesses sound analysis and upright thought, and contemplates as one should do so, would testify to that in what he sees and knows. He would use what he witnesses in evidence for what is concealed. Everything is from the making of the Wise, the Omniscient. To demonstrate this, it suffices to know the wisdom behind creating animals, their limbs, attributes, configurations, the benefit that can be derived from them, and that they absolutely represent the wisdom that is desired in them. Allah  recommended His servants to do this: “…as there are within yourselves. Can you not see?”244; and “Do they not ever reflect on camels – how they were masterfully created?...”245 In a similar fashion, if one properly contemplates and observes all of His upper and lower creations and everything in between, he will find it all to be designed and enveloped in great wisdom. He would be able to read the wisdom etched into them and proclaim: “This is the making of the Omniscient and the Wise, and it is the decree of the Almighty and the Omniscient. If minds can find anything more suitable than this, they should recommend it; if they see anything more beautiful than it, they should bring it forth and showcase it. That is the making of ‘the One Who created seven heavens, one above the other. You will never see any imperfection in the creation of the Most Compassionate. So look again: do you see any flaws?’”246 One who observes this world and contemplates it as it rightly should would know that its Creator masterfully designed it and fortified it. When he ponders over it, he would find it to be like a house in which all its installations are prepared. The sky is raised like a roof, the Earth is stretched out like a carpet, the stars are clustered like lamps, and welfare is stored therein like treasures. Everything in it is designed for something it is suited for. Man is like the owner who was made entitled to it. The various types of flora have been prepared for his purposes. Different animals are utilised to his advantage. Some of them are only for milking, siring, and nourishment; some are only for riding and transportation; others are for beauty and adornment; and others are for all of these, such as camels – their stomachs are storage containers for drink, food, medicine, and cure. There is a lesson in them for those who want to observe and signs for those who are discerning. And within the avian species – with all of its variety, shapes, colours, population numbers, the advantages they afford, their songs, with their wings outspread and folded in, and with their migration and settlement patterns – there is a great lesson and clear indicator to the wisdom of the Creator, the Omniscient.’247

ابن رشد این استدلال را به شکلی عالی بیان کرده است. او گفت: اما روشی که دین در آموزش توده‌ها دربارهٔ اینکه جهان از آفرینش خداوند است در پیش گرفته، توجه داشته باشید که وقتی آیاتی که این معنا را دارند بررسی شود، این روش را می‌توان روشی مبتنی بر عنایت (پیشگاه الهی) یافت. این یکی از راه‌هایی است که ما گفته‌ایم بر وجود آفریدگار دلالت دارد. افزون بر این، هنگامی که انسان به چیزی محسوس می‌نگرد و می‌بیند که به شکل، اندازه و ساختاری معین ساخته شده است و همهٔ این‌ها با سود و هدف نهایی‌ای که از آن انتظار می‌رود هماهنگ‌اند (به گونه‌ای که ناچار باید بپذیرد این سود در صورتی که به شکل، ساختار یا مقدار دیگری ساخته می‌شد یافت نمی‌شد)، به این باور می‌رسد که این چیز سازنده‌ای دارد که آن را ساخته است. از این رو شکل، ساختار و اندازهٔ آن با سودش هماهنگ است. و به همین سبب ممکن نیست که همهٔ این چیزها به‌طور تصادفی برای آن سود گرد هم آمده باشند. برای نمونه، هنگامی که انسان سنگی را بر زمین می‌بیند و می‌یابد که شکلش به گونه‌ای است که برای نشستن مناسب است، و ساختار و اندازهٔ آن را نیز چنین می‌یابد، می‌داند که این سنگ توسط سازنده‌ای که آن را در آن جا شکل داده و تنظیم کرده، به صندلی تبدیل شده است. اما آن‌گاه که چنین آرایشی برای نشستن نمی‌بیند، یقین می‌کند که حضور سنگ در آن جا و به آن شکل تصادفی بوده و هیچ کسی آن را آن جا نگذاشته است. همین حکم دربارهٔ تمام جهان صادق است. انسان می‌تواند در آن بنگرد و خورشید، ماه و ستارگان را ببیند که علت چهار فصل، شب و روز، باران، آب، باد، و آبادشدن بخش‌هایی از زمین با انسان‌ها و یافت‌شدن جانوران زمینی در آن‌ها هستند، و آب برای جانداران آبزی سازگار شده و هوا برای جانداران پرنده مناسب گشته است. او می‌تواند ببیند که اگر هر یک از این صورت‌ها و ساختارها دچار اختلال شود، همهٔ آفریده‌های موجود در این جا نیز مختل خواهند شد. او در نتیجه یقین خواهد داشت که ممکن نیست همه بخشهای جهان تصادفاً برای خاطر انسان، حیوان و گیاه با یکدیگر همسو شده باشند؛ بلکه این کار بر اساس طراحی کسی بوده که این را اراده کرده است. آن کس الله است. انسان همچنین با تمام اطمینان خواهد دانست که جهان ساخته شده است، زیرا به طور غریزی درمییابد که یافتن چنین همسویی صرفاً از روی تصادف و بدون وجود سازندهای ممکن نیست. این نوع شاهد، قاطع و ساده است، همانطور که از آنچه در اینجا نوشتهایم آشکار است. مبنای آن بر دو اصل استوار است که همگان به آن اعتراف دارند. یکی اینکه جهان به همراه تمام اجزای تشکیلدهندهاش، با وجود انسان و همه جانورانی که در اینجا زندگی میکنند همسو است. دوم اینکه هر چیزی که به همراه تمام اجزای تشکیلدهندهاش با یک عمل واحد و یک هدف یگانه همسو باشد، باید ساخته شده دانسته شود. این دو اصل آشکارا به این نتیجه میانجامد: جهان ساخته شده است و سازندهای دارد. استدلال از راه عنایت (پروویدنس) هر دوی این نکات را همزمان بیان میکند. به همین سبب، این استدلال ارجمندترین برهان بر وجود سازنده است.248

Ibn Rushd  excellently phrased this argument. He said, As for the method the religion pursued in edifying the masses on the world being from the making of Allah , note that when the verses carrying this meaning are contemplated, this method can be found to be one of providence. It is one way that we have stated is indicative of the existence of the Creator . Furthermore, when a man looks at a perceptible item and finds it to be fashioned into a specific shape, size, and configuration, and that all of these are aligned to the benefit and end goal one would expect from it (such that he would have to admit that this benefit would not have been found if it was fashioned into any other shape, configuration, or quantity), he would be convinced that this thing has a maker who made it. This is why its shape, configuration, and size are aligned to its benefit. It is also why it would not be possible for all these things to have just coincidentally converged for that benefit. For example, when a person sees a stone on the ground, and he finds it to be shaped in a way that makes it fit to be sat on, and he likewise finds its configuration and size to be as such, he would know that this stone was fashioned into a chair by a maker who configured and shaped it in that place. As for when he does not see this sort of arrangement for sitting, he would be certain that the stone’s appearance in this place and manner was coincidental, without any person having placed it there. The same is applicable to the entire world. Man can look therein and see the Sun, the Moon, and the stars – which are the cause of the four seasons, night and day, rain, water, wind, sections on Earth becoming inhabited with people and terrestrial animals being found therein – and that water is acclimatised for aquatic creatures, and the air made suitable for flying creatures. He can see that if any of these forms and structures are disturbed, the creations present here would all be disrupted. He would therefore be certain that it would not be possible that all segments of the world just coincidentally converged for the sake of man, animal, and flora; rather, that was by the design of someone who willed this. That would be Allah . Man would also know with all conviction that the world was constructed, because he would instinctively know that it is impossible to find such convergence out of sheer coincidence without any maker. This type of evidence is decisive and simple, as is obvious from what we have written here. Its basis lies on two principles that everybody acknowledges. One is that the world, along with all its constituent parts, is aligned to the existence of man and all animals that live here. The second is that anything – along with all its constituent parts – that is aligned to a single act and a singular goal must be considered made. These two principles obviously result in this: The world is made, and it has a maker. The argument from providence denotes both of these points simultaneously. This is why it is the most esteemed of arguments for the existence of the Maker.’248

یکی از مشهورترین و پرکاربردترین عبارات در این استدلال در فضای غربی، تمثیل جذاب ویلیام پیلی در کتاب «الهیات طبیعی» اوست: «هنگام عبور از یک دشت پُر از بوته‌ها، فرض کنید پایم به سنگی برخورد کرد و از من پرسیده شود که آن سنگ چگونه آنجا آمده است؛ ممکن است پاسخ دهم که تا آنجایی که من می‌دانم، آن سنگ از ابد آنجا بوده است؛ و شاید نشان دادن پوچی این پاسخ کار چندان آسانی نباشد. اما فرض کنید ساعتی را روی زمین پیدا کرده‌ام و پرسیده شود که ساعت چگونه به آن مکان آمده است؛ به سختی به پاسخی که پیش‌تر دادم فکر خواهم کرد، که تا آنجا که من می‌دانم، ساعت ممکن است همیشه آنجا بوده باشد. با این حال چرا این پاسخ برای ساعت هم کافی نباشد، همان‌طور که برای سنگ کافی است؟»249

One of the most famed and widespread passages for this argument in the Western space is the fascinating analogy by William Paley in his book Natural Theology: ‘In crossing a heath, suppose I pitched my foot against a stone and were asked how the stone came to be there; I might possibly answer, that, for anything I knew to the contrary, it had lain there forever; nor would it perhaps be very easy to show the absurdity of this answer. But suppose I had found a watch upon the ground, and it should be inquired how the watch happened to be in that place; I should hardly think of the answer which I had before given, that, for anything I knew, the watch might have always been there. Yet why should not this answer serve for the watch as well as for the stone?’249

جواب واضح است. ترکیب پیچیدهٔ یک ساعت، به طور غریزی وجود سازندهٔ آن را آشکار می‌کند. پیلی می‌خواست از ساعت، تمثیلی برای جهان بیاورد که مستلزم وجود ساعت‌ساز است. از همین‌جا این مثال به «تمثیل ساعت‌ساز» مشهور شده است، به عنوان استعاره‌ای برای این که جهان به یک سازندهٔ حکیم و دانای مطلق نیازمند است.

The answer is obvious. The complex composition a watch contains instinctively reveals the existence of its maker. Paley wanted to draw an analogy for the universe from the watch, which necessitates the existence of a watchmaker. It is from here that this example has become famously known as the ‘watchmaker analogy’, as a metaphor for the world needing a Wise, Omniscient Maker.

این استدلال از نظر ساختار با استدلال از خلقت شباهت دارد، زیرا آن نیز بر دو پایه تکیه دارد: الف) داده‌های حسی و قابل ادراک، و ب) مفاهیم فطری و غریزی. همین امر است که به این استدلال قدرت می‌بخشد. این استدلال آسان قابل فهم و تصور است و هیچ دشواری خاصی در آن نیست. برای نمونه، هنگامی که انسان به دره بزرگ (Grand Canyon) نگاه می‌کند، یعنی دره‌ای با دیواره‌های پرشیب که در ایالت آریزونا قرار دارد، و سپس آن را با کوه راشمور در داکوتای جنوبی مقایسه می‌کند، جایی که مجسمه عظیمی از چهار رئیس‌جمهور آمریکا بر چهره سنگ گرانیتی کوه کنده‌کاری شده است، یا با دیگر مجسمه‌ها و نقش‌های ساخته دست بشر، به تفاوت آشکاری پی می‌برد. هرچند می‌توان فهمید که دره نخست بر اثر فرسایش باد و رودخانه پدید آمده، ممکن است باور نکند که همان عوامل توان ساختن چنین اثری را داشته باشند. با آنکه او خود شاهد تراشیده‌شدن و مجسمه‌سازی آن نبوده، بی‌گمان می‌داند که انسان‌هایی بوده‌اند که این کار را انجام داده‌اند. اگر بیشتر در این نکته بیندیشیم و دلیل این تفاوت را جست‌وجو کنیم، روشن می‌شود که علت آن چیزی جز ماهیت ترکیب و پیچیدگی ساختار نیست که طراحی انسانی را باورپذیرتر می‌سازد. همین امر توضیح می‌دهد که چرا این استدلال برای اثبات وجود الله تا این حد رایج است. این استدلال نیز، همچون پیشینه‌اش، یکی از پرکاربردترین استدلال‌ها در محافل دینی و فلسفی است و موضوع آن خود آفرینش است که در آن عقل و مفاهیم عقلی بر آن اعمال می‌شود. در حالی که استدلال از خلقت برای اثبات این به کار می‌رود که برای آفرینش باید آفریننده‌ای وجود داشته باشد، این استدلال از ظرافت و تنظیم دقیق آفرینش بهره می‌گیرد که حاکی از آفریدگاری حکیم و دانای مطلق است. استدلال نخست استدلال خود را از لحظه‌ی آفرینش می‌گیرد؛ این استدلال، استدلال خود را از پس از آنکه آفرینش به وجود آمده است می‌گیرد. این بخش از آن جهت برجسته است که صفات دیگری از خالق را بیان می‌کند، مانند قدرت کامل، اراده، علم، حکمت و دیگر صفات او.

