قرآن کریم کې د روحاني حقیقت په منلو لپاره اصطلاح «ایمان» ده، چې دوه مرحلې لري: «لقرار بالليسان» (په ژبه اقرار کول) او «تصديق بالقلب» (په زړه کې باور لرل). د هغو روحاني حقیقتونو په ژبه اقرار کول چې اسلام یې ساتي، د یو شخص د دې دین په ډله کې د داخلیدو شرط دی، مګر ریښتنی ایمان هغه وخت راڅرګندیږي چې دغه باور په یوه قوي باطني یقین بدل شي۔

The Qur'anic term for belief in a spiritual reality is /man (faith) which has two phases: lqrar bil-lisan (verbal profession) and tasdeeq bil-qalb (heart-felt conviction). A verbal profession of a belief in the spiritual realities upheld by Islam is the condition of a person's admittance into the fold of this religion, but true faith will emerge only when that belief deepens into a strong inward conviction.

قرآن پر ایمان لانے سے کیا مراد ہے؟ اس سے مراد یہ ہے کہ انسان پہلے زبان سے اس بات کا اقرار کرے کہ قرآن اللہ (سبحانہ وتعالیٰ) کا کلام ہے جو اُس نے اپنے چُنے ہوئے فرشتے جبرئیل (علیہ السلام) کے ذریعے اپنے آخری رسول، حضرت محمد ﷺ پر نازل فرمایا۔ یہ اقرار کرنے کے بعد وہ مسلم امت کا ایک فرد شمار ہوگا، اگرچہ ابھی اسے حقیقی ایمان حاصل نہ ہوا ہو۔ حقیقی ایمان اُس وقت نصیب ہوتا ہے جب وہ اس عقیدے کو گہرے باطنی یقین کے ساتھ اپنے دل میں بسا لے، تب ایمان کا نور اس کے دل کو منور کر دیتا ہے۔ پھر وہ دیکھتا ہے کہ اس کا دل کتابِ مقدس کی عظمت سے بھر گیا ہے۔ جوں جوں اس کا ایمان مضبوط ہوتا جاتا ہے، اس کا ذہن قرآن کے اثر میں زیادہ سے زیادہ آتا جاتا ہے، اور اس کے لیے تعظیم کا جذبہ گہرا ہوتا چلا جاتا ہے۔ یوں ایمان اور تعظیم لازم و ملزوم ہیں۔ قرآن کے مطالعے سے ہمیں معلوم ہوتا ہے کہ اس کتابِ وحی پر سب سے پہلے ایمان لانے والی ذات خود نبی ﷺ کی تھی، جن کے بعد آپ ﷺ کے صحابہ (رضی اللہ عنہم) ایمان لائے۔

Now what is meant by having faith in the Qur'an? It means that one should, in the first instance, verbally profess that the Qur'an is the Word of Allah (SW) that was revealed by Him through His chosen angel Jibra'eel (AS), to the last of His messengers, Prophet Muhammad (SAW). Having made this profession, a person will be accepted as a member of the Muslim community, although he may not have yet attained true faith. It is only when he comes to cherish this belief with a deep, inward conviction that the light of true faith will illumine his heart. Then he will find his heart to be full of reverence for the Holy Book. As his faith becomes stronger and stronger, his mind will come more and more under the spell of the Qur'an, and his feeling of reverence for it will become deeper and deeper. Thus faith and reverence go together. We learn from the study of the Qur'an that the first individual to believe in this ~evealedB ook was none other than the Prophet (SAW) himself who was followed by his Companions (RAA).

رسول ﷺ هغه څه ته ایمان راوړی چې د هغه د رب له خوا ورته نازل شوي دي، او مؤمنان هم (ایمان لري)....

The Messenger believed in what was revealed to him from his Lord, as well as the believers ....

