Kashe zakat wajen 'yantar da bayi na iya kasancewa ta hanyoyi biyu:
Spending zakah in liberating slaves may take two forms:
1. Wannan zakka za a iya amfani da ita wajen taimakon bawan da aka yi yarjejeniya da shi (al 'abd al mukatab) ya biya wa mai gidansa. Bawan da aka yi yarjejeniya da shi bawa ne wanda yake da yarjejeniya da mai gidansa cewa, idan ya biya wa mai gidan adadin kuɗin da aka amince da shi, to zai samu 'yanci. Allah ya umarci Musulmi da su yi yarjejeniya da bayi masu neman 'yanci ta hanyar yarjejeniya. Allah kuma ya wajabta wa Musulmi su taimaka wa bayi wajen samar da kuɗin fansa da aka yarda da su ga masu gidansu. Allah ya ce: "Kuma idan wani daga cikin bayinku ya nemi takardar 'yanci (domin ya sami 'yancinsa ta hanyar biyan wani adadin kuɗi), to ku ba shi takardar idan kun san akwai alheri a cikinsa; kuma ku ba shi wani abu daga cikin dukiyar da Allah ya ba ku."9 Ma'ana, Allah ya kuma umarci masu gida su taimaka wa bayinsu wajen biyan adadin kuɗin da aka yarda da su. Baya ga wannan, Allah ya ware wani rabo daga zakka don 'yantar da bayi. Abu Hanifa, al-Shafi'i, almajiran su, da al-Laith bin Sa'd, sun ɗauki ayar zakka a matsayin takamaiman magana ga bayin da aka yi yarjejeniya da su. Suna kawo a matsayin shaida rahoton da Ibn 'Abbas ya fassara kalmar "...da kuma 'yantar da bayi," da cewa tana nufin bayin da aka yi yarjejeniya da su. An ce jumlar ƙarshe na ayar da aka ambata a sama tana goyon bayan wannan.10
1. This zakah can be used to help a contracted slave pay his master. A contracted slave (al 'abd al mukatab) is a slave who has an agreement with his master that upon paying the master an agreed upon amount, the slave gains freedom. God orders Muslims to contract slaves who desire liberating contracts. God also ordains Muslims to help slaves provide the contractual ransom to their masters. God says, "and if any of your slaves ask for a deed in writing [to enable them to earn their freedom for a certain sum] give them such a deed if ye know any good in them; yea, give them something yourselves out of the wealth which God has given you."9 In other words, God also orders the masters to help slaves pay their contractual sum. In addition to this, God assigns a share of zakah for liberating slaves. Abu Hanifah, al Shafi'i, their disciples, and al Laith bin Sa'd, consider the verse of zakah a specific reference to contracted slaves. They present as evidence a report that Ibn 'Abbas interprets the verse " . . . and in liberating slaves," to mean contracted slaves. This is said to be supported by the last sentence of the above mentioned verse.10
2. Hanya ta biyu ta 'yantar da bawa ita ce a sayi bawa da kuɗin zakka a 'yantar da shi ko ita. Wannan na iya yi wa gwamnati, ko mai biyan zakka, ko wata ƙungiyar masu biyan zakka tare. Wannan ra'ayin Malik ne, da Ahmad, da Ibn Ishaq. Ibn al 'Arabi ya bayar da hujja cewa wannan a bayyane yake daga kalmomin Alƙur'ani, domin kalmar da aka yi amfani da ita tana nufin "wuyoyi", kuma duk lokacin da aka yi amfani da ita a Alƙur'ani game da bayi, tana nufin a 'yantar da su. Idan Allah yana nufin ƙayyadadden nau'in bayi da aka yi yarjejeniya da su, da zai ambace su da sunansu. A cewar Ibn al 'Arabi, bawan da aka yi yarjejeniya da shi za a iya ba shi zakka a matsayin mutumin da ke bin bashi, ba a ƙarƙashin taken 'yantar da bayi ba, sai dai ta hanyar yin ƙaƙƙarfan ƙari a kan ma'anar kalmar.11
2. The second way of liberating is to buy the slave with the proceeds of zakah and liberate him or her. This can be done by the state, a zakah payer, or a group of zakah payers together. This is the opinion of Malik, Ahmad, and Ibn Ishaq. Ibn al 'Arabi argues that this is apparent from the words of the Qur'an, because the word used translates as "necks" which, whenever used in reference to slaves in the Qur'an, means liberating them. If God meant the specific sub-category of contracted slaves, He would have mentioned it by its name. According to Ibn Al 'Arabi, the contracted slave may be given zakah as a person under debt and not under the title of liberating slaves, except by over-generalizing the term.11