The composition of this argument is similar to the composition of the argument from creation in that it also relies on: a) sensory and perceptible data, and b) innate and instinctive concepts. It is what gives the argument its strength. This argument is easy to comprehend and conceptualise – it has no difficulty to it. For example, when a person looks at the Grand Canyon, which is the steep sided canyon found in Arizona, and then he compares this to Mount Rushmore in South Dakota, where a colossal sculpture of four American presidents is carved into the granite face of the mountain, or other man-made sculptures and carvings, he would perceive that there is an obvious distinction to be made. Although it is understandable that the former was caused by wind and river erosion, he may not be able to believe the same are capable of the latter. Even though he would not have seen them being carved and sculptured in person, he would most certainly know that there were people who did this. If you contemplate on this point further and try to identify the reason for this distinction, it would simply be down to the nature of the composition and complexity of the structure that would make man made design to be more plausible. This explains why this argument is so widespread in its usage to prove the existence of Allah. Like its predecessor, it is one of the most used arguments in religious and philosophical circles, and it makes the creation the subject matter, where reasoning and rational concepts are applied to them. Whereas the argument from creation is leveraged to prove that there must be a creator for the creation, this argument leverages the finely-tuned nature of the creation, which suggests there is a Wise, Omniscient Creator. The first argument draws its reasoning from the actual moment of creation; this argument draws its reasoning after creation comes into existence. The latter also stands out insofar as it introduces further attributes of the Creator, such as His perfect power, will, knowledge, wisdom, and others.

از آنجا که این استدلال به طور گسترده به کار گرفته شده، اصطلاحات گوناگونی برای توصیف آن پدید آمده است، هرچند همه آنها به یک معنا اشاره دارند: استدلال از نظام‌مندی؛ استدلال از تنظیم دقیق؛ استدلال از طراحی (استدلال غایت‌شناختی)؛ استدلال از عنایت؛ استدلال از هدفمندی؛ و استدلال از برنامه‌ریزی.

As this argument is used extensively, there have been various terms to describe it, though they all refer to the same meaning: argument from systemisation; argument from fine-tuning; argument from design (teleological argument); argument from providence; argument from purpose; and argument from planning.

در بررسی وحی، می‌توان موارد فراوانی از کاربرد این استدلال را یافت که به‌عنوان دلیلی برای یاری بندگان در آشکار ساختن عظمت پروردگار و دانایی کامل، قدرت و حکمت او به کار رفته است. این استدلال، فطرت ذاتی انسان را برمی‌انگیزد و او را فرا می‌خواند تا این نمودهای صنعت استوار را به یک انجام‌دهنده حکیم و دارای اراده نسبت دهد. برای نمونه، این سخن خداوند را بخوانید: «برای کسانی که به آخرت ایمان ندارند، صفات زشت است، و برای خداوند، برترین صفات است. و اوست شکست‌ناپذیر و حکیم.»250

Looking at revelation, one can find many usages of this argument as evidence to assist servants in revealing the greatness of the Lord  and His perfect knowledge, power, and wisdom. It stimulates man’s innate predisposition, that invites him to ascribe these manifestations of masterful construction to a Wise and Willing Doer. Read, for example, the following statements of Allah : • ‘To those who disbelieve in the Hereafter belong all evil qualities, whereas to Allah belong the finest attributes. And He is the Almighty, All-Wise.’250

• «خداوند همان کسی است که آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که ببینید برافراشت، سپس بر عرش استیلا یافت. او خورشید و ماه را رام کرد، که هرکدام تا مدتی معین در گردش‌اند. او تدبیر امر را بر عهده دارد. نشانه‌ها را روشن بیان می‌کند، باشد که به دیدار پروردگارتان یقین پیدا کنید.»251

• ‘It is Allah Who has raised the heavens without pillars – as you can see – then established Himself on the Throne. He has subjected the Sun and the Moon, each orbiting for an appointed term. He conducts the whole affair. He makes the signs clear so that you may be certain of the meeting with your Lord.’251

اگرچه این آیات در بافتار اثبات این مطلب آمده‌اند که پروردگار تنها شایستهٔ عبادت است – دلیل آن این است که مشرکان به یکتا بودن او در ربوبیت مطلق اقرار داشتند – اما آن‌ها به‌ناچار این را نیز در بر دارند که الله وجود دارد. حقیقت این است که آیاتی که در این زمینه می‌توان ارائه داد، بیش از آن است که همه‌شان فهرست شوند. آن‌ها آیاتی هستند که بندگان را فرمان می‌دهند تا نیروی اندیشه‌ورزی خود را به کار گیرند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین، پی‌درپی آمدن شب و روز، و تدبیری که برای ستارگان، ابرها، بادها و همهٔ پدیده‌های طبیعی به کار رفته، بیندیشند؛ پدیده‌هایی که نشانگر عظمت آفریدگارشان‌اند. افزون بر این، آیاتی نیز هستند که از شگفتی‌های الله در قلمرو جانوران و گیاهان سخن می‌گویند. خود انسان نیز از این اندیشه‌ورزی مستثنا نیست؛ او باید مشاهده کند و در عین حال موضوع مشاهده نیز باشد. از همین روست که الله فرموده است: «و در زمین برای اهل یقین نشانه‌های بسیاری است.»254

Though these verses are in the context of proving why the Lord  alone is worthy of worship – the proof being that the polytheists affirmed that He  is alone in absolute Lordship252 – they also necessarily imply that Allah exists. The fact is that the verses that can be presented in this regard are too numerous to be all listed.253 They are the verses that instruct servants to animate their powers of contemplation to ponder over the creation of the heavens and the Earth, the alternation of day and night, and the care given to the stars, clouds, winds, and all natural phenomena that are indicative of their Creator’s magnificence. This is in addition to those verses that speak of the wonders of Allah  in the animal and plant kingdoms. Man himself is not precluded from this process of contemplation – he is to observe and be the subject of observation at the same time. This is why Allah  said, ‘There are countless signs on Earth for those with sure faith.’254

بدون شک این استدلال تأثیر عظیمی در بحث پیرامون این موضوع داشته است. چنان نفوذی داشته که بسیاری از ملحدان را ناگزیر کرده قدرت آن را بپذیرند؛ در واقع، برخی از مشهورترین چهره‌های آنان را به کنار گذاشتن الحاد واداشته است. آنتونی فلو، فیلسوف بریتانیایی و از ملحدان سابق مشهور که پیش‌تر مقالات پژوهشی متعددی در حمایت از الحاد نوشته و در مناظرات بسیاری شرکت کرده بود، سرانجام وجود خالقی حکیم و دانا را که جهان را آفریده، تأیید کرد. او در کتاب «خدایی هست» تأثیر عمیق این استدلال بر خودش را بیان کرد که او را به ترک الحاد واداشت: «اگرچه زمانی به شدت از استدلال از طریق طراحی انتقاد می‌کردم، اما اکنون به این نتیجه رسیده‌ام که این استدلال، وقتی به درستی صورت‌بندی شود، دلیلی قانع‌کننده بر وجود خدا است. پیشرفت‌ها در دو حوزه به‌ویژه مرا به این نتیجه رسانده‌اند. نخست، مسئله منشأ قوانین طبیعت و بینش‌های مرتبط دانشمندان برجسته مدرن. دوم، مسئله منشأ حیات و تولیدمثل.»۲۵۵ این استدلال حتی متعصب‌ترین ملحدان را وادار کرده که اعتراف کنند این یکی از بهترین استدلال‌هایی است که خداباوران ارائه کرده‌اند.

There is no doubt that this argument has had a huge impact in the debate surrounding this issue. Such has been its sway that it has forced many atheists to acknowledge its power; in fact, it has caused some of their most famous figures to abandon atheism altogether. British philosopher Antony Flew, a famous ex atheist who had previously written a number of pro-atheism research papers and participated in numerous debates, ended up affirming the existence of a Wise, Omniscient Creator who made the universe. In his book There is a God, he expressed the deep impact this argument had on him personally, which led him to abandon atheism: ‘Although I was once sharply critical of the argument to design, I have since come to see that, when correctly formulated, this argument constitutes a persuasive case for the existence of God. Developments in two areas in particular have led me to this conclusion. The first is the question of the origin of the laws of nature and the related insights of eminent modern scientists. The second is the question of the origin of life and reproduction.’255 This argument has forced even the most ardent of atheists into admitting that it is one of the best polemics offered by theists.

استدلالِ غایت‌شناختی (برهانِ نظم) بر گزاره‌های زیر استوار است:

The teleological argument is based on the following propositions:

• گزاره‌ی نخست: جهانی که ما می‌بینیم و در آن زندگی می‌کنیم، به‌گونه‌ای استادانه ساخته شده و کامل است. نشانه‌های عنایت و تدبیر در آن آشکار است.

• First proposition: The universe we see and live in is masterfully made and consummate. The signs of care and providence therein are apparent.

• مقدمهٔ دوم: این تسلط کامل نشان می‌دهد که انجام‌دهنده‌ای حکیم و دانا وجود دارد که آن را به این شکل آفریده است.

• Second proposition: This consummate mastery suggests that there is a Wise, Omniscient Doer who created it in this manner.

نتیجه‌گیری: الله حکیم و علیم است، آفریدگاری که جهان هستی را آفرید.

• Conclusion: Allah  is the Wise, Omniscient Creator who created the universe.

استدلال میتواند بر پایهٔ یک فرایند حذف نیز باشد: نخست همهٔ احتمالات را فهرست کنیم، سپس احتمالات نامعقول را کنار بگذاریم. گزارهٔ اینجا این است که جهان بهطور استادانه ساخته شده و کامل است. احتمالات این که چنین باشد سه تاست:

The argument can also be based on an elimination process: list all the possibilities first, then remove the implausible ones. The statement here is that the universe is masterfully made and consummate. The possibilities for this being the case are three:

i. این پدیدار از جبر علّی پدید آمد. ii. این پدیدار از روی تصادف پدید آمد.

i. It appeared out of causal determinism. ii. It appeared out of coincidence.

iii. این جهان به لطف یک آفریدگار حکیم و مختار پدید آمد.

iii. It appeared thanks to a Wise and Willing Creator.

با رد کردن دو گزینهٔ نخست (که به زودی با جزئیات بیشتری بررسی خواهد شد)، تنها گزینهٔ باقی‌مانده، گزینهٔ سوم است.

By dispelling the first two options (which is to be discussed in more detail soon), the only option remaining is the third.

هنگامی که انسان به پدیدهٔ اتقان و استادی موجود در این جهان می‌اندیشد و به جلوه‌ها و تصویرهای شگفت‌انگیز آن می‌نگرد، درمی‌یابد که این استدلال در سراسر جهانی که در آن زندگی می‌کنیم به فراوانی یافت می‌شود. جهان مملو از صحنه‌های شگفت‌انگیز زیبایی، عظمت و اتقان است. فیزیکدان ملحد، استیون واینبرگ، گفت: «باید اعتراف کنم که گاهی طبیعت زیباتر از آن چیزی به نظر می‌رسد که به‌طور دقیق ضروری است.»۲۵۶ همین بس که اگر این زیبایی و اتقان به این فراوانی نبود، ما در جهانی کاملاً دیگر به سر می‌بردیم و جهان ما جایی سخت برای زیستن می‌شد.

When a person thinks about the phenomenon of the mastery that exists in this universe and looks at its wonderful manifestations and imagery, he would see that this argument can be found abundantly across the world that we live in. The universe is laden with amazing scenes of beauty, grandeur, and mastery. The atheist physicist Steven Weinberg said, ‘I have to admit that sometimes nature seems more beautiful than strictly necessary.’256 Suffice it to say that, had this beauty and mastery not been in such abundance, we would have been in a totally different universe – and our world would have become a hard place to live.

این فراوانیِ شواهدِ ساختِ استادانهٔ جهان تأثیری بزرگ در گسترش برهانِ غایت‌شناختی و سادگیِ کاربرد آن داشته است. در واقع همین فراوانی آن را برای طیف گسترده‌ای از مردم مناسب می‌سازد، زیرا مردم از نظر توانایی درک و تأمل در نشانه‌های طرح هوشمندانه در آفرینش بسیار با هم تفاوت دارند. این نیز به آن سبب است که مردم از نظر تجربه‌های شناختی و دانش خود متفاوت‌اند. هرگاه ابزارهای فکری در درون کسی فراوان‌تر و پخته‌تر باشد، او به ظرافتِ ساختی بی‌نقص بینشی خواهد یافت که کسی که این ابزارها را ندارد نمی‌تواند به آن دست یابد. جوهرهٔ این توانایی در همهٔ مردم یافت می‌شود، تا زمانی که فطرت و حواسشان آلوده نشده باشد. فراتر از این، آنان می‌توانند از نظر میزان تأمل کردن – که خود نوعی عبادت است – متفاوت باشند، همان‌گونه که از نظر تأثیری که تأمل بر ایشان می‌گذارد متفاوت‌اند. در نوشته‌های سنتی، در جست‌وجوی شناخت آفریدگار و برای ژرف‌تر کردن معرفت انسان نسبت به او و صفات کامل او، پاسخی مبتنی بر ایمان وجود دارد که به تأمل می‌پردازد. یکی از بهترین نوشته‌ها در این باره آن چیزی است که امام ابن قیم نوشته است، در کتاب‌های «شفاء العلیل» و «مفتاح دار السعادة»، که در آن این موضوع را به تفصیل بررسی کرده و در جست‌وجوی حکمت الهی در جنبه‌های بسیاری از آفرینش، علم بی‌پایان او را در تجلی ساختی استادانه و کامل نهفته در آفرینش آشکار ساخته است. ابو حامد غزالی نیز رساله‌ای دربارهٔ همین موضوع دارد که عنوان آن «الحکمة فی مخلوقات الله» است.

