İbn Sînâ, Allah'ın varlığına dair delillerini çeşitli yazılarında sunar; başlıca Eş-Şifâ'nın İlâhiyyât bölümünde (Al-Ilāhiyāt al-Shifā'), En-Necât'ta (Al-Najāh) ve El-İşârât ve't-tenbîhât'ta (Al-Ishārāt wa al-tanbīhāt). Bu eserler mantık, matematik ve tabiat felsefesi gibi başka birçok konuyu da ele alır. İbn Sînâ bu yazılarda çeşitli türden deliller kullanır: bazıları hareketten (Aristoteles'ten esinlenerek), bazıları nedensellikten, bazıları da bileşimden hareketle Allah'ın varlığını savunur. Bileşim delili, nedensellik delillerinin önemli bir sonucudur. Bu bölümde, İbn Sînâ'nın bu kaynaklardaki delillerini kısaca özetleyeceğim ve bunların, günümüzde ateistler ile teistler arasındaki tartışmalarla ilgili olan yönlerini ve işlevlerini ele alacağım. İlk iki bölümün amacı, argümanın bu özel biçiminin bu tartışmalar açısından neden özellikle değerli olduğunu göstermektir. Niyetim, Din Felsefesi yayınlarındaki akademik literatürde ve geçen yüzyıldaki teistler ile ateistler arasındaki en ünlü kamuya açık tartışmalarda ya yeterince geliştirilmemiş ya da hiç bulunmayan entelektüel mühimmatı teistlere sunmaktır. İbn Sînâ'yı okurken, onun sık sık bilgilendirici yazıdan ikna edici yazıya geçtiğini akılda tutmak gerekir. Bu nedenle, İbn Sînâ'nın mantıksal ve metafiziksel sınıflandırmaları (gerçeği açıklamaya yönelik olan) ile biçimsel argümanlarını birbirine karıştırmamaya dikkat etmek gerekir. Örneğin, İbn Sînâ'nın Eş-Şifâ'nın İlâhiyyât bölümündeki altıncı bölüm, bir argüman olarak yanlış anlaşılmıştır; oysa İbn Sînâ'nın niyeti büyük ihtimalle yalnızca sınıflandırıcı idi. Bu konuda Daniel De Haan şunu belirtir:

Ibn Sīnā presents his arguments for God’s existence in a number of his writings, mainly in Metaphysics of the Cure (Al-Ilāhiyāt al-Shifā‘), The Deliverance (Al-Najāh), and The Pointers and Reminders (Al-Ishārāt wa al-tanbīhāt). These works address many other topics as well, like logic, mathematics, and natural philosophy. Ibn Sīnā employs a range of different arguments in these writings: some of which argue for God’s existence from motion (inspired by Aristotle), others from causation, and even others from composition (which is an important corollary to arguments appealing to causation). In this chapter, I will briefly outline Ibn Sīnā’s arguments from these sources, referring to both the relevance and function of his arguments in relation to contemporary debates between atheists and theists. The aim of Chapters 1 and 2 is to demonstrate why this particular rendition of the argument is particularly valuable in these debates. The intention is to provide theists intellectual ammunition that is currently either under-developed or completely lacking in both academic literature found in Philosophy of Religion publications and the most famous public engagements between theists and atheists in the last century. When reading Ibn Sīnā, one must keep in mind that he often switches from informative to persuasive writing. Accordingly, one must be careful not to conflate Ibn Sīnā’s logical and metaphysical taxonomies (which are intended as matter-of-fact clarifications) and his formal arguments. As an example, the 6th chapter of Ibn Sīnā’s Metaphysics of the Cure has been misunderstood to be an argument, where Ibn Sīnā’s intention was most probably simply taxonomical. On this point, Daniel De Haan states:

İbn Sina'nın İlâhiyyât I.6–7 bölümlerindeki vacip ve mümkin varlık analizi, Tanrı'nın varlığına dair resmî bir ispat olamaz; çünkü bu bölümler bize metafiziğin uygun ilk ilkelerine dair içgörüler sunmaya yönelmiştir.5

