اسلام انسان کو یو مربوط اور غیرمنقسم وجود کے طور پر دیکھتا ہے، اور اس کے افعال کو، ان کی تعداد اور نوعیت سے قطع نظر، احکام شرعیہ کے ذریعے یکساں اور متوازن انداز میں حل کرتا ہے۔ یہ احکام شرعیہ وہ اسلامی نظام ہیں جو انسانوں کے مسائل کو حل کرتے ہیں۔ جب مسائل کو حل کیا جاتا ہے تو انسان ان سے اس بات کو مدنظر رکھتے ہوئے معاملہ کرتا ہے کہ ہر مسئلے کو حل درکار ہے، یعنی اسے ایسا مسئلہ سمجھا جائے جس کے لیے حکم شرعی درکار ہو۔ یوں اسلام تمام مسائل کو انسانی مسائل ہی کے طور پر لیتا ہے، اور کسی اور حیثیت سے نہیں۔ چنانچہ جب اسلام کسی معاشی مسئلے، مثلاً شوہر کا اپنی بیوی پر نفقہ، یا کسی حکومتی مسئلے، مثلاً خلیفہ کا تقرر، یا کسی سماجی مسئلے، مثلاً نکاح، سے تعرض کرتا ہے تو وہ اسے معاشی، حکومتی یا سماجی مسئلے کے طور پر حل نہیں کرتا، بلکہ اسے ایک انسانی مسئلہ سمجھتا ہے جس کا حل نکالا جانا چاہیے، یعنی اس سے حکم شرعی اخذ کیا جانا چاہیے۔ اسلام انسانی مسائل کو حل کرنے کا ایک ہی طریقہ رکھتا ہے، اور وہ یہ ہے کہ پہلے مسئلے کی حقیقت کو سمجھا جائے، پھر تفصیلی شرعی دلائل سے اس کے لیے اللہ کا حکم اخذ کیا جائے۔

Islam considers a human being as an integrated being (indivisible whole), and addresses his or her actions with AHkam Sharai’ah in a consistent and balanced manner regardless of the number and type of these actions. These AHkam Sharai’ah are the Islamic systems which address the problems of human beings. When problems are addressed, human beings deal with them considering that every problem requires a solution i.e. considering it as a problem that requires a Hukm Shara’i. Thus Islam addresses all problems as human problems and nothing else. So when Islam treats an economic problem such as the husband’s financial support (nafaqah) of his wife or a ruling problem such as the appointment of a Khaleefah or a social problem such as marriage, it does not solve that problem as an economic, ruling or as a social problem but rather treats the problem as a human problem to which a solution should be derived i.e. a Hukm shara’i should be derived. Islam has one method in addressing the problems of human beings, which is to understand the reality of the problem and then derive the rule of Allah for it from the detailed shar’ai evidences.

اسلامي نظامونه د احکامو شرعي څخه جوړ دي چې عبادات، اخلاق، خوراک، جامې، معاملات (سوداګریز او ټولنیز تړونونه) او جزایي قوانین پکې شامل دي۔

The Islamic systems are composed of AHkam Sharai’ah related to ‘ibadat, morals, foodstuffs, clothing, mu’amalat (transactions) and penal code.

د عبادت، اخلاقو، خوراکي توکو او جامو پورې اړوندي الهي احکام په علت (شرعي علت) سره نه شي تعلیلېدلای. رسول الله ﷺ وفرمایل: «شرابو (خمر) په خپل ذات کې حرام کړل شوي وو.»

The divine rules related to ‘ibadat, morals, food-stuffs, and clothing cannot be reasoned by ‘illah (legal reason). The Messenger (saw) said; “Wine (khamr) was forbidden for itself.”.