This abundance of evidence for the masterful construction of the universe has had a huge influence in the teleological argument’s spread and the simplicity of its application. In fact, this abundance makes it suitable for a wide range of people, as people can differ vastly in terms of their ability to comprehend and contemplate the signs of intelligent design in the creation. This is also because people differ in terms of their cognitive experiences and knowledge. Whenever the intellectual tools inside a person are in greater abundance and maturity, he would gain a foresight into the subtlety of an immaculate construction that someone without these tools would not be able to acquire. The essence of this capability is found in all people so long as their fiṭrah and senses are uncorrupted. Beyond this, they can vary in terms of the extent they can exercise reflection – an act of worship – just as they can vary in terms of the impact that reflection can have on them. In traditional writings, in the pursuit of understanding the Creator  and to deepen one’s knowledge of Him and His perfect attributes, there is a faith-based response that speaks to reflection. One of the best writings on this is what Imam Ibn al-Qayyim  wrote in his books Shifā’ al-ʿAlīl and Miftāḥ Dār al-Saʿādah, where he extensively researched this issue in the search of Allah’s wisdom in many aspects of His creation, revealing His omniscience in the manifestation of masterful and consummate construction embedded in the creation. Abū Ḥāmid al Ghazālī  also has a treatise on the same issue, titled al-Ḥikmah fī Makhlūqāt Allah.

مفهوم اول: تنظیم دقیق جهان.

First concept: The fine-tuning of the universe.

یکی از مفاهیم علمی که می‌توان از آن برای کشف ساختار بسیار هماهنگ و منسجم جهان بهره گرفت، «تنظیم دقیق جهان» (fine-tuning) نام دارد. این ایده نخستین بار در مقاله‌ای از فیزیکدان براندون کارتر در سال ۱۹۷۴ با عنوان «Large number coincidences and the anthropic principle in cosmology» مطرح شد. پس از آن، برنارد کار و مارتین ریس در سال ۱۹۷۹ اثری با عنوان «The anthropic principle and the structure of the physical world» منتشر کردند، و سپس جان بارو و فرانک تیپلر در سال ۱۹۸۶ کتاب دایرةالمعارفی کلاسیک «The Anthropic Cosmological Principle» را نوشتند. پس از آن، نوشته‌های فراوانی دربارهٔ این موضوع پدید آمد که همگی بر یک مبنای مشترک استوارند.

One scientific concept that can be leveraged to uncover the deeply consummate construct of the universe is known as the fine-tuning of the universe. This idea first surfaced in a paper written by the physicist Brandon Carter in 1974, which was titled ‘Large number coincidences and the anthropic principle in cosmology’. The next work to appear on this was by Bernard Carr and Martin Rees in 1979 called ‘The anthropic principle and the structure of the physical world’, followed by the classic encyclopaedic work The Anthropic Cosmological Principle by John Barrow and Frank Tipler in 1986. Subsequently, many writings on this issue appeared, all of which carry the same premise.

فرض اصلی این است که با تأمل در جهان می‌توان دید که برای وجود حیات، قوانین و ثابت‌هایی استاندارد و با دقتی بسیار زیاد تنظیم‌شده وجود دارد؛ بلکه برخی از این قوانین چنان تعادلی ظریف دارند که وجود کل جهان بر آن استوار است و هرگونه بر هم خوردن تعادل در هر یک از این ثابت‌ها به نابودی نهایی منجر می‌شود. سطح تسلط و استادی‌ای که در آفرینش جهان به کار رفته، تنها به موجودات زنده یا این سیارهٔ شگفت‌انگیزی که ما در آن زندگی می‌کنیم محدود نمی‌شود، بلکه به قوانین و ثابت‌هایی که این جهان را اداره می‌کنند نیز گسترش دارد. این ثابت‌ها مجموعه‌ای از داده‌های عددی‌اند که با دقت بسیار برگزیده شده‌اند، به گونه‌ای که اگر اندکی به این سو یا آن سوی آن اعداد می‌افتادند، کل نظام حیات – و در واقع خود کل جهان – از میان می‌رفت. وجود جهان به این اعداد کلیدی پیوند خورده است. استیون سی. مایر، بنیان‌گذار و مدیر مؤسسهٔ دیسکاوری، این مطلب را با مثالی روشن می‌کند: «تصور کن که کاوشگری کیهانی هستی که به‌تازگی وارد اتاق کنترل کل جهان شده‌ای. در آنجا با یک «دستگاه آفرینش جهان» پیچیده روبه‌رو می‌شوی که ردیف‌ها و ردیف‌ها کلید تنظیم دارد و هر کدام تنظیمات ممکن بسیاری دارند. با بررسی بیشتر درمی‌یابی که هر کلید نمایانگر پارامتری خاص است که برای آفرینش جهانی که در آن حیات ممکن باشد باید با مقداری دقیق کالیبره شود. یکی نمایانگر تنظیمات ممکن نیروی هستهٔ قوی است، یکی ثابت گرانش، یکی ثابت پلانک، یکی نسبت جرم نوترون به جرم پروتون، یکی شدت جاذبهٔ الکترومغناطیسی، و همین‌طور تا آخر. تو، کاوشگر کیهانی، که کلیدها را بررسی می‌کنی، می‌بینی که می‌شد به‌راحتی آن‌ها را روی تنظیمات دیگری قرار داد. افزون بر این، با محاسبهٔ دقیق درمی‌یابی که اگر هر یک از تنظیمات کلیدها حتی اندکی تغییر می‌کرد، حیات از میان می‌رفت.» یا چرا هر یک از این تنظیم‌کننده‌ها دقیقاً روی همان مقداری قرار گرفته است که برای ادامه‌ی کارکرد جهان لازم است؟ شما درباره‌ی منشأ این تنظیمات دقیق چه استنباطی می‌کنید؟257

وقتی در جاذبه‌ی زمین، سلطه‌ی آن بر ما و چگونگی کشیدن ما به سوی خودش تأمل می‌کنیم، احساس می‌کنیم که نیروی عظیمی وجود دارد که از آن گریزی نیست. با این حال، در مقایسه با سایر نیروهای طبیعی، این نیرو بسیار ضعیف به نظر می‌رسد. در واقع، این نیرو ۱۰³۶ برابر ضعیف‌تر از نیروی هسته‌ای قوی است. ضعف جاذبه در مقایسه با سایر نیروهای طبیعی، عنصری کلیدی در تنظیم دقیق و فوق‌العاده‌ی شرایط برای حیات است. در مجله‌ی New Scientist، در مقاله‌ای با عنوان «رازهای جاذبه: چرا جاذبه تنظیم‌شده است؟»، چنین آمده است: «ضعف جاذبه چیزی است که باید از آن سپاسگزار باشیم. اگر اندکی قوی‌تر بود، هیچ‌یک از ما اینجا نبودیم تا به طبیعت ناچیز آن بخندیم.»258

When we ponder over the Earth’s gravitational pull, its control over us, and how it pulls us back down to itself, we feel that there is a mighty force from which there is no escape. However, when compared to other natural forces, it appears to be very weak. In fact, it is 1036 times weaker than the strong nuclear force. The weakness of gravity compared to other natural forces is a key element in the extremely precise fine-tuning for life. In the New Scientist magazine, in the article titled ‘Gravity mysteries: Why is gravity fine-tuned?’, it states, ‘The feebleness of gravity is something we should be grateful for. If it were a tiny bit stronger, none of us would be here to scoff at its puny nature.’258

ثابت گرانشی جهان به شکلی بسیار دقیق و حساب‌شده تنظیم شده است؛ اگر حتی به اندازهٔ 1060 از آن منحرف می‌شد، ما وجود نمی‌داشتیم۔ برای درک بیشتر، نگاه کنید به: 257 Science and Evidence for Design in the Universe، ص. 57۔

The gravitational constant of the universe has been incredibly and precisely tuned – had it been off even by 1060, we would not have existed. To understand 257 Science and Evidence for Design in the Universe, p. 57.

چقدر این محدوده‌ی قابل‌زیستن بسیار باریک است! تصور کنید دستگاه تنظیم دقیق یا یک شماره‌گیر کالیبراسیون دارید. سپس درجات این شماره‌گیر را بر ۱۰^۶۰ (یک، و شصت صفر پس از آن) تقسیم کرده‌اید.000

how exceedingly narrow this life-permitting range is, imagine you have a fine tuning machine or a calibrating dial. Then you divided the degrees of the dial by 1060(1,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000,000

این مثال دیگری است: شما یک ابزار اندازه‌گیری مانند خط‌کش را برمی‌دارید و جهان را از یک سو تا سوی دیگر اندازه می‌گیرید، سپس نیروی گرانشی زمین را اندازه می‌گیرید و آن مقدار را روی همان خط‌کش قرار می‌دهید – اگر حتی یک اینچ خطا کنید، فاجعه‌ای عظیم به وجود می‌آید. مسلماً با توجه به اینکه این عدد دقیقاً تنظیم‌شده در میان است، منطقی‌تر آن است که باور کنیم این نتیجه‌ی علم و دانایی بوده و نمی‌توانسته تنها از روی تصادف محض پدید آمده باشد.

,000,000,000) probabilities, and you are required to get the tuning right from this pile of probabilities. Another example is this: You grab a measuring tool like a ruler and measure the universe from one side to the other, then you measure up the gravitational force of the Earth and place that value on that ruler – if you erred by even one inch, it would spark a cataclysm. Surely it would be more rational to believe, given that this finely-tuned number is in play, that this was a result of knowledge, and that it could not have been by sheer coincidence.

این نیرویی است که مسئول پایداری ماده است، با نگه داشتن پروتون‌ها و نوترون‌های هسته اتم کنار هم، و بدین ترتیب هسته‌های اتمی را شکل می‌دهد. همان‌طور که می‌دانیم، همه پروتون‌ها بار مثبت دارند؛ آنچه باعث می‌شود در هسته اتم پایدار بمانند و از آن بیرون رانده نشوند، نیروی هسته‌ای قوی است. این مانند تلاش برای کنار هم نگه داشتن دو آهنربای هم‌قطب است که نتیجه‌اش دافعه خواهد بود. با این حال، اگر نیرویی که می‌کوشد آن‌ها را به هم نزدیک کند قوی‌تر باشد، غلبه بر دافعه ممکن می‌شود. نیروی هسته‌ای قوی همچنین با دقتی بسیار فوق‌العاده متعادل است. اگر ۲٪ ضعیف‌تر بود، اتم‌های هیدروژن دچار دافعه می‌شدند و هرگز نمی‌توانستند با دیگر عناصر پیوند برقرار کنند، و جهان تنها در حالتی از اتم‌های هیدروژن سرگردان می‌ماند. برعکس، اگر این نیرو ۲٪ قوی‌تر بود، اتم‌های هیدروژن چنان سریع با یکدیگر پیوند می‌یافتند که همگی به هلیوم تبدیل می‌شدند، و هلیوم در سراسر جهان به‌طور قاطع عنصر شیمیایی غالب می‌شد۲۵۹. در این نیرو تعادلی شگفت‌انگیز وجود دارد: برخی اتم‌های هیدروژن با هم پیوند می‌خورند و به اتم‌های هلیوم تبدیل می‌شوند، در حالی که بقیه هیدروژن باقی می‌ماند تا سایر عناصر شیمیایی را بسازد، مانند پیوند با اکسیژن برای تشکیل آب. تصور هرگونه حیات بدون این تعادل کامل در این نیرو دشوار است. آنچه درباره نیروی هسته‌ای قوی گفته شد، به همان اندازه درباره نیروی هسته‌ای ضعیف و نیروی الکترومغناطیسی نیز صادق است. این‌ها به همراه گرانش و نیروی هسته‌ای قوی، چهار نیرویی را تشکیل می‌دهند که جهان را تنظیم می‌کنند. هر چهار نیرو چنان دقیق متعادل‌اند که اگر هر یک از آن‌ها حتی اندکی تغییر می‌کرد، حیات نمی‌توانست وجود داشته باشد. نمونه‌هایی که نشان‌دهنده تنظیم دقیق‌اند بیش از آن‌اند که بتوان برشمرد. آنها را میتوان در کتابهایی که به این پدیدهٔ شگفتانگیز میپردازند مطالعه و بررسی کرد. از جمله آثاری که در این زمینه به ذهن میرسد عبارتاند از: *Just Six Numbers* نوشتهٔ مارتین رीस، *Big Bang, Big God: A Universe Fit for Life?* نوشتهٔ رادنی هولدر، *The Science of God: The Convergence of Scientific and Biblical Wisdom* نوشتهٔ جرالد شرودر، *A Fine-Tuned Universe: The Quest for God in Science and Theology* نوشتهٔ آلister مکگراث، *The Goldilocks Enigma* نوشتهٔ پل دیویس، و *God and Design: The Teleological Argument and Modern Science* نوشتهٔ نیل مانسون. در واقع، بیشتر نوشتههای غربی که این استدلال را بررسی کردهاند، نمونههای گوناگونی را برای نشان دادن ظرافت تنظیمشدهٔ جهان، قوانین و ثابتهای آن ارائه میدهند. آنچه دربارهٔ این وضعیت تنظیمشدهٔ دقیق شگفتانگیز است این است که اگر برخی از این نیروها در جایی که دقیقاً هستند قرار نمیگرفتند، جهان مدتها پیش از آنکه به شکلی که ما میشناسیم وجود داشته باشد، از میان میرفت. برخی نیروها چنان متعادلاند که امکان پیدایش ستارگان، سیارات و ماده را فراهم کردهاند. برخی دیگر نیز چنان دقیق متعادلاند که گویی صرفاً برای استقبال از انسان قرار داده شدهاند. نکتهٔ اخیر همان چیزی است که به اصل انسانمحوری (anthropic principle) معروف است. مجموعهای از دادهها دربارهٔ ماهیت این جهان وجود دارد که اگر اندکی متفاوت بود، آن را برای حیات نامناسب میساخت. فیلسوف بریتانیایی آنتونی فلو در کتاب *There is a God* خود، تصویری ماهرانه از این استدلال ترسیم کرده است.