…Avicenna’s analysis of necessary and possible existence in Ilāhiyyāt I.6– 7 could not be a formal demonstration for God’s existence since these chapters are oriented towards providing us with insights into the proper first principles of metaphysics.5

İbn Sînâ'yı inceleyen diğer âlimler, mesela Fazlur Rahman6

Other scholars of Ibn Sīnā, such as Fazlur Rahman6

ve Parvis Morewedge7

and Parvis Morewedge7

bu tür bir sınıflandırmayı başlı başına bir delil olarak kabul edin.8

regard this kind of classification as an argument in and of itself.8

Şüphe yok ki var olan bir şey vardır. Var olan her şey ya zorunlu ya da olumsaldır. Eğer zorunluysa, zorunlu varlığın araştırılması tamamlanmıştır. Eğer olumsalsa, bu olumsal varlığın sonunda zorunlu bir varlığa döneceğini açıklayacağım. Bundan önce, (bu tezi kanıtlamak için) öncülleri sunacağım. Bu öncüllerden biri, olumsal bir varlığın açıklanmasında nedenlerin sonsuz bir gerilemesinin mümkün olmadığıdır. Çünkü bütün olumsal varlıklar ya hepsi birden vardır ya da hepsi birden yoktur. Eğer hepsi birden yoktur ve birbirini önceleyen sonsuz sayıda iseler, bu konuyu bu kitabın başka bir bölümünde ele alacağız. Eğer hepsi birlikte varsa ve bu bütünde zorunlu bir varlık yoksa, [sonuçta şu görülür:] kapsamlı bir incelemeden sonra, [sonlu ya da sonsuz olup olmadığına bakılmaksızın] bu bütün ya olumsal şeylerden ya da zorunlu şeylerden oluşabilir. Eğer bu bütünde zorunlu bir varlık varsa ve bütündeki diğer bütün şeyler olumsalsa, zorunlu varlık bütün olumsal varlıkların üstünde olacak biçimde olur. Eğer bütün yalnızca olumsal varlıklardan oluşuyorsa, bu durumda varlık veren bir şeye ihtiyaç vardır. Bu, ya olumsal varlıklar kümesinin içinde ya da dışında olabilir. Eğer içindeyse, bu zaten açıklanmıştır. Ya da, bütünün nedeni olan ve dolayısıyla bütünün bütün parçalarının da nedeni olan olumsal bir varlık olabilir. Eğer [bütünün kendisi de dahil olmak üzere] bu şey kümenin içindeyse – her ne kadar bu imkânsız olsa da – bu akıl yürütme yine de geçerli olabilir; böylece bir bakıma, bu sonuca varmakla amaç gerçekleştirilmiş olur (yani çünkü bu, zorunlu varlığın (vâcibü'l-vücûd) varlığını kanıtlamış olurdu. Zira kendi kendine yeterli olan her şey (yani söz konusu küme) zorunlu bir varlıktır. Zorunlu varlık ise bu küme olamaz; ayrıca kümenin dışında bir mümkün varlığın bulunması da imkânsızdır, çünkü küme tanım gereği tüm mümkün varlıkların bir araya getirilmesidir. Dolayısıyla varlığı veren (varlık sağlayıcı) bu kümenin dışında olmalı ve aynı zamanda zatı gereği zorunlu olmalıdır. Böylece mümkün varlıklar kümesi, onu açıklayabilmek için kümenin dışında bir zorunlu varlığa duyulan ihtiyaçla sonuçlanmıştır. Her mümkün etkinin sonsuz geriye gidiş biçiminde bir mümkün sebebi olduğu söylenemez.9