د شریعت هغه احکام چې د معاملاتو او جزا د قانون پورې اړه لري، د یوې علت (عِلّت) په بنسټ استدلال کیږي. دا ځکه چې په دې مسایلو کې حکم شرعي د یوې علت پر بنسټ ولاړ وي، کوم چې د حکم د تشریع دلیل دی. ډیری خلک په دې عادت شوي چې د شریعت ټول احکام د مصلحت له مخې توجیه کوي، ځکه چې د لویدیځ د نظریې او لویدیځ کلتور اغیز ور باندې کړی، کوم چې یوازې مصلحت د عملونو معیار بولي. داسې پوهه د اسلامي فکري مشرتابه سره ټکر لري، کومه چې روح د ټولو عملونو بنسټ ګڼي، او د روح او مادې ترکیب د ټولو عملونو تنظیم کوونکی ګرځوي. د عبادتونو، اخلاقو، خوړو او جامو پورې اړوند احکام په بشپړ ډول معلل نه دي، ځکه چې د دې احکامو لپاره هیڅ علت نشته. دوی باید هغسې ومنل شي لکه چې په متن کې راغلي دي، او په علت نه بلکې په متن ولاړ وي. لمونځ (صلاة)، روژه (صوم)، حج، زکات، د لمانځه طریقه او د رکعتونو شمېر، د حج مناسک، د زکات د نصاب کم تر کمه اندازه، او نور داسې مسایل باید لکه چې په متن کې راغلي، په تعبدي ډول ومنل شي (توقیفیه)، او د دوی لپاره علت نه لټول کیږي. همدغه حکم د مړي حیوان د غوښې، خنزیر او نورو د خوړلو د منع کولو لپاره هم دی. د دې احکامو لپاره علت لټول غلط او خطرناک دي، ځکه که علت ولټول شي، پایله به داسې راشي چې که د حکم علت له منځه ولاړ شي، نو حکم به هم نه وي پاتې. علت د حکم سره د شتون او نشتون له مخې تړلی دی. د مثال په توګه، که فرض کړو چې د وضو علت پاکي وي، د لمانځه علت فزیکي ورزش وي، او د روژې علت روغتیا وي، نو په دې حالتونو کې هرکله چې علت نه وي، حکم به هم نه وي، په داسې حال کې چې موضوع داسې نه ده. له همدې امله د علت لټول د حکم او د هغې د ترسره کولو لپاره خطرناک دي. له همدې امله، د عبادتونو احکام لکه څنګه چې دي، همداسې ومنل واجب دي، پرته له دې چې د دوی لپاره علت ولټول شي. څه چې د حکمت په اړه ده، نو دا یوازې الله ج پوهیږي، ځکه زموږ عقل د الله ج ذات نه شي تصور کولای، او له همدې کبله موږ د هغه د حکمت پوهیدل نه شو کولای. څه چې هغه حکمت دی چې په نصوصو کې ذکر شوی، لکه د الله ج دا ویینا.

However the AHkam Shara’iah related to transactions and penal code are are reasoned by an ‘illah. This is because the Hukm Shar’ai in these matters are built upon an ‘illah, which is the reason for legislating the rule. Many people have become used to justifying all the Sharee’ah rules according to benefit (maslaHah), because they are influenced by the Western ideology and Western culture, which views benefit alone as a criterion for actions. Such an understanding contradicts the Islamic intellectual leadership which considers spirit as the basis for all actions; and makes the mixing of the spirit with the material the regulator of all actions. The AHkam Sharai’ah related to ‘ibadat, morals, foodstuffs, and clothing are absolutely not reasoned, since there is no ‘illah for these rules. They should be taken as they came in the text and should not be based upon an ‘illah. Prayer (Salaah), fasting (Sawm), the Hajj, zakaah, the method of praying the Salaah and the number of its rak’at, the rites of Hajj and the minimum amount of property liable to payment of zakaah (niSaab of zakaah) and the like, should be taken, accepted and submitted to as they came in the text (tawqeefiyyah) and no ‘illah is sought for them. The same thing applies to the prohibition of eating the meat of a dead animal, pork and the like. Seeking an ‘illah for these rules is wrong and dangerous. This is because if an ‘illah was sought the result would be that if the ‘illah of the rule ceased to exist then the rule would no longer exist. The ‘illah is connected to the rule in existence and absence. As an example, if we assumed cleanliness was the ‘illah for the wudu, and physical exercise as the ‘illah for salaah, and hygiene as the ‘illah for fasting (Sawm) etc., then in these situations, whenever the ‘illah does not exist, the rule would not exist either, though the matter is not like this. Therefore seeking an ‘illah is dangerous for the rule and its performance. Thus, it is obligatory to take rules of ‘ibadat as they are, without seeking an ‘illah for them. As for the Hikmah (wisdom) behind a rule, Allah alone knows it, since our mind cannot conceive the essence of Allah, and hence we cannot comprehend His Hikmah. As for the Hikmah mentioned in the texts, such as the saying of Allah (swt),

بیشکه لمونځ (صلاة) انسان د بې حیایی او بدو کارونو څخه ساتي. [TMQ Al-’Ankabut:45]

“Lo! Prayer (Salah) preserves from lewdness and iniquity.” [TMQ Al-’Ankabut:45]

او د الله (سبحانه و تعالیٰ) خبرې

And Allah (swt) words,

هغه چې دوی ته د دوی د ګټو د شاهدي لپاره، او د خدای (ج) د دې ارشاد لپاره:

“That they may witness the benefits (provided) for them” [TMQ Al-Hajj:28] and for His (swt) words,

هغه څه چې تاسو د زکات په توګه د الله د مخ د موندلو لپاره ورکوئ، دا ډیر زیات شوي دي. [TMQ Ar- Rum:39]

“That which you give in Zakah seeking Allah’s countenance, has increased manifold.” [TMQ Ar- Rum:39]

او د حکمت نورې ډولونه چې په متنونو کې ذکر شوي دي، باید د متن په مطابق لفظي طور واخیستل شي، پرته لدې چې پرې نور پرتله کول وشي۔ مګر که د حکم حکمت په متن کې ذکر نه وي، نو نه حکمت او نه علت د حکم لپاره لټول پکار دي۔

And other sorts of Hikmah that are stated in the texts, they should be taken literally as mentioned in the text without making comparison to them. Unless the Hikmah of the rule is mentioned in a text, neither Hikmah and nor an ‘illah has to be sought for the rule.