This is the force that is responsible for the stability of matter by holding together protons and neutrons of the atomic nucleus, thereby forming atomic nuclei. All protons as we know carry a positive charge; what allows it to remain stable inside the atom nucleus – and not being expelled – is the strong nuclear force. It is like trying to force two magnets of the same pole together – doing so would lead to repulsion. However, if the power that is attempting to put them together is stronger, it would be possible to overcome repulsion. The strong nuclear force is also balanced in extremely precise fashion. Had it been weaker by 2%, hydrogen atoms would have undergone repulsion and would have never been able to bond with other chemicals, leaving the universe in a state of nothing other than hydrogen atoms roaming around. Conversely, had this force 259 Astrophysicists estimate that the Sun is 4.6 billion years old, and that it has enough hydrogen to remain alive for a further 5 billion + years. been 2% stronger, the hydrogen atoms would have bonded with each other so rapidly that they would have all become helium, which would have been the overwhelmingly predominant chemical element across the universe. There is a wonderful balance in this force: Some hydrogen atoms bond to become helium atoms, whereas the rest of the hydrogen remains to form all other chemical elements, such as bonding with oxygen to form water. It would be difficult to envisage any life without this perfect balance in this force. What has been said for the strong nuclear force is equally applicable to the weak nuclear force, as well as the electromagnetic force. Along with gravity and the strong nuclear force, they represent the four forces that regulate the universe. All four are so finely balanced that if any of them were to change even in the slightest, life would not have been able to exist. Examples that are indicative of fine-tuning are too numerous to mention. They can be studied and observed in the books that deal with this wondrous phenomenon. Some works that come to mind in this regard are Just Six Numbers by Martin Rees, Big Bang, Big God: A Universe Fit for Life? by Rodney Holder, The Science of God: The Convergence of Scientific and Biblical Wisdom by Gerald Schroeder, A Fine-Tuned Universe: The Quest for God in Science and Theology by Alister McGrath, The Goldilocks Enigma by Paul Davies, and God and Design: The Teleological Argument and Modern Science by Neil Manson. In fact, most Western writings that have researched this argument showcase a variety of examples to demonstrate the finely-tuned nature of the universe, its laws, and its constants. What is wondrous about this state of being finely-tuned is that, had some of these forces not been where they exactly are, the universe would have long ceased to exist the way we know it. Some forces are balanced in a way that allowed the development of stars, planets, and matter. Other forces are so finely balanced that they were simply put in place to welcome mankind. The lattermost point is what is known as the anthropic principle. There is a set of data related to the nature of this universe that would have made it unsuitable for life had it been any different. The British philosopher Antony Flew skilfully painted an image of this argument in his book There is a God:

اما دیدگاه ملحدان، مبنی بر اینکه گویا جهان همواره به نقطهای که اکنون در آن قرار دارد میرسید، لزوماً درست نیست. این موضعی است که بیشتر فیزیکدانان اتخاذ میکنند، از جمله استیون هاوکینگ، پل دیویس، جورج الیس و دیگران. برای نمونه، دیویس میگوید: «یک نظریهٔ واقعی دربارهٔ همهچیز باید نهتنها توضیح دهد که جهان ما چگونه به وجود آمده، بلکه همچنین توضیح دهد که چرا این تنها نوع جهانی است که میتوانست وجود داشته باشد – چرا تنها یک مجموعه از قوانین فیزیکی میتوانست وجود داشته باشد.»264

As for the atheist viewpoint that the universe was – supposedly – always going to come to a point where it is now at, then that is not necessarily the case. This is the stance that most physicists adopt, such as Stephen Hawking, Paul Davies, George Ellis, and others. For example, Davies states, ‘A genuine theory of everything must explain not only how our universe came into being, but also why it is the only type of universe that there could have been – why there could only be one set of physical laws.’264

دیدگاه جبرگرایانه‌ای که ادعا می‌کند این ثابت‌ها ناگزیر پدید می‌آمدند، به این نتیجه می‌رسد که هیچ جهانی که در آن حیات نباشد نمی‌توانست به وجود آید، و اینکه وجود جهان به این شکل به‌شدت محدود و مناسب، از پیش تعیین شده بوده و همواره ناگزیر رخ می‌داد. این با واقعیت در تضاد است: همه داده‌ها نشان می‌دهند که احتمال وجود جهانی مانند جهان ما که بتواند از حیات پشتیبانی کند، در مقایسه با بی‌نهایت احتمال جهان‌های بی‌حیات، بسیار ناچیز است. حتی کوچک‌ترین نشانه‌ای وجود ندارد که بر این دلالت کند که این ثابت‌ها همواره باید به این شکل پدید آیند. در واقع، برخی دانشمندان از نظریه‌ای سخن می‌گویند که تاکنون کشف نشده است. این نظریه «نظریه همه‌چیز» (TOE) نام دارد. این نظریه می‌کوشد نظریه‌ای ارائه دهد که چهار نیروی طبیعت را در یک قانون واحد سازمان دهد، که این امر بسیاری از جنبه‌های فیزیک را به شدت ساده خواهد کرد. جست‌وجو برای این نظریه پیش‌تر با اینشتین آغاز شده بود، که گفت: «آنچه واقعاً مرا به خود جلب می‌کند این است که آیا خدا می‌توانست جهان را به شکلی دیگر بیافریند.» البته تلاش‌های او در این زمینه به نتیجه‌ای نرسید. «نظریه ریسمان» ادامه تلاش برای یافتن TOE است. مشهورترین تلاش امروزی - که در صدر این بحث‌ها قرار دارد و نظریه پیشرو است - همان چیزی است که «نظریه-M» نام دارد و می‌کوشد همه نسخه‌های سازگار نظریه ریسمان را زیر یک قاعده واحد متحد کند. چنین فرضیاتی پناهگاه پیش‌فرض برخی افرادی است که می‌خواهند توضیح دهند چرا قوانین و ثابت‌های جهان چنان‌اند که هستند. ویکتور استنگر می‌گوید: «بسیاری از فیزیک‌دانان انتظار دارند که سرانجام نظریه همه‌چیز (TOE) کشف شود که محاسبه همه پارامترهای آن را نیز در بر خواهد داشت. در آن صورت، چیزی برای تنظیم دقیق باقی نخواهد ماند.»265

The determinist position claiming that these constants were bound to appear leads to the position that it would be impossible for any universe to come into existence in which there is no life, and that the existence of the universe in this narrowly suitable manner was determined and always bound to happen. This goes against reality: All the data suggest that the probability of a universe – like ours – that would support life is extremely minuscule compared to the infinite probabilities of lifeless universes. There is not even a whiff of evidence that would suggest that these constants must always come about in this manner. Indeed, some scientists speak of a theory that has not been discovered until now. It is called the ‘theory of everything’ (TOE). It attempts to offer a theory that organises the four forces of nature into one law, which will hugely simplify a lot of aspects in physics. The search for this theory had already begun with Einstein, who said, ‘What really interests me is whether God could have created the world any differently.’ Of course, his efforts in this regard did not come to any fruition. The ‘string theory’ is a continuation of the attempt to find TOE. The most famous attempt today – which is at the forefront of these discussions and is the lead theory – is what is known as the ‘M-theory’, which attempts to unify all consistent versions of string theory under one rule. Such assumptions are the go to default of some people who want to explain why the universe’s laws and constants are as they are. Victor Stenger says, ‘Many physicists expect that ultimately a theory of everything (TOE) will be discovered that will include a calculation of all its parameters. In that case, there will be nothing to fine-tune.’265

ما جواب این را به وینبرگ واگذار می‌کنیم:

We leave the answer to this to Weinberg:

البته این فقط یک گمانه‌زنی نیست. این نظریه گمانه‌زنی است، اما ما نظریه‌ای نداریم که آن گمانه‌زنی را از نظر ریاضی تحقق بخشد. با این حال یک امکان است. تنها توضیح دیگر هم در واقع توضیح نیست، چون ما نظریه کاندیدای مشخصی نداریم. تنها توضیحی که به نظر کار می‌کند این است که این موضوع یکی از آن چیزهایی است که از زیرجهان به زیرجهان و از مهبانگی به مهبانگی تغییر می‌کند. در بیشتر مهبانگ‌ها، این انرژی بسیار بزرگ‌تر از آن چیزی است که ما مشاهده می‌کنیم. و در آن مهبانگ‌ها، این انرژی انبساط جهان را هدایت می‌کند، بسته به اینکه مثبت باشد یا منفی. در جهانی که با چنان سرعتی منفجر می‌شود، زمانی برای شکل‌گیری کهکشان‌ها یا ستاره‌ها وجود ندارد، یا چنان سریع دوباره فرومی‌ریزد که پس از آن نیز زمانی برای شکل‌گیری حیات نیست. بنابراین برای وجود حیات، این انرژی باید کوچک باشد، و جالب اینجاست که در واقع چندان کوچک‌تر از حدی نیست که برای پیدایش حیات لازم است. و باید حداقل ۱۰^۵۶ باشد، یا اگر فکر می‌کنید ایده‌ای درباره نوسانات در فاصله‌های حتی کوچک‌تر دارید، گمان می‌کنم باید بگویید حداقل ۱۰^۱۲۰. در واقع، این کمی نگران‌کننده است.271

I mean it's not only a speculation. The theory would be speculative, but we don’t have a theory in which that speculation is mathematically realized, yeah. But it’s a possibility. But the only other explanation is that is not even an explanation because we don’t have a candidate theory. But the only explanation that seems to work is that this is just one of those things that varies from sub-universe to sub-universe, from Big Bang to Big Bang. In most of the Big Bangs, it’s much larger than what we observe. And in those Big Bangs, they go through because this energy drives the expansion of the universe depending on whether it’s positive or negative. In the universe that blows up so rapidly, there’s no time for galaxies or stars to form, or it crunches or re-collapses so rapidly again there’s no time after life to form, yes. So it has to be small for life to exist, and it’s about as small as it as in fact that’s interesting it’s not much smaller than it would have to be to allow life to arise…and it must be at least 1056, or if you think you have some idea about fluctuations in even shorter distances I think you would say at least 10120. In fact, that's a little disturbing.271

الکساندر ویلنکین می‌گوید: «انحرافی کوچک از توان موردنیاز، به یک فاجعهٔ کیهانی می‌انجامد، مانند اینکه گوی آتشین زیر وزن خود فرو بریزد یا جهان تقریباً تهی شود… این بدنام‌ترین و گیج‌کننده‌ترین نمونهٔ تنظیم دقیق در فیزیک است.» لئونارد ساسکیند، نظریه‌پرداز ریسمان که مانند ویلنکین دانشمندی غیرمذهبی است، در مقاله‌اش با عنوان «پیامدهای نگران‌کنندهٔ ثابت کیهان‌شناختی» می‌نویسد که اگر این ثابت تنظیم دقیق نشده بود، برای آنکه جهان ما امکان حیات داشته باشد، به «رویدادهای معجزه‌آسا از نظر آماری» نیاز می‌بود. او با توجه به این موضوع پیشنهاد می‌کند که ممکن است عاملی ناشناخته شرایط اولیهٔ جهانی را که امروز مشاهده می‌کنیم، تعیین کرده باشد.272