In what is perhaps the most comprehensive, yet concise passage written by the Persian philosopher demonstrating God’s existence, we find Ibn Sīnā state in The Deliverance: There is no doubt that there is existence. Everything that exists is either contingent or necessary. If it is necessary, then the pursuit of the necessary existence is complete. If it is contingent, I will make clear that this contingent existence will ultimately return back to a necessary existence. Before this, I will present premises (to prove this thesis). Among these premises is [the assertion] that it is impossible for an infinite regress of causes to account for a contingent existence. That is because all contingent existences either all exist at once or do not exist at once. If they do not all exist at once and they are infinite, one preceding another, we will deal with this matter in another section of this book. If they are all together and there is no necessary existence in the set, [we find that] upon exhaustive analysis [and whether or not it is finite or infinite] the set [of contingent things] can either be composed of contingent things or necessary things. If, in the set, there is a necessary existence and all other things in the set are contingent it will be such that the necessary existence overrides all of the contingent existences. If the set is composed of only contingent existences, then it requires that which supplies existence. This can either be in the set of contingent existences or outside of the set. If it is inside the set, then this has already been elaborated upon. Or, [it could be] that it is a contingent existence such that it is the cause of the set, and the cause of the set is by extension the cause of all of its constituent parts. If it is inside the set [or is the set itself] – even though this is impossible – this line of argumentation could still be valid, so from one perspective then one will have fulfilled the object in making this conclusion (i.e. because this would have proven the existence of the necessary existence). This is because anything that is self-sufficient (i.e. the set in question) is a necessary existence. And the necessary existence cannot be this; it is also impossible that a contingent existence can exist outside the set, as the set is by definition a collation of all contingent existences. Therefore, it (the supplier of existence) must be outside of it as well as necessary in essence. Thus, the set of contingent existences has culminated in the need for a necessary existence outside of the set in order to explain it. It is not the case that every contingent effect has a contingent cause as a matter of infinite regress.9

İbn Sînâ'nın söyleminin ilk aşaması, "varlık"ı en temel, aşkın ve evrensel bir analiz kategorisi olarak belirlemektir. İbn Sînâ'nın yaptığı ilk büyük öncül, "olumsal bir varlık için nedenlerin sonsuz bir geriye gidişinin mümkün olmadığını" ileri sürmesidir.10 Bunun için İbn Sînâ, belirli bir tanımlamaya uyan bütün üyeleri tek bir küme içinde toplayan ve ardından bu kümeyi çözümleyen bir küme kuramı türü akıl yürütme kullanır. "Mümkün" ya da "olumsal" varlıklar üzerine bu noktada İbn Sînâ şöyle der:

The first stage of Ibn Sīnā’s discourse is to establish ‘existence’ as the most foundational, transcendental, and universal category of analysis. The first major postulation which Ibn Sīnā makes is to state that ‘it is not possible for there to be an infinite regress of causes for a contingent existence’.10 Ibn Sīnā employs a set theory type of reasoning for this, gathering together all members of a specific description in one set and analysing that set thereafter. On this point regarding ‘possible’ or ‘contingent’ existences, Ibn Sīnā states:

Eğer bunların hepsi bir arada alındığında kümede zorunlu varlık yoksa, [şu sonuca varırız ki:] kapsamlı bir inceleme sonucunda [ve bu kümenin sonlu veya sonsuz olmasına bakılmaksızın], [olumsuz varlıklar] kümesi ya olumsal şeylerden ya da zorunlu şeylerden oluşabilir.11

If they are all together and there is no necessary existence in the set, [we find that] upon exhaustive analysis [and whether or not it is finite or infinite], the set [of contingent things] can either be composed of contingent things or necessary things.11