دا د عبادت په اړه دی. اخلاق مګر هغه ارزښتونه دي چې د دوی لپاره قواعد وضع شوي دي ترڅو فضیلتونه او ښې کړنې، او هغه شیان چې د دوی سره ټکر کوي، څرگند کړي. دا (اخلاق) د عبادت څخه هم راوځي، او همدارنګه د معاملاتو کې هم مراعات کیږي. دا ځکه چې اسلام په خپل تشریع کې غواړي انسان د کمال په لاره وړي، ترڅو هغه لوړ سطح ته ورسیږي چې ممکنه ده. له همدې امله انسان ته په دې کار لګیدل پکار دي چې لوړ صفتونه حاصل کړي او هغه وساتي. ښه اخلاق هغه ارزښت دی چې څوک یې د ښودلو په وخت کې د پلی کولو اراده لري. دا د هغو فضیلتونو سره خاص دی چې شریعت یې بیان کړي دي، او ارزښت یې د دغو فضیلتونو د ترسره کولو او د هغوی د حاصلولو په وخت کې موخه کیږي. اخلاق د اسلامي شریعت یوه برخه ده، او د الله د امرونو او منع کړو شیانو یوه برخه ده، چې هر مسلمان باید یې حاصل کړي ترڅو د اسلام پلی کول یې بشپړ شي، او د الله د امرونو او منعو په ترسره کولو کې یې کمال پیدا شي.

This is in respect to ‘ibadat. Morals (Aqhlaaq) are however values for which rules have been established to illustrate the virtues and noble deeds and the things that contradict them. They also result from ‘ibadat, as well as being observed in mu’amalat. This is because Islam aims in its legislation to take man on the road towards perfection so as to reach the highest achievable level. Therefore man has to work towards acquiring the supreme qualities and to maintain them. The good Aqhlaaq is a value which one intends to realise when exhibiting it. It is specific to the virtues (faDaa`il) stated by the Shar’, and its value is targeted when performing these virtues and acquiring them. Aqhlaaq are a part of the Islamic Shari’ah, and a part of the commands and prohibitions of Allah, which must be achieved by every Muslim so that his observance of Islam becomes complete, and his undertaking of the commands and prohibitions of Allah is perfected.

مسلمان نه اخلاقي صفتونه د دې لپاره غوره کوي چې دا پخپله ښې دي، نه د ځانګړي ګټې لپاره، بلکې هغه يې يوازې د دې لپاره غوره کوي چې الله تعالیٰ يې حکم کړی دی، او بل هيڅ دليل نه لري. نو مسلمان د ريښتيا وينا په صفت د دې لپاره نه متصف کيږي چې ريښتيا پخپله ښه ده، او نه د ليدل شوې ګټې لپاره، بلکې ځکه چې شريعت دا امر کړی دی.

A Muslim neither acquires Aqhlaaq attributes for their sake, nor for the perceived benefit. Rather he or she acquires them only because Allah commanded him with them and for no other reason. So a Muslim is not characterised with truthfulness for the sake of truthfulness in itself, nor for the perceived benefit, rather because Shar’a ordered it.

د مسلمان لخوا اخلاق د اخلاقو لپاره نه غوره کول، دا د عملونو د تشریح له امله دی. یو عمل چې انسانان یې کوي، پخپله ممکن قبیح وي، خو دوی هغه حسن ګڼلی، نو یې کړی دی. هغه صفت چې انسانان پرې متصف کیږي، پخپله ممکن قبیح وي، خو دوی هغه حسن صفت ګڼي، نو یې غوره کوي، او په دې ترتیب سره غلطۍ پیدا کیږي، ځکه انسان اخلاق د خپلو ځانګړو ګټو لپاره ساتي. تر هغه چې اسلام مسلمان ته حسن صفتونه او قبیح صفتونه تعریف نه کړي او تر هغه چې مسلمان دا صفتونه د دې تعریف سره سم ترسره نه کړي، نو د دې صفتونو غوره کول به د احکامو شرعي سره سم نه وي. له همدې امله مسلمانان نه باید صداقت د صداقت لپاره، نه باید مهرباني د مهرباني لپاره، او نه باید ټول اخلاق د ځان لپاره پرې متصف شي. بلکې باید پرې دې دلیل سره متصف شي چې دا د الله امرونه دي، ځکه بنسټیزه حقیقت دا دی چې دا اخلاق د اسلامي عقیدې پر بنسټ ولاړ دي. د دې مسئلې ساتنه به د افرادو په اخلاقو کې د دوی د ترلاسه کولو تضمین کړي، په دې توګه روح له هر ناپاکۍ څخه پاکیږي او له هرې فاسدونکې عامل څخه لرې کیږي. د اخلاقو ساتلو غوره لاره دا ده چې دوی په هغه څه محدود شي چې په نص (قرآن او سنت) کې راغلي دي، په روحاني بنسټ محدود شي، او په اسلامي عقیده ولاړ وي.