یکی از اصطلاحاتی که زیست‌شناس دکتر مایکل بیهی، از دانشگاه لی‌های در پنسیلوانیا، آن را ابداع کرده، «پیچیدگی تقلیل‌ناپذیر» است. او این اصطلاح را در کتاب مشهورش «جعبه سیاه داروین» و در فصلی با همین عنوان نوشته است. پیچیدگی تقلیل‌ناپذیر این ایده است که پدیده‌های مرکبِ پیچیده‌ای که به اجزای سازنده‌ای نیاز دارند که در هماهنگی کامل با یکدیگر کار می‌کنند، باید یک‌باره و به همین شکل ساخته شده باشند؛ زیرا اگر هر یک از آن اجزا در مسیر تکامل عقب می‌ماند، کل نظام چنین پدیده‌هایی فرو می‌پاشید. این امر ثابت می‌کند که باید طراحی وجود داشته باشد که این پدیده‌ها را یک‌باره شکل داده است. بنابراین، برای آنکه هر نظام زیستی بتواند به‌درستی کار کند، باید سه عنصر داشته باشد:

One piece of jargon coined by the biochemist Dr. Michael Behe at Lehigh University in Pennsylvania is ‘irreducible complexity’. He wrote this in his famous book Darwin’s Black Box, in a chapter titled after it. Irreducible complexity is the idea that complex composite phenomena that require component parts that work in mutual harmony must have been made as thus in one go; if any lagged behind in evolution, the entire system of such phenomena would have collapsed. This proves that there must have been a designer who fashioned these phenomena in one go. So that any biological system can function properly, it must have three elements to it:

۱. تمام اجزای سازنده‌اش باید حاضر باشند۔

1. All its constituent parts must be present.

۲۔ تمام اجزائے تشکیلی آن واحد میں موجود ہونے چاہئیں۔

2. All its constituent parts must be present simultaneously.

۳. تمام اجزای تشکیلدهندهٔ آن باید به شیوهای دقیق و هماهنگ با یکدیگر پیوند یابند. دیدگاهی که جهان را حاصل تصادف میداند، پیش از آنکه بتواند این سه شرط را بپذیرد، در راهی بسیار ناهموار قرار دارد. این امر بهطور خودکار به این معناست که طراحی وجود داشته که این پدیدهها را به آن شیوهٔ منظم و دقیق آفرید، و اینکه این پدیدهها از راه آنچه ملحدان قوانین کور طبیعت، جهشهای ژنتیکی تصادفی یا فرایندهای گزینش طبیعی مینامند، از اشکال ابتدایی تکامل نیافتهاند تا به موجودات پیچیدهای که اکنون هستند تبدیل شوند. چنین موضعی به تقلیلگرایی و سادهانگاری میانجامد، و با نظریهٔ تکامل در تضاد است؛ نظریهای که فرض میکند هر نظام زیستی پیچیده بهتدریج از اشکال سادهتر و سادهتر تکامل یافته و سرانجام به ساختار سادهترین و نخستین شکل خود بازمیگردد. اگر پدیدهها چنین سادهسازیای را برمیتافتند، این بهطور خودکار به آن معنا بود که همگی یکباره آفریده شدهاند. با این توضیح، دیدگاه طراحی پاسخ معقولتری به این پرسش است که چگونه به وجود آمدهایم. بِهی در کتاب خود به تعدادی از نمونههای این پدیدهها از جهان طبیعت اشاره کرده است ۲۸۶ https://www.economist.com/letters/2006/01/19/on-devan-nair-american-poverty-the-death-penalty evolution-deutsche-bank-gay-marriage. معروفترین و شاخصترین نمونهٔ پیچیدگی تقلیلناپذیر، تازکِ باکتری است. این باکتری یک موتور مولکولی دارد که میچرخد و به آن امکان میدهد با سهولت بسیار در مایع حرکت کند. دم آن از ۴۰ جزء پروتئینی متفاوت ساخته شده است؛ اگر هر یک از آنها در هر زمانی حضور نمیداشت، باکتری از کار میافتاد. این نشان میدهد که این موجود، موجودی با پیچیدگی تقلیلناپذیر است که نمیتوانسته از مسیر تکامل گذر کند، بلکه یکباره در طبیعت پدید آمده است. سیستم‌هایی مانند تازیانک باکتریایی (فلاجلوم) به‌آسانی و به‌صورت عقلانی‌تر، از طریق آن فاعلِ مختار و صاحبِ اراده‌ای که آن‌ها را به این شکل طراحی کرده، پدید آمده‌اند؛ نه این‌که طبق الگوی ساده‌ی داروین از راه انتخاب طبیعی یا جهش ژنتیکیِ آهسته به تدریج تکامل یافته باشند. و این تنها یک نمونه است؛ نمونه‌های دیگر نیز فراوان‌اند. «برای مثال، در سال ۱۹۹۸ مجلهٔ معتبر Cell شمارهٔ ویژه‌ای با عنوان «ماشین‌های ماکromolecular» منتشر کرد. ماشین‌های مولکولی دستگاه‌هایی فوق‌العاده پیچیده‌اند که همهٔ سلول‌ها برای پردازش اطلاعات، ساختنِ پروتئین‌ها و جابه‌جاکردنِ مواد در دو سوی غشایشان به کار می‌برند. بروس آلبرتس، رئیس آکادمی ملی علوم، این شماره را با مقاله‌ای به نام «سلول به‌مثابه مجموعه‌ای از ماشین‌های پروتئینی» معرفی کرد. او در آن نوشت: ‘ما همواره سلول را دست‌کم گرفته‌ایم… کل سلول را می‌توان کارخانه‌ای دانست که شبکه‌ای پیچیده از خطوط مونتاژِ درهم‌تنیده در آن است و هر یک از این خطوط از مجموعه‌ای از ماشین‌های پروتئینیِ بزرگ ساخته شده… چرا مجموعه‌های بزرگ پروتئینی‌ای را که زیربنای کارکرد سلول‌اند «ماشین‌های پروتئینی» می‌نامیم؟ دقیقاً به این دلیل که این مجموعه‌های پروتئینی، همچون ماشین‌هایی که انسان برای کار کارآمد در جهان ماکروسکوپی ساخته، دارای اجزای متحرکِ به‌شدت هماهنگ‌اند.’» سلول جهانی است مستقل، سرشار از سیستم‌ها و سازوکارهای گوناگون. هر یک به شیوه‌ای مشخص ساخته شده و وظیفهٔ ویژهٔ خود را انجام می‌دهد. در مجموع، این سیستم‌ها و سازوکارها در زندگی این سلول نقش دارند.

وقتی جیمز واتسون و فرانسیس کریک ساختار مارپیچ دوگانهٔ DNA را کشف کردند، توانستند رازی از اسرار حیات را حل کنند. با این حال، این کشف به رازی دیگر انجامید. ماهیت دادههای موجود در رمز ژنتیکی، رازی بود که دانشمندان را سرگردان کرده بود. بسیاری کوشیدند مقدار شگفتانگیز اطلاعات زیستی نهفته در سلولها را از دریچهٔ تنگ دیدگاه مادیگرایانه دربارهٔ جهان توضیح دهند؛ دیدگاهی که هیچ تبیین دیگری را خارج از حوزهٔ خود به رسمیت نمیشناسد. در واقع، به نظر میرسد که برای علمگرایی (scientism) توضیح این امر دشوار باشد. واتسون و کریک با کشف ترکیب رمز ژنتیکی توانستند معدن عظیم دادهای درون DNA را آشکار کنند؛ معدنی که با چهار باز و چهار حرف شیمیایی بیان میشود: آدنین (A)، سیتوزین (C)، گوانین (G) و تیمین (T). این چهار باز در شکلهای خاصی سازمان یافتهاند تا فهرست دستورالعملهای ژنتیکی را برای ساختن پروتئینها و سایر آنزیمهایی که سلولها برای زنده ماندن به آنها نیاز دارند، ذخیره و منتقل کنند. در سال ۱۹۵۵، کریک نظریه داد که اجزای شیمیایی DNA مانند حروف یک زبان در ساختن جملهها عمل میکنند، یا همانند کدی که در ساخت برنامههای رایانهای به کار میرود. به بیان دیگر، همانطور که برنامههای رایانهای برای انجام وظایف مشخص کنار هم قرار میگیرند، این توالی نیز در نوکلئوتیدها کنار هم چیده میشود تا وظایف ویژهای را انجام دهد؛ این همان چیزی است که توالییابی برنامهریزیشده (programmed sequencing) نامیده میشود. نکتهٔ قابل توجه آنکه داوکینز اعتراف کرد: «رمز ماشینی ژنها به شکلی عجیب شبیه رایانه است. جز تفاوت در اصطلاحات تخصصی، صفحات یک نشریهٔ زیستشناسی مولکولی را میتوان با صفحات یک نشریهٔ مهندسی رایانه عوض کرد.»۲۹۰ این سخن را بیل گیتس، یکی از بنیانگذاران مایکروسافت، چنین تکرار کرد: «DNA انسان شبیه یک برنامهٔ رایانهای است، اما بسیار، بسیار پیشرفتهتر از هر نرمافزاری که تاکنون ساخته شده است.»291

When James Watson and Francis Crick discovered the double helix of DNA, they were able to solve a mystery of life. However, it led to another mystery. The nature of the data present in the genetic code was a mystery that puzzled scientists. Many tried to explain the incredible amount of biological information embedded within cells through the narrow lens of the materialistic outlook on the universe that does not recognise any other explanation outside its remit. Indeed, it would appear to be difficult for scientism to explain this. Through their discovery of the make up of the genetic code, Watson and Crick were able to reveal a huge data mine inside DNA, which is expressed through four bases and four chemical letters: adenine (A), cytosine (C), guanine (G) and thymine (T). These four bases are organised into particular shapes, in order to store and disseminate the list of genetic instructions for making proteins and other enzymes for cells to remain alive. In 1955, Crick theorised that the chemical components in DNA work similar to the letters of a language in constructing sentences, or how code operates in creating computer programmes. In other words, just like how computer programmes are put together to undertake specific tasks, likewise this sequence is put together in the nucleotides to perform specific duties, referred to as programmed sequencing. Significantly, Dawkins admitted: ‘The machine code of the genes is uncannily computerlike. Apart from differences in jargon, the pages of a molecular-biology journal might be interchanged with those of a computer engineering journal.’290 This was echoed by Bill Gates, co-founder of Microsoft: ‘Human DNA is like a computer program but far, far more advanced than any software ever created.’291

پس از پایان بحث درباره دومین دلیل عقلی بر وجود الله — یعنی دلیل از راه نظام‌مندی و بی‌عیبی — اکنون مهم‌ترین اشکال‌هایی را مطرح می‌کنیم که بر آن وارد شده‌اند. این اشکال‌ها هم به مقدمات آن و هم به نتیجه‌اش متوجه بوده‌اند.

Having concluded the discussion on the second rational indicator for Allah’s existence – the argument from systemisation and immaculateness – we now present the most salient objections that have been made to it. These objections have targeted both its propositions and its conclusion.

اعتراض اول: شکوه و استادی صرفاً یک فرافکنی است این اعتراض عجیب است. من با برخی ملحدان روبه‌رو شده‌ام که نشانه‌های استادی و عظمت در این جهان را، هرکدام به درجات گوناگون و با بهانه‌های مختلف، رد می‌کنند. برخی درباره‌ی این‌که آیا جهان از همان ابتدا با استادی ساخته شده است یا نه، تردید دارند و بر این باورند که چنین ادعایی تنها فرافکنی شخصی بر کیهان است. آنان می‌گویند خوانش ما از جهان این توهم را به ما می‌دهد، با این‌که این خوانش هیچ معنای عینی‌ای در خود جهان ندارد. به بیان دیگر، استادی‌ای که در اطراف ما دیده می‌شود، لزوماً به معنای وجود یک فرایند استادانه‌ی ساخت نیست. برای نمونه، وقتی پیکره‌ی انسانی را می‌بینیم، هنر ساخت آن را درک می‌کنیم؛ زیرا خود ما که این صحنه را می‌نگریم انسانیم. اگر فرض کنیم موجودی هرگز در تمام عمر خود انسانی را ندیده باشد، ممکن است از کنار این پیکره بگذرد بی‌آن‌که هیچ نشانه‌ای از استادی در آن ببیند؛ او احتمالاً آن را سنگی معمولی یا سنگی که کمی فرسوده شده است می‌پندارد، بی‌آن‌که دستخوش مداخله‌ی (یعنی مجسمه‌سازی) یک عامل آگاه و مختار شده باشد. همچنین اگر کسی حروف زبان و خطی را ببیند که آن را نمی‌فهمد، ممکن است آن‌ها را خطوط تصادفی بپندارد. بنابراین دیدن هر ویژگی‌ای در آن‌ها فرافکنی بر آن‌ها خواهد بود. پیش‌تر می‌پنداشتم که این‌گونه دیدگاه‌ها محدود به سخنان فیلسوفان حاشیه‌ای است، مانند آنچه از فیلسوف ملحد بارون دولباخ (د. ۱۷۸۹ م) نقل شده، و در فلسفه‌ی الحادی مدرن رواج ندارد. تا آن‌که این مطلب را در نوشته‌های معاصر، و نیز در برخی گفت‌وگوها و برخوردهایی که شخصاً تجربه کردم، خواندم و آنگاه برایم روشن شد که چنین اعتراضی هنوز رایج است. واقعیت این است که این اعتراض بسیار عجیب است، زیرا هم لجاجتی آشکار را در خود دارد و هم خطایی شگفت‌انگیز را. در واقع، همین مثال‌هایی که در اینجا آورده شده، خود خطا را آشکار می‌کنند. تراشیدنِ سنگ توسط یک بازیگرِ داوطلب، و مجموعه‌ای از حروف و خطِ مربوط به یک زبانِ خاص، تسلطِ [خالق] را به‌عنوان واقعیتی عینی در این امور آشکار می‌کند؛ و شناخت و دانش است که به کشفِ این واقعیت می‌انجامد. پس هر ساختارِ استادانه‌ای که در جهان وجود دارد، پیوسته بر تجربیات و دانسته‌های ما خواهد افزود. این فرایندِ کشف تا زمانی ادامه خواهد داشت که تجربه و دانش همچنان بخشش داشته باشند. چنین شیوه‌ای از اندیشیدن، بی‌تردید شخص را به انکارِ هرگونه واقعیتِ عینی می‌کشاند. اگر در این باره که آیا یک ترکیبِ پیچیده می‌تواند معرفت ببخشد تردید کنید، و به بهانهٔ نسبی بودنِ هر چنین داوری‌ای از این گونه مفهوم‌پردازی پرهیز کنید، و بگویید که هیچ واقعیتِ عینی‌ای در آن نیست، سرانجام به شکاکیتی نسبت به هرچه در اطرافتان است خواهید رسید، زیرا ممکن است همه‌چیز نیز صرفاً یک فرافکنی باشد و فاقد هرگونه ارزشِ عینیِ جدا از شما. این کار هرگونه ارزشِ عینی را از مفهوم‌سازیِ انسانی می‌ستاند و آن را به شناختی صرفاً نسبی ارجاع می‌دهد که مورد تردید است، و این می‌تواند صاحبِ چنین فلسفه‌ای را به نوعی سفسطه بکشاند. حقیقت آن است که خود این شکاکان در زندگیِ روزمرهٔ خود چنین رفتار نمی‌کنند، زیرا این شیوه کاملاً با فطرتِ سالمِ انسانی در تضاد است، و همچنین از آن رو که پیامدهایش به نابودیِ هرگونه توجیهی برای کشفِ جهان و تعامل با آن می‌انجامد.