Basitçe söylemek gerekirse, bir tür şeyden oluşan bir küme diğer türleri dışlar. Örneğin bir sandalye kümesi masaları dışlar. Benzer şekilde, bir kalem kümesi kurşun kalemleri dışlar. Sonuç olarak bu, bir gerekli olmayan varlıklar kümesinin gerekli varlıkları dışladığı ve bunun tersinin de geçerli olduğu anlamına gelir. İbn Sînâ, eğer bir şekilde gerekli bir varlık imkânsız varlıklar kümesinde bulunabilseydi (ki bu mantıken imkânsızdır), böyle bir gerekli varlığı reddetmek isteyen herkes için bunun sezgiye aykırı bir önerme olacağını belirtir. İbn Sînâ, tıpkı yalnızca gerekli olmayan varlıklardan oluşan bir kümede gerekli bir varlığın temsil edilmesinin imkânsız olması gibi, bütün gerekli olmayan varlıklar kümesi tarafından bir gerekli olmayan varlığın temsil edilmemesinin de imkânsız olduğunu öne sürer. Bu temel atıldıktan sonra İbn Sînâ, "gerekli olmayan varlıklar kümesinin, onu açıklamak için kümenin dışında bir gerekli varlığa duyulan ihtiyaçta doruğa ulaştığı" sonucuna varır. Argümanı daha da özetleyen Herbert Davidson, İbn Sînâ'nın argümanının, "olası varlık olan varlıkların kendisi aracılığıyla bir gerekli varlığa dayandığına" işaret ettiğini belirtir: "kendisi aracılığıyla olası bir varlık olan bir şey vardır; dolayısıyla kendisi aracılığıyla bir gerekli varlığa dayanan bir şey vardır."13

Simply put, a set of one type of things excludes other types. For example, a set of chairs excludes tables. Likewise, a set of pens excludes pencils. Ultimately, this means that a set of contingent existences excludes necessary existences and vice versa. Ibn Sīnā states that if somehow a necessary existence can exist in the set of impossible existence (though this is logically impossible), this would be a counterintuitive proposition to make for anyone who aims to deny such a necessary existence. Ibn Sīnā goes on to suggest that just as it is as impossible for a necessary existence to be represented in a set of only contingent existences, it is also impossible for a contingent existence not to be represented by the set of all contingent existences. With this groundwork put in place, Ibn Sīnā concludes that ‘the set of contingent existences has culminated in the need for a necessary existence outside of the set in order to explain it’.12 Summarising the argument further, Herbert Davidson mentions Ibn Sīnā’s argument as pointing that ‘possibly existent beings are traceable to a necessary existence (by virtue of itself)…something exists which is a possible existence by virtue of itself; therefore something exists which is traceable to a necessary being by virtue of itself’.13

Buna rağmen, metafizik ayrımları ve İbn Sînâ'nın varlığı nasıl sınıflandırdığını anlamak için belki de iyi bir başlangıç noktasıdır, çünkü bu, onun argümanının temelini etkin biçimde oluşturur. Bu konuyla ilgili olarak İbn Sînâ, *Eş-Şifâ* metafiziğinin altıncı bölümüne, "zorunlu varlık"ın ne olduğunu tanımlayarak başlar ve şöyle der:

Notwithstanding this, it is perhaps a good place to start understanding the metaphysical compartmentalisations and how Ibn Sīnā categorises existence, as this effectively lays the groundwork for his argument. Regarding this matter, Ibn Sīnā starts the 6th chapter of Metaphysics of the Cure by defining what constitutes ‘necessary existence’ by stating:

Zorunlu varlığın nedensiz olduğunu, buna karşılık "olumsal varlığın" nedenli olduğunu söyleriz; zorunlu varlık ise tasavvur edilebilecek bütün imkânlar ve açılardan zorunludur. Onun varlığı, başka herhangi bir şeyin varlığının sonucu olamaz. Eğer öyle olsaydı, sözde zorunlu varlık ile ondan kaynaklandığı varsayılan şey, varlık bakımından eşit ve birbirine bağımlı iki şey olmuş olurdu. Zorunlu varlığın varlığının birçok şeyin sonucu olması ise akılca mümkün değildir. Zorunlu varlık, olmayan şeyle ortak bir yönü bulunan bir "hakikat" olarak akıl yoluyla düşünülemez. Dolayısıyla "zorunlu" sayılabilmesi için zorunlu varlığa ilave yapılamaz, onda bir şey inşa edilemez, değişken olamaz, bölünemez ve kendi varlığına kendine özgü birden çok katkıda bulunan şeylerden biri olamaz.14