As for the fact that the Muslim does not acquire Aqhlaaq for the sake of Aqhlaaq, this is because of the description of the actions. An action which human beings perform might be by itself qabeeh but they thought it hasan so they performed it. The attribute which human beings are characterised with might be by itself qabeeh but they consider it a hasan attribute so they acquire it and thus errors would arise because man observed Aqhlaaq for their own sake. Unless Islam defines for the Muslim the hasan attributes and the qabeeh attributes and unless the Muslim performs them according to this definition, then their acquiring of these attributes would not be in compliance with the AHkam Sharai’ah. Therefore Muslims should not be characterised with truthfulness for the sake of truthfulness, nor should they be characterised with compassion for the sake of compassion, nor should they be characterised with all the Aqhlaaq for their own sake. Rather they should be characterised with them because they are commands from Allah because the fundamental fact is that these Aqhlaaq are based on the Islamic ‘aqeedah. Observing this issue would guarantee the acquisition of the Aqhlaaq in individuals thus purifying the soul of any impurity and distancing it from any corrupting factors. The best way to protect Aqhlaaq is to confine them to what is stated in the text (Qur’an and Sunnah), restrict them to the spiritual basis and build them upon the Islamic ‘aqeedah.

جہاں تک یہ بات ہے کہ اخلاق کو دنیوی فائدے کے لیے اختیار نہ کیا جائے، تو اس کی وجہ یہ ہے کہ انسان اخلاق سے فائدہ حاصل کرنے کا قصد اور ارادہ نہیں کرتا، کہیں ایسا نہ ہو کہ یہ اخلاق کو خراب کر دے اور اسے فائدے کے گرد گھمانے لگے۔ اخلاق وہ صفات ہیں جن سے انسان کو اپنی مرضی اور خوشی سے، تقویٰ (اللہ کے خوف) کے جذبے کے تحت متصف ہونا چاہیے۔ مسلمان اخلاق کی پابندی محض اس لیے نہیں کرتے کہ وہ انہیں دنیا میں فائدہ یا نقصان پہنچاتے ہیں، بلکہ وہ ایسا اللہ کے اوامر و نواہی کے جواب میں کرتے ہیں۔ اسی سمجھ کے ساتھ اچھے اخلاق سے آراستہ ہونا دائمی اور مستقل رہتا ہے اور فائدے کے گرد نہیں گھومتا۔

As for not acquiring Aqhlaaq for the sake of benefit, this is because one does not seek or aim to acquire benefit from the Aqhlaaq, lest it corrupts it and makes it revolve around the benefit. Aqhlaaq are attributes which man must be characterised with, freely and willingly, by the incentive of taqwa (the fear of Allah). Muslims do not abide by Aqhlaaq simply because they benefit or harm them in life; rather they do so in response to the commands and prohibitions of Allah. With this understanding the characterisation with good Aqhlaaq is constant and steadfast and does not revolve around benefit.

داسې اخلاق چې د منفعت د تبادلې پر بنسټ جوړ وي، سړی منافق کوي، چې یو ډول چلند ښکاره کوي او خپل حقیقي حال پټوي. دا ځکه چې دوی اخلاق د منفعت پر بنسټ جوړوي، نو د دوی اخلاق هم د منفعت شاوخوا ګرځي، ځکه دوی عقلي احکام د خپلې علت شاوخوا ګرځوي، او نه دوی د احکامو په شتون باور لري، نه د هغو په واجب کیدو باور لري کله چې علت موجود نه وي.

Such Aqhlaaq built on the exchange of benefit would make the individual a hypocrite, revealing certain behaviour while concealing his true nature. This is because their Aqhlaaq are built on benefit, so their Aqhlaaq revolve around the benefit, for they make the reasoned rules revolve around their ‘illah and they do not believe in the existence of the rules nor in their obligation if the ‘illah ceased to be present.

اخلاق د علت له مخې نه دي ټاکل شوي او نه باید هیڅکله د علت له مخې ومنل شي. دا باید هغسې ومنل شي لکه چې په شریعت کې راغلي دي، د هرې علت له پامه پرته. د اخلاقو لپاره علت لټول غلط او خطرناک دي، ځکه داسې کیدای شي چې کله د علت له له مینځه تلو سره د اخلاقو سره چلند هم پریښودل شي.

Aqhlaaq are not reasoned and should never be taken by their ‘illah. They must be accepted as they came in Shar’a, irrespective of any ‘illah. It is erroneous and dangerous to seek ‘illah for Aqhlaaq, so as not to abandon the characterisation with Aqhlaaq when their ‘illah has ceased.