First objection: Mastery is just a projection This is a strange objection. I have come across atheists who reject the manifestations of mastery and greatness in this universe, all to varying degrees and under various pretences. Some are sceptical of whether the universe is masterfully made to begin with, believing that such a claim is just a personal projection on the cosmos. They claim that our reading of the universe offers us this illusion, even though it has no objective meaning in the universe. In other words, the mastery all around us does not necessarily mean that there was a masterful process of construction per se. For example, when we see the sculpture of a human, we would appreciate the nature of construction there. After all, we, looking on at this scene, are humans as well. If it were assumed that some creation never saw a human in its entire life, he might pass by the sculpture without noting any feature of mastery therein; he would probably think this is nothing more than a regular rock, or a rock that has been eroded somewhat, without having been the subject of intervention (i.e., sculpturing) by a willing actor. Similarly, if someone were to see the letters of a language and script that he does not understand, he might think that they were just random scribbles. Therefore, seeing any feature therein would be a projection onto them. I used to think that these sorts of views were confined to statements by philosophers on the peripheries – such as those by the atheist philosopher Baron d’Holbach (d. 1789) – and were not in circulation within modern atheist philosophy. It was not until when I read some of this in contemporary writings, as well as some discussions and encounters I personally experienced, that it dawned on me that such an objection is still in vogue. The fact is that this objection is very odd, for it comprises a gross obstinance and a bizarre error. In fact, the very examples brought here expose the error. The sculpting of a rock by a willing actor, and the set of letters and script belonging to a specific language, reveal mastery as an objective reality in these matters; cognition and knowledge is what leads to the discovery of this reality. So whatever masterful construct exists in the universe there is, it would carry on increasing our experiences and knowledge. This process of discovery will remain so long as experience and knowledge keep on giving. Such a form of thinking undoubtedly leads a person to negate all objective reality. If you are sceptical about whether a complex composition can offer knowledge, and you avoid this sort of conceptualisation under the pretence of the relativity of any such judgement, and that it has no objective reality to it, it will land you into becoming sceptical of everything around you, as it would be possible that everything is also just a projection and devoid of any objective value that is separate from you. This takes away any objective value from human conceptualisation, and instead refers it to mere relative cognition that is subject to doubt, which can lead the bearer of such a philosophy into a type of sophism. The truth is that these sceptics themselves would not behave in this way in their day-to-day lives, as it is diametrically opposed to any sound human fiṭrah, and also because its implications would lead to the destruction of any justification for discovering the world and interacting with it.

برای نیواتئیست‌ها در بحث درباره‌ی این مسئله که جهان به‌دقت تنظیم‌شده است، کتابی مهم از ویکتور استنگر، فیزیکدان ملحد، وجود دارد با عنوان «مغالطه‌ی تنظیم دقیق: چرا جهان برای ما طراحی نشده است». او همچنین نویسنده‌ی کتاب «خدا: فرضیه‌ی شکست‌خورده: چگونه علم نشان می‌دهد که خدا وجود ندارد» است که متنی کلیدی در نیواتئیسم به شمار می‌رود. مفهوم پشت کتاب «مغالطه‌ی تنظیم دقیق» از عنوان آن آشکار است. این کتاب می‌کوشد دیدگاه غالبی را رد کند که بر اساس آن جهان دارای سطح بالایی از تنظیم دقیق است، حتی در سطح ثابت‌های کیهان‌شناختی و رویدادهای آن، و وجود ما بدون این تعادل دقیق ناممکن می‌بود. این دیدگاه در آثار بسیاری از دانشمندان، هم خداباور و هم ملحد، گسترده است. در واقع، خود استنگر می‌گوید: «حتی فیزیکدانان ملحد نیز این به‌اصطلاح "اصل انسان‌مدارانه" را به‌سختی می‌توانند به‌طور طبیعی توضیح دهند، و بسیاری فکر می‌کنند که برای این کار باید به جهان‌های متعدد متوسل شوند.»298

An important book for the New Atheists in the debate over the issue of the universe being precisely calibrated is by the atheist physicist Victor Stenger, The Fallacy of Fine-Tuning: Why the Universe is Not Designed for Us. He by the way is also the author of God: The Failed Hypothesis: How Science Shows That God Does Not Exist, which is a key text in New Atheism. The concept behind the book The Fallacy of Fine-Tuning is obvious from its title. It attempts to refute the prevailing notion that the universe is characterised by a high level of fine-tuning – even at the level of its cosmological constants and events – and that our existence would have been impossible were it not for this precise balancing. This notion is widespread across the works of many scientists, both theists and atheists. In fact, Stenger himself states, ‘Even atheist physicists find this so-called “anthropic principle” difficult to explain naturally, and many think they need to invoke multiple universes to do so.’298

حقیقت این است که فهرست کسانی که به تنظیم دقیق (فاین‌ـتیونینگ) جهان باور دارند طولانی است و نام‌های بسیاری را دربر می‌گیرد؛ کسانی که هرکدام به شیوه‌ای گوناگون بیان می‌کنند که این پدیدۀ تنظیم دقیق چگونه پدید آمده است. این افراد عبارت‌اند از: بارو، کار، کارتر، دیویس، داوکینز، دویچ، الیس، گرین، گوث، هریسون، هاوکینگ، لیندی، پیج، پنроз، پولکینگهورن، رِیس، ساندیج، اسمولین، ساسکیند، تگمارک، تیپلر، ویلنکین، واینبرگ، ویلر، ویلچک، و بسیاری دیگر.۲۹۹ استنجر در کتاب خود، شماری از گفته‌های دانشمندانی را برمی‌گزیند که از این پدیدۀ تنظیم دقیق و ظریف اظهار شگفتی کرده‌اند:

The fact is that the list of people who believe in the fine-tuning of the universe is lengthy and comprises of many names, who have a variety of ways in expressing how the phenomenon of fine-tuning came about. These people are: Barrow, Carr, Carter, Davies, Dawkins, Deutsch, Ellis, Greene, Guth, Harrison, Hawking, Linde, Page, Penrose, Polkinghorne, Rees, Sandage, Smolin, Susskind, Tegmark, Tipler, Vilenkin, Weinberg, Wheeler, Wilczek, and many others.299 In his book, Stenger selects a number of passages from scientists who express their amazement at this phenomenon of precise fine-tuning:

یکی از مواضعی که نوعی انکار – هرچند نه انکاری کامل – استدلال از تنظیم دقیق (فاین‌ترونینگ) را پذیرفته، این است که جهان به‌دقت متعادل است، اما در برابر گستره‌ی وسیع جهان، بخش بسیار کوچکی از آن قابل‌سکونت است و اکثریت قریب‌به‌اتفاق آن برای حیات مناسب نیست. آنان می‌گویند: «چگونه درست است که بگوییم جهان با دقت و به‌طور ظریف تنظیم شده، در حالی که ۹۹٫۹۹۹۹۹۹۹۹۹۹٪ این جهان خالی است و برای حیات مناسب نیست؟» این اعتراضی است که من بارها از کریستوفر هیچنز شنیده‌ام. در واقع، هنگامی که ریچارد داوکینز در ویدئوی معروف «چهار سوارکار» (The Four Horsemen) اعتراف کرد که استدلال از تنظیم دقیق قوی‌ترین استدلال خداباوران است، هیچنز میان سخن او آمد و همین اعتراض را مطرح کرد. ریچارد کریر این موضوع را چنین توصیف می‌کند: «در واقع، اگر تمام خلأ مرگبار فضای بیرون را که پر از تابش‌های کشنده است، در فضایی به اندازه‌ی یک خانه قرار دهیم، هرگز نمی‌توانید آن نقطه‌ی بسیار کوچک را پیدا کنید که حیات را پشتیبانی می‌کند (این نقطه، به‌معنای واقعی کلمه، از یک پروتون هم کوچک‌تر خواهد بود).»314

One position that expresses a denial of sorts – though not a complete denial – of the argument from fine-tuning is the one that acknowledges that the universe is finely balanced, but that it is miniscule amid the expansive universe, the overwhelming majority of which is not suitable for life. They claim: ‘How is it accurate for us to say that the universe has been carefully and finely-tuned when 99.9999999999% of this world is empty and unsuitable for life?’ This is an objection I frequently heard from Christopher Hitchens. In fact, when Richard Dawkins, in his famous sit down in The Four Horsemen video, admitted that the argument from fine-tuning is the strongest argument of theists, Hitchens interjected and offered this same objection. Richard Carrier depicts the topic by saying, ‘In fact, if we put all the lethal vacuum of outer space swamped with deadly radiation into an area the size of a house, you would never find the comparably microscopic speck of area that sustains life (it would literally be smaller than a single proton).’314

دو نکته وجود دارد که در پاسخ به این اعتراض باید مورد توجه قرار گیرد. نخست اینکه این شیوه ارائه اعتراض گمراه‌کننده است. ایدهٔ تنظیم دقیق (fine-tuning) بدان معناست که جهانی که ما در آن هستیم، با وجود احتمال وجود جهان‌های بسیار دیگری که برای حیات نامناسب‌اند، حیات را در خود دارد؛ حتی اگر این احتمال به اندازهٔ یک ذرهٔ میکروسکوپی در یک خانه کوچک باشد. این موقعیتی بسیار یگانه است؛ و این را خود فیزیکدانان، با توجه به نمونه‌هایی که ارائه می‌کنند، پذیرفته‌اند. این موقعیت شایستهٔ آن است که به‌عنوان چنین موقعیتی شناخته شود و علت آن بررسی گردد. بنابراین پرسش در اینجا این نیست که چرا در جهان خلأ عظیمی وجود دارد، بلکه این است که چرا با وجود احتمال بسیار بالای دست‌نیافتنی بودن حیات، حیات در جهان یافت می‌شود. از این رو، همین که این سطح از تنظیم دقیق وجود دارد، حتی اگر در مقایسه با بقیهٔ جهان ناچیز باشد، برای اثبات نشانهٔ لازم بر وجود خداوند کافی است؛ حتی اگر همین سطح از تنظیم دقیق در جاهای دیگر دیده نشود. این مانند آن است که مردی به فرزندانش دستور دهد خانه‌ای بسیار درهم‌ریخته و برهم‌ریخته را مرتب و منظم کنند. وقتی بازمی‌گردد، می‌بیند که بخش کوچکی از خانه مرتب شده است. آیا می‌توان انکار کرد که این بخش کوچک را کسی مرتب نکرده، تنها به این دلیل که بقیهٔ خانه همچنان به‌هم‌ریخته است؟

یکی از اعتراض‌های بی‌پایه که می‌کوشد در دقت و تنظیم‌شدهٔ ظریف جهان تردید ایجاد کند این است که ما تنها جهانی را تجربه کرده‌ایم که در آن هستیم؛ بنابراین راهی برای مقایسهٔ جهان خود با جهان‌های دیگر نداریم تا معلوم شود آن‌ها چقدر استادانه ساخته شده‌اند یا نشده‌اند. ویکتور استنجر می‌گوید: «در عین حال، دلیلی نمی‌بینم که بخواهم جهانی با «قوانین» متفاوت تصور کنم، زیرا چنین قوانینی که ما به‌عنوان انسان به آن‌ها دسترسی داشته باشیم وجود ندارد. جز از راه وحی، تنها چیزی که می‌دانیم همان است که مشاهده می‌کنیم، و بهترین کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که مدل‌هایی بسازیم تا آن مشاهدات را توصیف کنند.»316

One dubious objection that attempts to throw doubt on the precision and finely tuned nature of the universe is that we have only experienced the universe we are in; therefore, we have no way of conducting a comparison between our universe and other universes in order to ascertain how masterfully – or not – they have been made. Victor Stenger says, ‘At the same time, I see no reason to try to imagine a universe with different “laws”, since there are no such laws that we have access to as humans. Barring revelation, all we know is what we observe, and the best we can do is build models to describe those observations.’316

این اعتراض نشان‌دهندهٔ نوعی لجاجت یا نادانی نسبت به ماهیت آن تسلط و دقتی است که ما از آن سخن می‌گوییم، و نادانی نسبت به شمار بسیار زیاد نمونه‌های تنظیم دقیقِ قابل‌مشاهده در جهان ما. دربارهٔ این موضوع، فیزیکدان جان بارو گفته است: یک برگ کاغذ بردارید و روی آن یک نقطهٔ قرمز بگذارید. این نقطه نمایانگر جهان ما است. اکنون یک یا چند تا از ثابت‌ها و کمیت‌های فیزیکی تنظیم‌شده‌ای را که کانون توجه ما بوده‌اند، اندکی تغییر دهید. در نتیجه، توصیفی از جهانی دیگر داریم که می‌توان آن را نقطه‌ای تازه در نزدیکی نقطهٔ نخست نشان داد. اگر این مجموعهٔ تازه از ثابت‌ها و کمیت‌ها جهانی را توصیف کند که حیات را امکان‌پذیر می‌سازد، آن را نقطه‌ای قرمز کنید؛ و اگر جهانی را توصیف کند که حیات در آن ناممکن است، [...] [Source: The Fallacy of Fine-Tuning, p. 234, Barrow's text cited as published in the original work.]