(البقرہ 2:285)

(Al-Baqarah 2:285)

د دوی عقیده د دې ژورې باطني قناعت وه چې قرآن کلام الله دی (د خدای خبرې)۔ دغه قناعت دوی کې د قرآن په وړاندې درناوی پیدا کړ او په زړونو کې یې د دې لپاره بې‌حده مینه او مینه‌والی پیدا کړ۔ همدې سبب څخه رسول الله ﷺ د وحي د راتګ لپاره په اضطراب سره انتظار کاوه، کله چې به وحي لږ وخت ځنډ شو نو بې‌صبره کېدو، او کله چې بیا پیل شوه نو په ډېر شوق او ډېر جذبې سره یې د یادولو هڅه کوله، تر دې چې الله ﷺ د خپل رسول ﷺ سره د مینې او مهربانۍ له امله هغه ته په دې اړه د بې‌صبرۍ منع وفرمايله او دا لارښوونه یې وکړه:

Their belief was a deep inward conviction that the Qur'an was kalam Allah (the Word of God). This conviction developed in them a reverential attitude towards the Qur'an and created in their hearts an unbounded love and devotion for it. It was for this reason that the Holy Prophet (SAW) used to wait anxiously for the Revelation to come, that he a would get impatient if it was temporarily suspended, and when it was resumed he would try to memorize it with utmost avidity and eagerness, so much so that Allah (SWT), out of love and affection for his Messenger (SAW), forbade him to be impatient in this regard with the following instructions:

... د قرآن په اړه له ژر کولو ونه غواړه ... (طه ۲۰:۱۱۴)

... do not be in haste for the Qur'an .... (Taha 20:114)

او د وحی په یادولو کې خپله ژبه ژر ژر مه حرکتوه ترڅو په هغې سره چټکتیا وکړې.

And do not move your tongue quickly (in trying to memorize the Revelation) to make haste therewith.

(سورة القيامة 75:16)

(Al-Qiyamah 75:16)

یوځل په لومړني پړاو کې، د قرآني وحي په تسلسل کې د غیر معمولي اوږدې مودې لپاره وقفه راغله. روایت دی چې دې وقفې د پیغمبر ﷺ داسې دردونکې غمجنۍ او پریشانۍ ته اړ کړ چې ډیري وختونه يې فکر کاوه چې د یوې غره څخه ځان ښکته وغورځوي. د قرآن سره د هغه مینه داسې ژورې وه چې د شپې ډیره برخه به يې په لمانځه او تلاوت کې تېره کړه. ډیر وخت به يې ولاړ په قرآن کریم تلاوت کاوه تر دې چې پښې يې پوړې شوې. د هغه ملګري (رضي الله عنهم) هم په همدې کتاب مینه والا وو او د شپې به يې ډیر وخت د تلاوت لپاره تېراوه.

Once at an early stage, the continuity in the process of Qur'anic revelation was interrupted f~arn untisually long period. It is reported that this interruption caused the Holy Prophet (SAW) so much anguish and distress that he would often think of throwing himself down from a mountain. So deep was his devotion for the Qur'an that he would spend the greater part of the night in prayer and recitation. He would stand reciting the Qur'an for long hours until his feet would get swollen. His Companions (RAA) were equally enamored of the Holy Book and would recite it for long hours at night.

ان میں سے ډیری داسې وو چې دا یې خپل ځان ته ټاکلی وو چې په یوه اونۍ کې یو ځل د قرآن ټول تلاوت وکړي۔ د خدای رسول ﷺ، با وجود دې چې پخپله د قرآنی وحی ترلاسه کوونکی وو، ډیری وخت خپلو صحابه کرامو (رضی الله عنهم) ته ویل چې قرآن ورته تلاوت کړي، او د هغه احساساتو په شدت چې د هغه په زړه کې راپورته کیدل، په اوښکو ژړل۔

Many of them had made it a point to go through the whole Qur'an once a week. The Holy Prophet (SAW), though himself the recipient of the Qur'anic Revelation, often asked his Companions (RAA) to recite the Qur'an to him and would be moved to tears by the intensity of feelings roused in his heart.