So we say that the necessary existence is uncaused, whereas a ‘contingent existence’ is caused, and that the necessary existence is necessary in all possible ways and perspectives conceivable. Its existence cannot be a result of the existence of anything else. If that were so, it would be as if each of those two things (i.e. the supposed necessary existence in question and the thing which it results from) are equal in terms of existence and interdependent of each other. And it is not cogently possible for the necessary existence’s existence to be as a result of many things. The necessary existence cannot cogently be ‘the reality’ that has any common aspect of it (with that which is not necessary). Thus, in order to be classified as ‘necessary’, the necessary existence cannot be added upon, constructed, mutable, divisible, or one of multiple contributors to its own existence which is specific to it.14

İbn Sînâ, "el-Tenbîhât ve'l-İşârât" adlı eserinde önce mümkün olanı, yani "mümkün" (ġayr-ı zorûrî), "mümteni'" (imkânsız, örneğin kare bir daire gibi) ve zorunlu olanı sınıflandırarak başlar.15 Benzer biçimde, "Metafizik" adlı eserinde İbn Sînâ, zorunlu varlığın kipsel özelliklerine doğrudan değinmeye geçer: Zorunlu varlığa gelince, onun bir nedeni yoktur. Çünkü bir nedeni olsaydı, varlığı o nedenden dolayı olurdu. Kendi başına, özünde ele alınan ve kendi içinde zorunlu olmayan varlık, "zorunlu varlık" olamaz... Bu nedenle, zorunlu varlığın nedensiz olduğu açıklık kazanmış olur. Bunun bir sonucu olarak, bir şeyin hem kendinde hem de başka bir şeyden dolayı zorunlu varlık olması mümkün değildir... Ayrıca, özünde mümkün bir varlık olan her şeyin hem varlığı hem de yokluğu bir nedene bağlı olarak gerçekleşir. Çünkü bu mümkün şey bulunabiliyorsa, varlığı yokluğundan (ya da varlığının olmamasından) ayırt edilebilir; eğer var değilse, yokluğu da varlığından ayırt edilebilir. Dolayısıyla, seçeneklerin eksiksiz bir biçimde ortaya konmasıyla, varlığının ya da yokluğunun başka bir şeyden kaynaklanıp kaynaklanmadığı sonucuna varılır. Eğer başka bir şeyden kaynaklanıyorsa, o başka şey onun nedenidir. Eğer başka bir şeyden kaynaklanmıyorsa, o kendisi zorunlu varlıktır.16

In The Pointers and Reminders, Ibn Sīnā starts off with a classification of that which is possible or ‘contingent’, muḥāl or ‘impossible’ (like a square circle), and necessary.15 On a similar note, in his Metaphysics Ibn Sīnā moves on to speaking directly of the modal specialities of the necessary existence: As for the necessary existence, it has no cause. This is because, if it had a cause, its existence would be because of it. Anything which is considered essentially by itself and its existence is not necessary in itself cannot be a ‘necessary existence’…so it has been made clear that a necessary existence is uncaused. As a corollary to this, it is not possible that a thing is a necessary existence in and of itself and also because of another thing…Moreover, [regarding] anything that is a contingent existence in essence, both its existence or non-existence would come about because of a cause. This is because if the [contingent] thing can be located, then its existence can be discerned from nothingness (or lack of its existence), and if it is not in existence, then its non-existence would be discernible from its existence. So, an exhaustive rendering of the options would suggest that its existence or lack of existence would either be caused because of something else or not. If it is from something else, then that something else is the cause of it. And if it is not from something else, then it is itself the necessary existence.16