The fact is that this objection demonstrates a degree of obstinance or ignorance vis-à-vis the nature of the mastery we are talking about – and an ignorance of the sheer number of examples of observable fine-tuning in our universe. On this, the physicist John Barrow said, Take a sheet of paper and place upon it a red dot. That dot represents our universe. Now alter slightly one or more of the finely-tuned constants and physical quantities that have been the focus of our attention. As a result we have a description of another universe, which we may represent as a new dot in the proximity of the first. If that new set of constants and quantities describes a life-permitting universe, make it a red dot; if it describes a universe that is life- 316 The Fallacy of Fine-Tuning, p. 234.

«ممنوع کرنا» را یک نقطه آبی کنید. حالا این روند را به تعداد دلخواه تکرار کنید تا صفحه پر از نقطه شود. نتیجه دریایی از آبی خواهد بود که تنها چند نقطه قرمز کوچک در آن دیده می‌شود. به این معنا، بسیار بعید است که جهان حیات‌پذیر باشد؛ زیرا در محدوده جهان‌های ممکنِ پیرامون ما، جهان‌های حیات‌ناپذیر بسیار بیشتر از جهان‌های حیات‌پذیر هستند.

اعتراضات بر این پایه استوارند که نشانه‌های استادی و بی‌عیبی در این جهان لزوماً به این معنا نیست که از یک آفریننده‌ی دانا، مختار و توانا صادر شده‌اند. این اعتراضات مدعی‌اند که ممکن است این نشانه‌ها در نتیجه‌ی علل طبیعی و مادی پدید آمده باشند. اگر فراتر از مسائل تصادف و جبر، به عنوان دو پاسخ مناسب برای توضیح این پدیده‌ی پیچیدگی جهان، به دلایلی که پیش‌تر بیان شد، بنگریم، خواهیم دید که ملحدان پیشنهادهای فراوانی برای توضیح این استادی ارائه کرده‌اند. این پیشنهادهای جایگزین مهم‌ترین اعتراضات را تشکیل می‌دهند و برخی از آن‌ها در ادامه شرح داده می‌شوند.

Objections here are based on the notion that the manifestations of mastery and immaculateness in this world do not necessarily mean that they emanated from an Omniscient, Willing, and Omnipotent Doer. These objections assert that it is possible that these manifestations came about as a result of natural and material causes instead. If we look beyond the issues of coincidence and determinism as two suitable answers to explain this phenomenon of the universe’s intricacy for the reasons outlined before, we will see there are many proposals by atheists to explain this mastery. These alternative proposals represent the most significant objections, with some of them being outlined below.

این نظریه بر زیست‌شناسی سلطه دارد. در واقع، نفوذ آن به شاخه‌های متعدد ایدئولوژیک و شناختی نیز گسترش یافته است. دکتر عبدالوهاب المسیری با تأکید بر ماهیت هویت فرهنگی غربی معاصر، آن را «مدرنیسم داروینیستی» توصیف کرد. بهترین بازنمایی تکامل در برابر ایده طراحی هوشمندانه‌ای که در موجودات زنده نهفته است، همان تزی است که ریچارد داوکینز در کتاب «بالا رفتن از کوه نامحتمل» ارائه کرده است. این تز بدین شکل است: تصور کنید که بر قله‌ای بلند ایستاده‌ایم. یک سوی آن بسیار شیب‌دار است و نمی‌توان از آن گذشت. سوی دیگر تا حدی شیب‌دار است، اما نه به آن اندازه که مردم را از بالا رفتن به سوی قله بازدارد. بنابراین می‌توانیم از سمت بسیار شیب‌دار، با وجود کوتاه‌تر بودن آن، به قله برسیم، یا می‌توانیم از سوی دیگر و به شیوه‌ای آسان‌تر صعود کنیم. با این حال، برای رسیدن به قله باید مسیر طولانی‌تر را در پیش بگیریم. در این مثال، فرض کنیم که سامانه‌های زیستی پیچیده همان قله‌اند؛ امکان رسیدن به این سامانه‌ها از راه کوتاه بسیار دشوار است، زیرا هرگونه خودتکمیلی تدریجی چنین سامانه‌هایی ناممکن خواهد بود. با این حال، این سامانه‌ها می‌توانند از طریق انتخاب طبیعی و با حفظ آن ویژگی‌هایی که بقای‌شان را تضمین کرده و به آنان امکان می‌دهد به مرحله بعد تکامل یابند، خود را تکمیل کنند؛ و همین‌طور برای گام‌های آینده، گام به گام، تا آنکه به قله برسیم.

This theory dominates biology. In fact, its influence stretches to multiple ideological and cognitive branches. Highlighting the nature of the contemporary Western cultural identity, Dr. ʿAbd al-Wahhāb al-Masīrī stated it is ‘Darwinist modernism’. The best representation of evolution that opposes the idea of intelligent design built into living beings is the thesis offered by Richard Dawkins in his book Climbing Mount Improbable. The thesis goes like this: Imagine we are on a high mountain. One side is extremely steep and cannot be negotiated. The other side is somewhat steep but not enough to put people off from walking up to ascend to the summit. We can therefore try to reach the summit from the extremely steep side even though it is shorter, or we can ascend from the other side in easier fashion. However, we would need to take the longer route to reach the summit. In this example, let us assume that the complex biological systems are the summit – the possibility of reaching these systems from the short way is very hard, because any gradual self-composition of such systems would be impossible. However, these systems can self-compose through natural selection by way of retaining those characteristics that will ensure their survival and allow them to evolve to the next phase, and likewise for future steps – step by step – until we reach the summit.

من یک بار با چند جوانی که تحت تأثیر الحاد قرار گرفته بودند درباره این موضوع بحث کردم. یکی از آنان اعتراضی مطرح کرد که به وضوح از استدلال بالا الهام گرفته بود. پس از بحثی طولانی، او اعتراف کرد که تصادف برای توضیح نشانه‌های پیچیدگی، ترکیب و استادی در هستی ما مناسب نیست. او به من گفت: «پیچیدگی‌ای که امروز در جهان و موجودات زنده می‌بینیم، واقعاً نمی‌توانست صرفاً از روی تصادف و یک‌باره پدید آمده باشد. اما اگر همه‌ی این‌ها در آغاز ساده بوده باشد، و سپس با گذشت زمان تکامل یافته و به ترکیب‌های پیچیده‌ای که امروز می‌بینیم رسیده باشد چه؟ محال است که مثلاً انسان یک‌باره و بر اثر واکنش‌های شیمیایی تصادفی از آب جدا شده باشد؛ اما اینکه یک سلول به‌طور تصادفی پدید آمده باشد و سپس به‌تدریج تکامل یافته تا انواع موجودات زنده، از جمله انسان، ظاهر شده باشند، محتمل‌تر است.» صرف‌نظر از بحث درباره جزئیات اینکه آیا سلولی ساده هرگز وجود داشته، احتمال پیدایش هستی به‌صورت تصادفی چقدر است، یا اینکه آیا آن سلول آغاز همه‌ی حیات بوده است، ایده‌ی اصلی تکامل بسیار روشن است. «ایده‌ی خطرناک» (آن‌گونه که دنیل دنت در عنوان کتابش بیان کرده) در نظریه‌ی چارلز داروین این است که سیستم‌های پیچیده می‌توانند طی مدت زمانی طولانی به‌تدریج پدید آیند؛ لازم نیست که یک‌باره به وجود آمده باشند.

این اعتراض بر این تصور استوار است که جهان ما تنها جهانِ موجود نیست، بلکه جهان‌های بی‌نهایت یا شمارش‌ناپذیری وجود دارد. این شمار عظیم جهان‌ها می‌تواند توضیح دهد که چرا جهان ما این‌چنین دقیق و حساب‌شده است، بی‌آن‌که نیازی باشد فرض کنیم آفریننده‌ای آگاه و مختار آن را پدید آورده است. به بیان دیگر، در میان آن شمار بی‌اندازه جهان، ناگزیر یکی هم وجود دارد که به‌طور کامل برای ما شرایط‌اش فراهم است. این مانند قرعه‌کشی است: احتمال برنده شدن یک فرد در جایزه میلیاردی بسیار ناچیز است، اما احتمال آن‌که دست‌کم یک نفر برنده شود، زیاد است. برای روشن‌تر شدن این دیدگاه، این مثال را می‌آورند: فرض کنید مردی را برای اعدام آورده‌اند. وقتی او را به چوبه‌دار بردند و پیش از آن‌که چشمانش بسته شود، صد تیرانداز ماهر را دید که همگی تفنگ‌های خود را به سوی او نشانه رفته‌اند. چشمانش را بست و سپس صدای شلیک تفنگ‌ها را شنید. نفسش را حبس کرد و گمان برد که هم‌اکنون خواهد مرد، اما هیچ احساسی نکرد. بدنش را لمس کرد و دریافت که حتی یک گلوله هم به او اصابت نکرده است. آیا ممکن است این امر تصادفاً رخ داده باشد؟ توجه داشته باشید که تیراندازان ماهر بودند و بعید است که همگی خطا کرده باشند. او با خود اندیشید: «شاید آنان توطئه کرده بودند که مرا نکشند، یا شاید کسی همه‌شان را رشوه داده تا خطا کنند، یا دلیل دیگری در کار بوده است.» سپس چشم‌بندش را برداشتند. معلوم شد که او در میان صد نفر دیگر بوده و تعداد کسانی که قرار بود اعدام شوند ۱۰۱ نفر بوده است. البته در این حالت، یک نفر هنوز زنده می‌ماند. این همان دیدگاهی است که استیون هاوکینگ در کتاب «طرح بزرگ» که با لئونارد ملودینو هم‌نویسی کرده، مطرح کرده است. در آن کتاب آمده است: «تنظیم‌های ظریف در قوانین طبیعت را می‌توان با وجود جهان‌های متعدد توضیح داد. بسیاری از مردم در طول اعصار، زیبایی و پیچیدگی طبیعت را که در زمان آنان هیچ توضیح علمی به نظر نمی‌رسید، به خداوند نسبت داده‌اند. همان‌گونه که داروین و والاس توضیح دادند که طرح شگفت‌انگیز و به‌ظاهر معجزه‌آسای موجودات زنده چگونه می‌تواند بدون دخالت یک موجود متعالی پدید آید، مفهوم چندجهانی نیز می‌تواند تنظیم دقیق قوانین فیزیکی را بدون نیاز به خالقی خیرخواه که جهان را به سود ما آفریده باشد، تبیین کند.‘333 این همان ایده‌ی محوری است که داوکینز در کتاب «توهم خدا» بر آن تکیه کرد، آن‌گاه که به استدلال خداباوران از تنظیم دقیق پاسخ داد.