بدیهی ده چې د مقدس پیغمبر (SAW) صحابه کرامو په زړونو کې د قرآن لپاره دومره ژوره مینه او درناوی د دې له امله پیدا شوه چې د قرآن د خدای تعالیٰ له طرف څخه د وحي پر حق کېدو باندې د دوی ایمان د یقین لوړ پوړ درجې ته رسېدلی و، هغه درجه چې په کې یو حقیقت د مطلق حق په توګه منل کېږي. اوس راځئ چې د قرآن په اړه زموږ د ایمان حالت وڅیړو. موږ اقرار کوو چې قرآن د خدای وحي ده، او په حقیقت کې باید د خدای تعالیٰ شکر وباسو چې موږ یې د دې کتاب په اړه د دې عقیدې خاوندانو کې شامل کړي یو؛ مګر زیاتره موږ په زړه سره قانع نه یو چې دا د الله (SVVT) کلام دی، د اسمانونو او ځمکې د پیدا کوونکي له لوري نازل شوی وحي ده. دا د قرآن څخه زموږ د بېګانګۍ او بې پروايي اصلي سبب دی. حتی یو لنډ محاسبه او ځان ازموینه به ثابته کړي چې زموږ زړونه د قرآن په اړه له ریښتینې عقیدې څخه خالي دي، او د ریښتینې ایمان ساتلو په ځای دا د شکونو او شبهو ځایونه شوي دي. زما مسلمان ملګري شاید زما دا ښکاره خبرې بد وګڼي؛ په هرحال دا یو حقیقت دی چې موږ مسلمانان د قرآن د الهي سرچینې په اړه په ټینګ ایمان کې بې له شکه ناکام یو. هغه د شک او بې یقینۍ حالت چې موږ یې نن ورسره مخ یو، په قرآن کې په دې لفظونو بیان شوی دی:

Obviously, the reason why the Companions of the Holy Prophet (SAW) came to entertain such a deep love and reverence for the Qur'an in their hearts, and regarded it with so much reverence, was that their belief in the Qur'an being a Revelation from the Almighty had reached the highest stage of conviction - a stage at which a reality is accepted as an Absolute Truth. Now let us examine the condition of our faith in the Qur'an. We do profess that the Qur'an 'is a Divine Revelation and, indeed, we should be thankful to the Almighty that He has included us among those who hold this belief about His Book; but most of us are not inwardly convinced of its being the Word of Allah (SVVT), a Revelation from the Creator of the heavens and the earth. This is the real cause of our estrangement from, and indifference to the Qur'an. Even a casual introspection and self-examination will prove that our hearts are devoid of the true belief in the Qur'an and, instead of harboring true faith, they have become the dwellings of doubts and misgivings. My fellow Muslims might resent this plain speaking on my part; nevertheless, it is a fact that we Muslims woefully lack a staunch faith in the Divine origin of the Qur'an. The state of doubt and uncertainty in which we find ourselves today has been described in the Qur'an in the following words:

بېشکه، هغه کسان چې د دوی وروسته کتاب ته وارث شوي دي، هغوي په دې اړه د شک او اندېښنې په اخته حالت کې دي۔ (الشورى ۴۲:۱۴)

... truly, those who have inherited the Book after them are in suspicious (disquieting) doubt concerning it. (Al-Shura 42:14)

یہی بے ایمانی ہے جو ہمارے دلوں میں قرآن کے لیے کوئی احترام باقی نہیں رہنے دیتی، نہ ہمیں اس کے مطالعے کی رغبت ہوتی ہے، نہ اس کے معانی پر غور کرنے کی کوئی دلچسپی پیدا ہوتی ہے، اور نہ ہی ہم کبھی اپنی زندگی کے معاملات میں اس سے رہنمائی لینے کا خیال کرتے ہیں۔ جب تک ہم اس ہولناک کمی کو پورا نہیں کرتے، دینی تعلیم کی کسی بھی مقدار سے کوئی مفید فائدہ حاصل نہیں ہوگا۔

This lack of faith is the reason why we neither find any reverence for the Qur'an in our hearts, nor feel inclined to study it, nor evince any interest in pondering over its meaning, nor ever think of seeking its guidance in conducting our lives. As long as we do not make up this dreadful deficiency, no useful purpose will be served by any amount of religious instruction.