دا څرګندېږي چې د عبادتونو هدف یوازې روحاني ارزښت دی، او د اخلاقو د ترلاسه کولو هدف یوازې اخلاقي ارزښت دی. دوی باید همدې موخو ته محدود وي. په عبادتونو او اخلاقو کې ګټه یا ګټور اړخ نه باید ښکاره شي، ځکه داسې ښکارندوی خطرناک دی، او د عبادت کونکو او نیک سیرته خلکو کې ریاکاري رامنځته کوي. همدارنګه، کله چې ګټه یا ګټور اړخ ښکاره نه وي، دا به د عبادتونو او اخلاقو د پرېښودو لامل شي.

It becomes evident that the aim of the ‘ibadat is the spiritual value only and the aim of acquiring Aqhlaaq is the moral value only. They must be restricted to these intended values. Benefit or interest should not be manifested in the ‘ibadat and Aqhlaaq, because such a manifestation is dangerous, causing hypocrisy in those who worship and those who are virtuous people. It will also lead to the abandonment of the ‘ibadat and Aqhlaaq when their benefit or interest does not appear.

په هغو شرعي احکامو کې چې د انسان د اعمالو په اړه دي، هغه کسانو سره د هغه د اړیکو په حوزه کې، ځینې هغه نصوص چې د دوی لپاره د دلیل په توګه راغلي، د دوی په ځانګړي علت (عِلّت) لرونکي دي، لکه د بنو نضیر د مال د مهاجرینو ته ورکولو په اړه، نه د انصارو ته. الله (سبحانه وتعالى) د دې په اړه فرمایي:

In regard to the AHkam Sharia’ah related to man’s actions in his relation with others, some of the texts that came as evidence to them include an ‘illah such as in respect to giving the spoils of Bani Nadhir to the Muhajireen and not the Ansar. Allah (swt) says regarding this,

داسې چې دا ستاسو د شتمنو ترمنځ یوه داسې شی نه شي کېدای چې یوازې د شتمنو ترمنځ ګرځي. [TMQ Al-Hashr:7]

“that it does not become a commodity between the rich among you.” [TMQ Al-Hashr:7]

پداسې حال کې چې ځینې نور متنونه بیخي هیڅ علت نه لري، لکه:

While some other texts do not include an ‘illah at all such as,

الله تعالیٰ د بیع (سوداګرۍ) حلال کړې ده، او ربا (سود) یې حرام کړې ده۔ [Al-Baqara:275]

“Allah has permitted bai’a (trading) and has forbidden Riba (interest).” [Al-Baqara:275]

لہٰذا وہ احکام جن کے متن میں عِلّت موجود ہو ان میں تعلیل کی جاتی ہے اور ان پر قیاس کیا جا سکتا ہے، جبکہ وہ احکام جن کے متن میں عِلّت مذکور نہ ہو ان میں عِلّت تلاش نہیں کی جاتی اور ان پر قیاس نہیں ہو سکتا۔ معتبر عِلّت وہ شرعی عِلّت ہے جو قرآن و سنت کے متن میں مذکور ہو، کیونکہ شرعی نصوص صرف یہی دو ہیں۔ وہ عِلّت جس پر معلّل حکمِ شرعی کی بنیاد ہو وہ شرعی عِلّت ہے نہ کہ عقلی عِلّت۔ دوسرے لفظوں میں عِلّت کا متن میں یا تو صراحۃً ذکر ہو، یا اشارۃً، یا استنباط کے ذریعے، یا قیاس کے ذریعے معلوم ہو۔ یہ عِلّت حکم کے ساتھ وجود اور عدم دونوں میں جڑی ہوتی ہے۔ یوں احکام اپنی عِلّت کے ساتھ گھومتے ہیں۔ چنانچہ ہم دیکھتے ہیں کہ کوئی چیز کسی صورت میں ایک شرعی عِلّت کے پائے جانے کی وجہ سے حرام ہوتی ہے، اور اگر یہ عِلّت ختم ہو جائے تو وہی چیز مباح ہو جاتی ہے۔ پس حکمِ شرعی عِلّت کے ساتھ وجود اور عدم میں گھومتا ہے: جب عِلّت موجود ہو تو حکم موجود ہوتا ہے، اور جب عِلّت موجود نہ ہو تو حکم بھی موجود نہیں ہوتا۔

Therefore any rules where the text included an ‘illah are reasoned and Qiyas may be made to them; whereas for the rules whose text is without an ‘illah, an ‘illah is not sought and Qiyas cannot be used. The valid ‘illah is the Shar’ai ‘illah that is mentioned in the text from Qur’an and Sunnah, for only these two are the Shar’ai texts. The ‘illah upon which the reasoned Hukm Shar’ai is built is a Shar’ai ‘illah and not a rational ‘illah. In other words the ‘illah must be mentioned in the text either explicitly or implicitly or by deduction or through Qiyas. This ‘illah is connected with the reasoned Hukm in presence and absence. Thus the rules revolve with their ‘illah. So we find a thing is prohibited in a situation due to the existence of a Shar’ai ‘illah, and if this ‘illah disappears that very thing becomes permissible. So the Hukm Shar’ai revolves with the ‘illah in existence and in absence, when it exists the Hukm exists and if the ‘illah does not exist the Hukm does not exist.