This objection is based on the notion that our universe is not the only universe in existence, but there are rather an infinite or an immeasurable number of universes. This large number of universes would explain how our universe is precise and finely turned, without the need to assume there was a willing doer who created our universe. In other words, within the gargantuan number of universes, there is bound to be one which is conditioned perfectly for us. It is like the lottery: The chances of a person winning the billionaire prize is extremely low; however, the chance of at least one person winning is high. To clarify their view further, they offer this example: Imagine a man was presented for execution. When he was brought to the gallows, and before his eyes closed, he saw a hundred expert snipers in front of him, all of whom had trained their rifles on him. He shut his eyes, and then heard the sound of fire as the rifles were shot. He held his breath as he thought he was about to die, but he felt nothing. He felt his body and noticed he had not been impacted by even one bullet. Is it possible that this could have occurred by accident? Note that the snipers were experts, and it is highly unlikely they could have all missed. He started to think: ‘Perhaps they conspired not to kill me, or perhaps someone bribed them all to miss, or perhaps there was some other reason.’ The blindfold was removed from him. It turned out he was among a hundred other people, and the number of people to be executed were 101. Of course, in this case, one would still be alive. This is the view Stephen Hawking proposed in his book The Grand Design, which he co-authored with Leonard Mlodinow. It reads: ‘The fine-tunings in the laws of nature can be explained by the existence of multiple universes. Many people through the ages have attributed to God the beauty and complexity of nature that in their time seemed to have no scientific explanation. But just as Darwin and Wallace explained how the apparently miraculous design of living forms could appear without intervention by a supreme being, the multiverse concept can explain the fine-tuning of physical law without the need for a benevolent creator who made the universe for our benefit.’333 It is also the central idea that Dawkins relied upon in his book The God Delusion as he responded to the theists’ argument from fine-tuning.

این اعتراض بر این قیاس استوار است که نشانه‌های اتقان و استادی را دلیل بر آن بگیریم که کار یک فاعلِ دانای قادرِ مختار است، و همان را با کارهای انسان مقایسه کنیم. خداباوران وقتی در طبیعت چیزی را ببینند که با استادی ساخته شده، بی‌درنگ به ذهنشان می‌آید که این کار سازنده‌ای دارد. و اگر نتوانیم این ساختن را به انسانی نسبت دهیم، آن را خودبه‌خود به فاعلی دیگر نسبت می‌دهیم. این اعتراض می‌گوید این قیاس نادرست است. آنچه ما از کار استادانهٔ انسان می‌بینیم همان است که به ما می‌گوید ساختنش به او نسبت داده می‌شود. اما دربارهٔ طبیعت و جهان، ما ندیده‌ایم که چگونه ساخته شده‌اند و نیز ندیده‌ایم که نشانه‌های اتقان در آن‌ها چگونه شکل گرفته‌اند. بنابراین نمی‌توانیم دربارهٔ چیزی که شاهدش نبوده‌ایم داوری کنیم.

This objection is based on analogising the manifestations of mastery proving they constitute the doing of an Omniscient and Willing Doer to that of man’s deeds. As theists, when we see something in nature that is masterfully made, it would automatically come into our minds that this was the making of a doer. If we are unable to ascribe this making to a human, we would automatically ascribe it to some other doer. This objection states that this analogy is incorrect. Our observation of man’s masterful work is what suggests to us that his making is to be ascribed to him. As for nature and the universe, we have not seen how they were made, nor did we see how the manifestations of mastery took shape therein. Therefore, we cannot pass judgement on what we were not there to witness.

اگرچه این اعتراض نسبتاً قدیمی است، کسی که آن را نظام‌مند کرد دیوید هیوم بود، از راه شکاکیت معمول او درباره اصل علیت. این شکاکیت تا حد زیادی در اندیشه الحادی جذب شده و مشکلات فراوانی پدید آورده است. هیوم در کتاب گفتگوهایی درباره دین طبیعی به تفصیل درباره این اعتراض سخن گفته است. حضور این اعتراض در میان ملحدان به‌ویژه هنگامی که با طرفداران طراحی هوشمند یا آفرینش‌گرایان مناظره می‌کنند، روز‌به‌روز آشکارتر شده است. آنان ادعا می‌کنند که ساختار استادانه به‌خودی‌خود لزوماً به معنای وجود سازنده‌ای دارای اراده و انتخاب نیست. این توهمی که در خود احساس می‌کنیم از مشاهده ساخته‌های استادانه انسان برمی‌خیزد، و از این رو به ذهن ما چنین آمده که اراده فاعل علت استادی است. این یک نتیجه‌گیری نادرست است. به همین دلیل یکی از وجوه اعتراض به استدلال معروف ساعت‌ساز پیلی این است که قیاس استادی در جهان با استادی در یک ساعت نادرست است. اگرچه ساختار ساعت از سازنده‌ای دارای اراده است، این لزوماً درباره جهان صادق نیست. آنچه می‌توان گفت این است که برخی نمودهای استادی را می‌توان به فاعلی نسبت داد، به شرط آنکه این نسبت حاصل مشاهده و استقراء باشد. داوری ما که ساعت‌ها سازنده دارند بر پایه دیدن ساخته شدن نخستین ساعت، دومین ساعت و همین‌طور بعدی‌ها استوار است. اما درباره جهان، ما نمی‌توانیم ببینیم یا درک کنیم که سازنده‌ای دارد، چه رسد به اینکه بفهمیم آن سازنده ممکن است جهان دوم یا سوم را هم ساخته باشد. بنابراین جایز نیست که بر پایه این واقعیت که هم جهان و هم ساعت‌ها ساختاری استادانه دارند، به چنین نتیجه‌ای بپریم، یعنی اینکه جهان سازنده‌ای دارد. این اعتراض در جریان مناظره میان دکتر عمرو شریف و بسام البغدادی در کانال ماهواره‌ای مصر ۲۵، با میانجی‌گری مهندس فاضل سلیمان و طی سه قسمت مطرح شد. مهندس فاضل لیوانی را در دستش برداشت و از بسام پرسید: «این لیوان جلوی شماست. آیا وجودِ آن دلیلی بر وجودِ سازنده‌ای که این لیوان را ساخته نیست؟» بسام: «ما می‌دانیم که این فنجان وجود دارد و کارخانه‌ای را که آن را تولید کرده می‌شناسیم. آیا دیده‌اید چه چیزی این جهانی را که ما در آن هستیم پدید آورده است؟ آیا جهان‌های دیگری را دیده‌اید تا این یکی را با آنها مقایسه کنید؟»

اعتراض اول: چه کسی معیارها را تعیین کرد؟

First objection: Who set the standards?

من کسی را که بیش از همه این اعتراض را تکرار کرده شنیده‌ام ریچارد داوکینز است. این اعتراض، محور اصلی استدلال او در کتاب «توهم خدا» را تشکیل می‌دهد. به‌طور خلاصه، این اعتراض می‌گوید: اگر خدا کسی است که قوانین جهان را وضع کرده، پس چه کسی آن قوانین را در ابتدا وضع کرده است؟ به بیان دیگر، اگر خدا جهان را به آن شکل کامل آفریده، پس چه کسی خدا را آفریده است؟ در اصل، این اعتراض بر پرسش معروف ملحدان مبتنی است: «خدا را چه کسی آفریده است؟» ما این موضوع را به‌تفصیل در بخش استدلال از راه آفرینش، که بر وجود الله دلالت می‌کند، بحث کرده‌ایم. آن بخش پاسخ بسیاری از جنبه‌های این اعتراض را در بر دارد. ماهیت این اعتراضی که داوکینز مطرح می‌کند، در واقع نسخه‌ای تکامل‌یافته از اعتراضی است که او در جای دیگری پذیرفته است؛ یعنی اعتراض او به استدلال از راه ساختار منظم جهان و صنعت استادانهٔ آن. اگر پرسش «خدا را چه کسی آفریده؟» اعتراض اصلی به استدلال از راه آفرینش است، آنگاه اعتراض اصلی به استدلال از راه ساختار منظم جهان و صنعت استادانهٔ آن این است: «چه کسی تنظیم‌کننده را تنظیم کرده؟» و «چه کسی طراح را طراحی کرده؟» این تکامل استدلال، اعتراضی افزون بر پرسش «خدا را چه کسی آفریده؟» به همراه دارد. ریچارد داوکینز می‌گوید: «خدا، یا هر عامل هوشمند، تصمیم‌گیرنده و محاسبه‌گری، باید از همان جهت آماری که موجودات مورد تبیین او دارند، بسیار بعید باشد.»۳۶۰ نکته‌ای که او از این اعتراض می‌خواهد بیان کند این است: اگر بخواهیم برای ترکیب و پیچیدگی موجود در صنعت استادانهٔ الله تبیینی داشته باشیم، آنگاه خود الله بسیار مرکب‌تر و پیچیده‌تر از جهان است؛ بنابراین با فرض وجود الله به‌عنوان راه‌حل مسئله‌ای که کم‌پیچیده‌تر از این فرض است، تنها بر پیچیدگی می‌افزاییم. داوکینز در چند خطای خطرناک افتاده است:

The person I have heard repeating this objection the most is Richard Dawkins. This objection forms the central argument in his book The God Delusion. In brief, this objection states that if God is the One Who set the standards of the universe, then who set those standards in the first place? In other words, if God created the universe in the consummate manner that He did, then who created God? At its core, this objection is based on the famous atheist question – ‘Who created God?’ We have discussed it in detail, in the section of the argument from creation that denotes the existence of Allah . It contains answers to many elements of this objection. The nature of this objection that Dawkins raises is in fact an evolved version of the objection that he adopted elsewhere, which was his objection to the argument from the systematic nature of the universe and its masterful construct. If the question ‘Who created God?’ is a central objection to the argument from creation, then a central objection to the argument from the systematic nature of the universe and its masterful making is ‘Who tuned the Tuner?’ and ‘Who designed the Designer?’ This evolution in the argument carries an additional objection on top of the ‘Who created God?’ question, as Richard Dawkins puts it: ‘God, or any intelligent, decision-taking, calculating agent, would have to be highly improbable in the very same statistical sense as the entities he is supposed to explain.’360 The point he wants to make from this objection is that if we want an explanation for the composition and complexity that is present in the masterful construct of Allah, then Allah Himself is far more composite and more complicated than the universe; therefore, we are only adding further complexity by assuming that Allah exists as a solution to the problem that is less complicated than the proposal that He exists. Dawkins landed himself into a number of dangerous errors:

به‌طور خلاصه، اندیشهٔ پشت این اعتراض این است: «فرض کنیم، برای بحث، که دلیل واقعاً به وجود یک فاعل مختار اشاره دارد که جهان را به این شیوهٔ استادانه‌ای که می‌بینیم ساخته است؛ چه کسی به شما گفته که این همان خداست؟» این اعتراض هنگام بحث دربارهٔ برهان خلقت برطرف شد. نقطهٔ اصلی اختلاف با ملحدان این است که آیا جهان به دست فاعلی مختار آفریده شده یا نه. اگر وجود این موجود تأیید شود، می‌توان با اطمینان فرض کرد که او الله است، و برهان نظم جهان بر برخی صفات الله دلالت می‌کند. در واقع، دلیل این امر بسیار روشن است، زیرا ما را به این حقیقت راهنمایی می‌کند که این فاعل مختار دارای صفات اراده، قدرت، علم، حکمت، حیات، رحمت و سایر صفاتی است که معمولاً به الله نسبت داده می‌شود. این نکته را با روشن کردن ماهیت منطق ملحدان در برخورد با این گونه مسائل به پایان می‌برم؛ منطقی که چنان پیچیده ساخته شده که نمی‌گذارد ملحدان هرگز به هیچ استدلالی در تأیید وجود الله بیندیشند. یک ملحد عرب می‌گوید: اگر خدا را می‌دید و به او ایمان می‌آورد، این هم ثابت نمی‌کرد که او خالق جهان است؛ و اگر در برابر چشمان ما چیزی را می‌آفرید، «این هم دلیلی نبود بر این‌که مرا آفریده است». این همان نوع لجاجتی است که شکاف میان ما و آنان را آشکار می‌کند، شکافی که در بحث دربارهٔ این موضوع با این گونه افراد تقریباً غیرممکن است پر شود. زیرا هدایت در دست الله است؛ هر که را بخواهد هدایت می‌کند و هر که را بخواهد گمراه می‌سازد.

In brief, the thought process behind this objection is this: ‘Assuming, arguendo, that the proof does indeed point to the existence of a willing doer that made the world in the masterful manner that we see, who told you that it is God?’ This objection was dismantled when we discussed the argument from creation. The actual point of contention with atheists is whether the universe was created by a willing doer or not. If it is affirmed that this entity exists, it would be possible to safely assume that it is Allah, and that the argument from the systematic nature of the universe is indicative of some of Allah’s attributes. In fact, the evidence for this is extremely clear, for it guides us to the fact that this willing doer has the characteristics of will, power, knowledge, wisdom, life, mercy, and other attributes that are typically associated with Allah. I conclude this point by clarifying the nature of atheist logic when dealing with these types of issues by pointing out that they are composed in such a complex manner that disallows atheists from ever considering any argument in support of the existence of Allah. One Arab atheist states that had he even seen God and embraced Him, that would still not prove that He is the Creator of the universe; were He to create something in front of us, ‘that would still not be proof that He created me’. That is the type of stubbornness that reveals the chasm between us and them, which is virtually impossible to be bridged when discussing this topic with these types of people. After all, guidance is in the Hand of Allah  – He guides whom He wishes and He leads astray whom He wishes.

و با این اعتراض پایانی، این بخش را به پایان می‌بریم و به نتیجه‌گیری کتاب می‌رسیم.