اس لیے ہر مسلمان کا پہلا اور سب سے اہم فریضہ یہ ہے کہ وہ قرآن پر اپنے ایمان کو جانچے کہ آیا اس کا یہ عقیدہ کہ قرآن ایک مقدس اور آسمانی کتاب ہے محض ایک رسمی عقیدہ ہے جس کا اس کی عملی زندگی سے کوئی تعلق نہیں، یا وہ واقعی اس بات پر یقین رکھتا ہے کہ یہ اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) کا کلام ہے جو انسانیت پر اس لیے نازل کیا گیا ہے کہ اس سے ہدایت حاصل کی جائے اور اسے زندگی کا عملی دستور بنایا جائے۔ اگر ہمارا یہ یقین ہے تو ہمارے لیے اطمینان اور اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) کا شکر ادا کرنے کی وجہ ہو سکتی ہے، لیکن اگر ایسا نہیں ہے، جو افسوس کہ اکثریت کا حال ہے، تو ہمیں سب سے پہلے اپنے ایمان میں اس کمی کو دور کرنا چاہیے، کیونکہ قرآن کے بارے میں ہماری دیگر ذمہ داریوں کی ادائیگی اسی یقین پر منحصر ہے۔

The first and foremost duty of every Muslim, therefore, is to check his belief in the Qur'an to see whether his belief in the Qur'an being a sacred and heavenly book is a mere dogma which has nothing to do with his practical life, or whether he is really convinced of its being a Word of Allah (SWT) which has been vouchsafed to mankind to seek guidance from it and make it a practical code of life. If we hold this conviction, we may have reason to be satisfied and be thankful to Allah (SWT), but if not - which unfortunately is the case with a vast majority - we should first of all make up this deficiency in our faith, because the fulfillment of our other obligations to the Qur'an is dependent upon this very conviction.

دا پوښتنه کیدای شي چې دا کمزوري څنګه پوره کیدای شي؟ څرګنده ده چې د ایمان د ترلاسه کولو او زیاتولو تر ټولو اسانه او اغیزمنه لاره داده چې د هغو صالحو کسانو په ټولنه کې ګډون وشي چې زړونه یې د حقیقي ایمان په رڼا روښانه وي. د رسول الله ﷺ صحابه کرام د خپل مشر ﷺ د الهام بخښونکي اغیزې له امله ځانګړی ایمان لري، چې پخپله هغه د ایمان او یقین مجسم بڼه وه. د رسول الله ﷺ له وفات وروسته هېڅوک نشي کولای هغه درجه ایمان ته ورسیږي چې صحابه کرامو د رسول الله ﷺ د ژوندي شتون له امله ترلاسه کړې وه، خو بیا هم د صالحو کسانو په ملګرتیا کې د ایمان د ښه کولو او بشپړولو لاره نن هم د ډېر ګټور په توګه تعقیبېدای شي؛ نو موږ اړتیا لرو چې د ایمان د تازه کولو لپاره په دوامداره توګه زموږ د صالحو کسانو طرف ته ورځو. څو چې صالح کسان دي، هغوی به په خپل وار د ایمان د رڼا تر ټولو لوی سرچینه پخپله قرآن کریم کې ومومي. دوی به د رسول الله ﷺ او د هغه د صحابه کرامو ژوندلیکونه هم په دقت سره مطالعه کړي، ترڅو د رسول الله ﷺ او د هغه د صحابه کرامو سره فکري او روحاني ملګرتیا څخه خوند واخلي. څرنګه چې د قرآن کریم سره ایمان او د هغه وده، موږ یوازې یو سرچینې ته اړتیا لرو، هغه هم پخپله قرآن کریم دی.