د حکم نشتوالی چې د علت د نشتوالي له امله وي، هیڅ معنا نه لري چې شرعي حکم بدل شوی دی؛ بلکه د پوښتنې شرعي حکم خپل حال پرېږدي او پر هغه کې هیڅ بدلون نه راځي. یوازې دا ده چې د علت د نشتوالي له امله حکم نور نه پلي کېږي، او که علت موجود شي نو حکم به بیا پلی کېږي.

The absence of the Hukm due to the absence of the ‘illah does not at all mean that the Hukm Shar’ai has changed, rather the Hukm Shar’ai of the question remains as it is without change. It is only that the Hukm is no longer applied due to the absence of the ‘illah and will be applied if the ‘illah is present.

د حکم او علت ترمنځ د شتون او نشتون اړیکه دا نه ده چې احکام د وخت او ځای د بدلون له امله بدلیږي، نو دا ادعا چې د ګټې راوستل او فساد مخنیوی د حکم شرعي علت دی، چې د وخت او ځای له بدلون سره بدلیږي، نو حکم شرعي هم سره بدلیږي، سمه نه ده. ګټې راوستل او زیان مخنیوی هیڅکله د احکامو علت نه دي، ځکه هیڅ نص رانه‌ګرځیدلی چې دا دواړه د ټولو احکامو علت وي، او نه داسې نص راغلی چې دوی د یو ځانګړي حکم علت وي. له همدې امله دا د شرعي علت په توګه نشي منل کیدای.

The relationship of the rule with the ‘illah in existence and in absence does not mean that the rules change due to the change of the time and place, therefore claiming that bringing about the benefit and preventing corruption is the ‘illah of the Hukm Shar’ai, which changes as the time and place change, so the Hukm Shar’ai changes accordingly. Bringing about benefit and preventing harm are not at all the ‘illah of the AHkam, since no text came to denote that bringing about benefit and preventing corruption are ‘illah for all the AHkam, nor to denote that they are an ‘illah for a specific Hukm. Consequently, it cannot be taken as a Shar’ai ‘illah.

شرعی علت هغه ده چې له یوه شرعي متن څخه اخیستل کیږي او باید یوازې همدې متن او د هغه معنا پورې محدوده وي. شرعي متن نه داسې ښکاره کوي چې د ګټې راوستل یا د فساد له منځه وړل علت دي. شرعي علت هغه دی چې شرعي متن یې راوړی دی، نه دا چې ګټه راوستل یا فساد له منځه وړل وي. هغه څه چې په متن کې راغلي، نه د وخت له مخې ښکاره کیږي او نه د ځای له مخې، او نه د عمل له ځانه؛ بلکه دا د متن له لارې ښکاره کیږي، ځکه متن د حکم علت څرګندوي. دا متن هیڅکله نه بدلیږي، نو په دې اړه د وخت او ځای پام نه اخیستل کیږي، او نه د ګټې راوستلو او فساد له منځه وړلو ارزښت لري.

The Shar’’ai ‘illah is that which is taken from a Shar’ai text and should be restricted to it and its meaning. The Shar’ai text has neither indicated that bringing about a benefit nor warding off corruption as being the ‘illah. The Shar’ai ‘illah is that which the Shar’ai text has brought, not the bringing about of benefit or warding off corruption. That which is brought in the text is not indicated by the time or the place nor indicated by the action itself. It is rather indicated by the text in manifesting the ‘illah of the Hukm. This text never changes, so no consideration is given to the time and place in this context, nor is there a value to bringing about benefit and preventing corruption.

په همدې وجه، د شرعي احکامو بدلون د وخت او ځای د بدلېدو سره نه بدلېږي؛ دا احکام د دې بدلون سره سره په خپل حال پاتې کېږي.

Consequently, AHkam Shara’iah do not change with the changing of the time and place, they remain as they are regardless of this change.

د خلکو د دودونو او عادتونو د بدلون په اړه، دا د شرعي حکم د بدلولو اغیز نه لري، ځکه چې دود د حکم شرعي علت نه دی او نه د هغه سرچینه ده. دودونه کیدای شي د شریعت سره سم وي یا ورسره مخالف وي. که چیرې دودونه د شریعت خلاف وي، نو شریعت راغلی ترڅو هغه منسوخ او بدل کړي، ځکه چې د شریعت دنده د فاسدو دودونو او عادتونو بدلول دي، ځکه دا هغه عوامل دي چې په ټولنه کې فساد پیدا کوي. له همدې امله دودونه د شرعي حکم سرچینه نه ګڼل کیږي او نه د هغه علت، او حکم نه بدلیږي. که دودونه د شریعت سره سم وي، نو حکم د خپل شرعي دلیل او خپل شرعي علت په واسطه ثابتیږي، نه د دې دودونو په واسطه، حتی که دا دودونه د شریعت سره مخالف نه وي. عادتونه نشي کولای چې په شریعت باندې حاکم شي، بلکه شریعت په دودونو او عادتونو باندې حاکم دی. د احکامو شرعیه خپل دلیلونه لري، کوم چې نص دی، او خپل شرعي علتونه لري، او دودونه او عادتونه په هیڅ ډول د دې یوه برخه نه دي.