Haƙiƙa, ayar ta ƙunshi dukkan ma'anoni biyu. Sai dai an ruwaito cewa Ibrahim al-Nakha'i da Sa'id bin Jubair, dukansu Tabi'ai ne, ba sa son sayen bayi da kuɗin zakka sannan su 'yantar da su, saboda irin wannan aiki yana amfanar wanda ya 'yantar da bawan saboda ƙa'idar da aka sani a ilimin fiqhu ta al-wala' [haɗin kai na taimakon juna] tsakanin mai 'yantarwa da bawan da aka 'yanta. Wala' a tsakaninsu yana nufin cewa idan bawan da aka 'yanta bai da wasu magada, mai 'yantar da shi zai iya gadon dukiyarsa idan ya rasu. Malik yana cewa, tun da ana bayar da zakka saboda Allah, mai 'yantarwa ba dole ba ne ya samu wani amfani na kansa. Saboda haka, wanda ya 'yantar da bayi daga kuɗin zakkarsa ba ya kamata a ba shi wala' na bawan da aka 'yanta ba. Wannan wala' na dukkan Musulmai ne, wanda jiharsu ke wakilta.12
Actually, the verse includes both meanings, However, it is said that Ibrahim al Nakha'i and Sa'id bin Jubair, both Followers, do not like purchasing slaves with zakah and then liberating them, since such an action benefits the liberator because of the concept known in Islamic jurisprudence as al wala' [mutual support] between the liberator and the liberated slave. Wala' between them means that if the liberated slave has no other heirs, his liberator may inherit his estate upon his death. Malik argues that since zakah is due for God's sake, the liberator must not gain any personal benefit. Thus, the person who liberates slaves from the proceeds of his own zakah should not be granted the wala' of the freed slave. This wala' belongs to all Muslims as represented by their state.12
Abu 'Ubaid ya ruwaito cewa Ibn 'Abbas bai ga laifi a cikin mutum ya 'yantar da bayi da zakkarsa ba, kuma ya ce Ibn Abbas ya fi al-Nakha'i da Ibn Jubair yawan ilimi da iko, don haka ra'ayinsa ya fi a karɓa, musamman ma da yake al-Hasan, wanda yake cikin Tabi'in, da mafi yawan malamai sun yarda da Ibn 'Abbas.13 Abu 'Ubaid ya ƙara da cewa ko da mai 'yantarwa na iya gādon dukiyar bawan da ya 'yanta saboda al-wala da ke tsakaninsu, to yana iya kuma ya biya, misali, diyyar kisan da bawan da aka 'yanta zai iya aikatawa, bisa aiwatar da wannan ƙa'ida ta al-wala.14
Abu 'Ubaid reports that Ibn 'Abbas finds no error in a person liberating slaves with his own zakah and comments that Ibn Abbas is much more of an authority than al Nakha'i and Ibn Jubair, and his opinion is much preferred, especially since al Hasan, a Follower, and the majority of scholars agree with Ibn 'Abbas.13 Abu 'Ubaid adds that even if the liberator may inherit ex-slave's estate as a result of al wala between them, he may also have to pay, for example, the ransom for a killing the liberated slave may commit, in application of the same principle of al wala.14
Yang sani cewa, bambancin ra'ayi yana shafar ne kawai yanayin da mai biyan zakka da kansa ya 'yantar da bayi daga zakkarsa. Amma idan Daular Musulunci ce ta dauki wannan mataki, Musulmi sun yarda cewa gwamnati na iya amfani da duk wani hadin hanyoyin biyu na 'yantar da bayi da aka ambata a sama. Wasu malamai ma sun fi son gwamnati ta yi amfani da hanyoyin biyu tare, kamar yadda al-Zuhri ya bayar da shawara lokacin da ya rubuta wa 'Umar bin 'Abd al-Aziz cewa "rabon 'yantar da bayi an raba shi kashi biyu, rabi ga bayin Musulmi da aka yi yarjejeniya da su, sauran rabin kuma don saye da 'yantar da bayin Musulmi."15 Hakika, babu dalilin takura raba wannan rabo kashi biyu.
It should be realized that the difference in opinion applies only to the case where the individual zakah payer liberates slaves out of his or her zakah, but if the Islamic state takes that action, Muslims agree that the state can use any combination of the two forms of slave liberation mentioned above. Some scholars even prefer that the state use the two forms together, as suggested by al Zuhri when he wrote to 'Umar bin 'Abd al Aziz that "the share of liberating slaves is divided into two parts, half for Muslim contracted slaves and the other half for buying Muslim slaves and liberating them."15 Of course, there is no reason for the restriction of dividing this share in half.