It may be asked as to how can this deficiency be made up. Obviously, the easiest and the most effective way to acquire and augment faith is to move in the society of godly persons whose hearts are illumined by the light of true faith. The Companions of the Holy Prophet (SAW) owed their unique faith to the inspiring influence of their Master (SAW), who himself was an embodiment of faith and certitude. After the death of the Holy Prophet (SAW), one can never dream of attaining the same degree of faith as the Companions (RAA) had attained on account of his physical presence among them, still the method of improving and perfecting faith in the company of the pious will be followed with immense advantage even today; so, we need to turn to the pious among us for continually refreshing our faith. So far as the pious are concerned, they, in their turn, will find the greatest source of the light of faith in the Holy Qur'an itself. They will also make a careful study of the biographies of the Holy Prophet (SAW) and his Companions (RAA) so that they may be able to enjoy an intellectual and spiritual companionship of Allah's Messenger (SAW) and his Companions (RAA). As regards the faith in the Qur'an and its growth, we have to depend upon one source only, that is the Holy Qur'an itself.

په حقیقت کې ایمان داسې نه دی چې له بهر څخه زموږ په زړه کې کرل شي. ایمان د هغو بنسټیزو حقیقتونو تجلی دی چې د انسان په باطن کې پیوسته ځلېږي او زړه یې نیسي او منعکسوي. کیدای شي وویل شي چې د انسان زړه یو عجیب آینه ده چې د هغو عمومي حقیقتونو رڼا په خپله نیسي او منعکسوي چې ایمان جوړوي. پېښه داسې کیږي چې ځینې وخت د دې آینې مخ د غلط چاپیریال او غلطې روزنې په اغېز ماتېږي او د ایمان باطني رڼا نه شي نیولای او نه شي منعکسولای. د دې آینې د پاکولو لپاره، ترڅو هغه د انسان باطني رڼا روښانه منعکس کړي، الله (ج) د انسانانو په ښېګڼه کې خپل کلام نازل کړی دی، چې موږ ته د خپل دننه رڼا په پیژندلو هڅوي او هغه حقیقتونه راپه یادوي چې د زموږ د فطرت وجدانی پوهه دي.

In reality, /man (or faith) is not something that can be planted in us from outside. It is an embodiment of fundamental truths that continually flash through our inner being and are caught and reflected by our heart. We can say that the human heart is a wonderful mirror that automatically catches and reflects the light of those universal truths that constitute Iman. What happens is that sometimes the surface of this mirror gets blurred under the effect of wrong environment and education and fails to catch and reflect the inner light of Iman. To polish this mirror so that it may clearly reflect man's inner light, Allah (SWT), out of His Benevolence to mankind, has revealed His Word, urging us to discern the light inside ourselves and reminding us of the truths which are the intuitive apprehensions of our primordial nature.

یوه پوهه او یادونه (د هغو حقیقتونو چې د انساني فطرت کې ځای لري) د هر هغه بنده لپاره چې د توبې په ډول الله ته رجوع کوي. (ق ۵۰۳)

An insight and reminder (of the truths ingrained in human nature) for every servant who turns to Allah in repentance. (Qaf 503)

جب مقدس کتاب کا مطالعہ حقیقت کی تلاش کے جذبے سے کیا جائے اور اس کے معانی پر غور کیا جائے تو تاریکی کے پردے ایک کے بعد ایک اٹھ جاتے ہیں، اور ہمارا باطن ایمان کی روشنی سے منور ہو جاتا ہے۔ جب دل کے آئینے کو ایک بار ایمان کی روشنی کو واضح طور پر منعکس کرنے کے قابل بنا دیا جائے، تب بھی ہمیں جب کبھی یہ دیکھیں کہ دنیاوی فتنوں کے اثر سے اس کی چمکدار سطح دھندلی اور مدھم ہو رہی ہے، تو قرآن کی طرف ہی لوٹنا ہوگا۔ حضرت عبداللہ بن عمر رضی اللہ عنہ سے روایت کردہ یہ حدیث دل کے آئینے پر قرآن کے جِلا دینے کے اثر سے متعلق ہے:

If the Holy Book is studied and its meanings are pondered over in a genuine quest for truth, all the veils of darkness are lifted, one after another, and out inner self is illumined by the light of faith. After the heart's mirror has once been rendered capable of clearly reflecting the light of faith, we shall still have to revert to the Qur'an whenever we find that its shining surface is becoming dull and hazy under the effect of worldly temptations. The following tradition, narrated on the authority of Abdullah Ibn Umar (RAA), refers to the polishing effect of the Qur'an on the mirror of the heart:

پیغمبر ﷺ یوه ځل وفرمایل: "یقیناً دا زړونه داسې زنګ وهي لکه اوبو کې اوسپنه چې زنګ وهي." له هغه څخه وپوښتل شو چې د زړه زنګ څنګه لیرې کیدای شي؟ هغه وفرمایل: "د مرګ ډیر یادول او د قرآن کریم تلاوت کول." (بیهقي روایت کړی دی)

The Holy Prophet (SAW) once remarked: "Surely, these hearts get rusted as iron gets rusted in water." He was asked how the heart's rust could be rubbed off. He replied: 'By frequent remembrance of death and the recitation of the Qur'an." (Narrated by Bayhaqi)

اصل نکته دا ده چې که زموږ عقیده په دې چې قرآن الهي سرچینه لري، یوازې یوه خالي عقیده پاتې شي، نو زموږ په اوسنیو حالاتو او د قرآن په اړه زموږ د سړې بې پرواېي په رویه کې به هېڅ بدلون رانغاړي. که موږ غواړو چې قرآن ته حق ورکړو او هغه غوښتنې پوره کړو چې قرآن له موږ څخه کوي، نو لومړی باید دا ژوره باطني یقین ولرو چې قرآن په حقیقت کې د الله (ج) وروستی او بشپړ پیغام دی، چې د ټولو رسولانو په وروستي رسول د انسانانو د لارښوونې لپاره نازل شوی. لکه څنګه چې موږ دا یقین پیدا کړو، زموږ رویه د قرآن په اړه به بنسټیز بدلون ومومي. لکه څنګه چې پوه شو چې دا زموږ د رب، زموږ د پیدا کوونکي وحي ده، د هغه لوړ ذات وحي چې ترټولو کوچنۍ پوهه یې زموږ د تصور له حدودو هاخوا ده، زموږ فکر به په بشپړه توګه بدل شي.

The crux of the matter is that if our belief in the Divine origin of the Qur'an remains a mere dogma, it will not bring about any change in our present conditions and in our attitude of cold indifference towards the Qur'an. If we wish to do justice to the Qur'an and fulfill the demands it makes from us, we should first of all have the deep inner conviction that the Qur'an is, indeed, the last and final Message of Allah (SW) delivered to the last of His messengers for the ,guidance of mankind. As soon as we come to have this conviction, our attitude towards the Qur'an will undergo a radical change. As soon as we realize that it is a Revelation from our Lord, our Creator, that Most Exalted Being Whose slightest apprehension transcends the bounds of our imagination,? our thinking will be completely revolutionized.

دې وروسته به مو احساس وکړي چې قرآن کریم د لمر لاندې زموږ لپاره تر ټولو لوی نعمت دی. د هغه تلاوت به زموږ روحونه ژوند او غذا ورکړي، او د هغه د معنو په تدبر به زموږ زړونه پاک او زموږ ذهنونه روښانه کړي. له هغه ځایه به مو هیڅکله د هغه په مطالعه کې څه تړاو، خوند نه وي، او حتی که مو د خپل ذهن او عقل غوره ځواک د هغه په خدمت کې ولګاوو، او ټول ژوند مو د هغه د معنو په تفکر کې تیر کړ، بیا به هم احساس وکړو چې موږ د عظیم قرآن حق نه دی ادا کړی، هغه چې د اسماني کتابونو تر ټولو لوی دی.

We shall then feel that the Qur'an is the greatest blessing for us under the sun. Its recitation will sustain and nourish our souls, and contemplation over its meanings will chasten our hearts and enlighten our minds. From that point onwards, we shall never feel satiated with its study; and even after dedicating the best powers of our mind and intellect to its service, and having devoted our whole life to meditation over its meanings, we shall feel that we have not been able to do justice to the Glorious Qur'an, the greatest of the heavenly books.