As for the change of traditions and customs of people, this does not have an effect in changing the rule, for the tradition is not an ‘illah of the Hukm Shar’ai and neither a source for it. The traditions may agree or disagree with the Shar’a. If they disagree with the Shar’a then the Shar’a has come to abrogate and change them, since the function of the Shar’a is to change the corrupted traditions and customs, because they are the factors that cause corruption in society. Hence they are not taken as a source for the Hukm Shar’ai nor an ‘illah for it and the Hukm does not change. If the traditions were in agreement with shar’a, then the Hukm is proved by its Shar’ai evidence and by its Shar’ai ‘illah and not by these traditions, even if these traditions do not contradict the Shar’a. The customs cannot rule over the Shar’a, rather the Shar’a rules over the traditions and customs. The AHkam Shara’iah have their own evidences, which is the text and they have Shar’ai ‘illah and the traditions and customs are not a part of that at all.

د اسلامی شریعت د هر وخت او هر ځای لپاره مناسبت په دې کې دی چې اسلامي شریعت د خپلو احکامو په واسطه د ټولو وختونو او ټولو ځایونو کې د انسان ستونزې حل کوي، او د انسانانو د ټولو ستونزو د حل وړتیا لري، که څومره هم متنوعې او ډیرې وي. دا ځکه چې کله شریعت د دوی ستونزو ته مخه کوي، نو دوی ته د انسان په حیثیت کې کتنه کوي، نه په بل کوم حیثیت کې. هر وخت او هر ځای کې انسانان د خپلو غریزو او بیولوژیکو اړتیاوو له پلوه ورته پاتې کیږي او هیڅ نه بدلیږي. له همدې امله هغه احکام چې د دوی ستونزې حلوي، نه بدلیږي. هغه څه چې د انسانانو لپاره بدلیږي، د ژوند بڼې دي، چې د ژوند په اړه د دوی نظر نه اغیزمنوي. څرنګه چې د انسانانو نوي او ډیر غوښتنې دوام لري، دا د دې پر ځای کیږي چې دوی خپلې غریزې او بیولوژیکې اړتیاوې پوره کړي. شریعت د داسې نویو او ډیرو غوښتنو د حل لپاره نازل شوې ده، که دوی څومره هم ډیر وي یا د دوی بڼې څنګه هم بدلیږي. دا یو له هغو عواملو څخه و چې د فقه د وده سبب شو. په هرصورت، د شریعت دا پراخه وړتیا دا معنا نه لري چې دا ډیر نرم دی او په هرڅه یا هر مسئله کې، حتی که دا د هغې سره ټکر ولري، خان سم کوي. نه دا معنا لري چې دا وده کوي او د وخت سره بدلیږي. بلکه دا معنا لري چې نصوصو کې د ډیرو احکامو د اخیستلو وړتیا شته، او دا معنا لري چې احکام د ډیرو مسئلو پر تطبیق وړتیا لري. د مثال په توګه، الله (سبحانه و تعالی) فرمايي: {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ}. [TMQ At-Talaq: 6]

As for the suitability of the Islamic Shari’ah for every time and place, it results from the fact that the Islamic Shari’ah addresses man’s problems by its rules through all times and places and is capable of solving all problems of human beings irrespective of how diverse and numerous they are. This is because when it addresses their problems, it treats them in their capacity as a human being and not in any other capacity. Whatever the time and place, human beings remain the same with respect to their instincts and biological needs without changing at all. Hence the rules which solve their problems do not change. What does change for human beings, are the patterns of life, which do not affect their viewpoint about life. As for the constant new and numerous demands of human beings, they emerge as a result of the humans endeavour to satisfy their instincts and biological needs. The Shari’ah was revealed to solve such new and numerous demands, regardless of their number or how their patterns change. This was one of the factors which contributed towards the growth of fiqh. However this vast capacity of the Sharee’ah does not mean that it is flexible and adapts to everything or to every issue even if it contradicts it. Nor does it mean that it evolves thereby it changes with time. It rather means that the texts have the capacity to derive numerous rules from them. It also means that the rules have the ability to apply on many issues. So for example, Allah (swt) says; “Then if they give suckle for you (your children) give them their due payment.” [TMQ At-Talaq: 6]

له دې آیت څخه داسې یو شرعي حکم اخیستل کیږي چې طلاق شوې ښځه د ماشوم د شیدو ورکولو لپاره معاوضه (پیسې) ته مستحقه ده. له همدې څخه بل شرعي حکم هم اخیستل کیږي چې اجیر (مزدور) که خصوصي وي یا عام، کله چې خپل کار بشپړ کړي نو د خپلې اجرت (مزد) مستحق دی. دا حکم ډېرو ساحو ته پورې اړه لري، لکه دولتي کارکوونکی، فابریکې کارګر، کرنیز بزګر او نور. نو دوی ټول د خپل اجرت مستحق دي کله چې خپل کار پوره کړي، ځکه دوی خصوصي اجیران دي. همدا حکم هغه نجار ته هم رسیږي چې المارۍ جوړوي، هغه خیاط ته چې جامه سي، هغه بوټ جوړونکي ته چې بوټ جوړوي او نورو ته. دا ټول د خپل کار د بشپړولو په صورت کې د اجرت مستحق دي، ځکه دوی عام اجیران دي. څرنګه چې اجاره د یو مزدور او یو اجیر ترمنځ قرارداد دی، نو حاکم (حاکم) پکې شامل نه دی، ځکه هغه د امت له خوا نه اجیر کیږي، بلکه هغه د احکامو شرعیه تطبیقوي، یعنې اسلام پلې کوي. خلیفه د خپل کار د بشپړولو په بدل کې مزد ته مستحق نه دی، ځکه د شریعت د تطبیق او د اسلامي دعوت د رسولو بیعت هغه ته ورکړل شوی، نو هغه د امت له خوا نه اجیر ندی. همدارنګه د هغه معاونین (ډپټي)، یعنې د اجرائیه قوې غړي او والیان (ولاتان) هم د خپل کار د بشپړولو په بدل کې مزد ته مستحق نه دي، ځکه د دوی کار حکومت کول دي، نو دوی اجیران نه دي. دوی معاش نه اخلي، بلکه د دوی د ضرورتونو د پوره کولو لپاره یوه مقرره اندازه ورته ټاکل کیږي، ځکه دوی د خپلو شخصي چارو او کسبونو څخه بوخت ساتل کیږي.

From this verse a Hukm Shar’ai is derived, that the divorced woman deserves a compensation for suckling the baby. Another Hukm Shar’ai is derived from it, that the hired person is entitled to a wage if he or she has carried out their work, whether they are a private or common employee. This rule applies to numerous areas, such as the government employee, the labourer in the factory, the farmer on the farm and the like. So every one of them is entitled to their wage if they have completed their work, this is because they are private employees. The same applies to the carpenter who makes the cupboard, the tailor who sews the dress, the shoemaker who makes the shoe and the like. All of them are entitled to their wage if they have carried out their work because they are common employees. Since the employment is a contract between an employer and an employee the ruler (Haakim) is not included, because he is not hired by the Ummah, but rather he executes the AHkam Shar’aiah i.e. implements Islam. The Khaleefah is not entitled to a wage for carrying out his work, since he was given the pledge to implement the Shar’a and to convey the Islamic Da’wah, so he is not employed by the Ummah. Similarly, his assistants (deputies), i.e. the members of the executive and the Walis (governors) are not entitled to a wage for carrying out their work since their work is ruling, thus they are not employees. They do not take a salary but an amount is assigned to them to meet their needs due to being kept preoccupied from practising their own affairs and occupations.

دا چې متنونه ډیر حکمونه استنباط کولی شي او دا چې حکمونه ډیرو مسئلو ته تطبیقیدلی شي، همدا دا خبره ده چې اسلامي شریعت ته دا وړتیا ورکوي چې د ژوند ټولې ستونزې، په ټولو ځایونو، وختونو، خلکو او نسلونو کې حل کړي. دا خبره د انعطاف یا تحول په نوم نشي بیانولای.

This capacity of the texts to derive many rules and the capacity of the rules to be applied to many problems is what makes the Islamic Sharee’ah suitable to address all problems in life at all places and times as well as to all peoples and generations. This cannot be described as flexibility and evolution.

د شرعي حکم دلیل چې له متن څخه، خواه قرآن وي یا سنت، اخیستل کیږي، د موجوده ستونزو د حل لپاره دی، ځکه چې شارع دا اراده کړې ده چې موږ د متنونو د معنا پیروي وکړو، نه دا چې د متن په ظاهري لفظ ودریږو. له همدې کبله، کله چې د احکامو شرعي ته رسیدل کیږي، باید د علت معنا ته پام وشي، یعنې د حکم د استنباط پر مهال په متن کې د تشریعي اړخ ته کتل کیږي.

The Daleel of the Hukm Shar’ai taken from the text, either Qur’an or Sunnah, is to address existing problems, because the Legislator intended that we follow the meanings of the texts rather than halting at the literal meaning of the text. Therefore, when deriving the AHkam Shar’aiah, attention has to be paid to the meaning of the ‘illah i.e. to observe the legislative aspect in the text when deducing the rule.