İbn Sînâ, "Işârât ve Tenbîhât" adlı eserinde, sonsuz sayıda mümkün varlıktan oluşan bir cümleden (jumlah) söz eder ve bu cümlenin zorunlu varlık olamayacağını çelişkiye götürme yoluyla (ad absurdum) savunur. Bu akıl yürütme, sonsuz bir çoklu evren tezine karşı kullanıldığında, Yeni Ateistlerin ileri sürdüğü argümanlara karşı en güçlü ve en yararlı kanıtlardan biridir. Bu tez, çoğu zaman zorunlu varlığın ya da "Tanrı"nın yerine konulan bir ikame olarak kullanılmaktadır; bu noktaya sonraki bölümlerde ayrıntılı olarak değinilecektir. İbn Sînâ, "Metafizik" adlı eserinin sekizinci makalesinin birinci, ikinci ve üçüncü bölümlerinde bu argümanı en açık biçimde resmî olarak ortaya koyar. Kitabını bu argümanla bitirmesi ve önceki bölümlerin çoğunlukla bu noktaya doğru ilerlemesi dikkate değerdir. Bu bölümde İbn Sînâ, aşağıda vurgulanan iki yeni yolla sonsuz gerilemenin imkânsızlığını çelişkiye götürme yoluyla savunur: birincisi, tüm "orta illetlerin" aynı kipsel (modal) statüye sahip olmasının imkânsızlığını göstererek; ikincisi, bileşim (terkîb) argümanını kullanarak. Açıklanacağı üzere, bu tür argümanlar, sonsuz bir çoklu evreni öne süren ateist sorgulamalarla başa çıkmak için belki de en uygun olanlardır. Varlıkların tümünden oluşan bir kümeyi (yukarıda sözü edilen jumlah'ı) tasavvur ettikten sonra İbn Sînâ şunu ileri sürer: "[Varlığın] 'nihai illeti', illetler kümesinin sonuncusu olamaz, ortasında da bulunamaz. Çünkü küme içindeki orta illet yalnızca tek bir malul (etki) doğurabilir. Ayrıca malul hiçbir şeye illet olmaz. Ve küme [içindeki varlıklar] içinde iki ucun her birinde bulunan üç türden her şeyin kendine özgü bir kipsel statüsü vardır. Dolayısıyla kümenin sonundaki şeyin kendine özgü kipsel statüsü, [tanım gereği] hiçbir şeye illet olmamasıdır."17

In The Pointers and Reminders, Ibn Sīnā talks about a jumlah (roughly translated to a sequence or even a set) consisting of an infinite number of contingent things, arguing ad absurdum that such a set cannot be the necessary existence. Applying this to arguments posited by New Atheists, this part of the argument is one of the most potent and useful proofs in arguing against an infinite multiverse thesis. This thesis is often employed as a substitute for a necessary existence or ‘God’, a point that will be expanded on in following chapters. In the Metaphysics, Ibn Sīnā is most explicit in making a formal argument in maqālah (section) 8, chapters 1-3. It merits consideration that Ibn Sīnā effectively ends his book with this argument, and in many ways earlier chapters seem to build up to this point. In this section, Ibn Sīnā argues ad absurdum for the impossibility of an infinite regress, doing so in two novel ways highlighted below: first, arguing for the impossibility of all ‘middle causes’ having the same modal status, and second, employing an argument from composition. As will be explained, these types of arguments are perhaps best placed to deal with atheistic interrogations which stipulate an infinite multiverse. After conceptualising a set of all existent things (the aforementioned jumlah), Ibn Sīnā posits that: [The] ‘ultimate cause’ cannot be the last in the set of causes, nor can it be in the middle. That is because the middle cause in the set can only cause one effect. In addition, the effect does not cause anything. And each thing of the three types at each extremity in the set [of existent things] has a specialised modal status. Thus, the specialised modal status of the thing at the end of the set is that it is not a cause for anything [by definition].17

Bu argümanı açıklamak için P'den P10'a kadar uzanan doğrusal bir küme tasavvur edelim. İbn Sînâ, mantıksal zorunluluk gereği kümede P5'in yalnızca P6 için bir illet olabileceğini, ondan önce gelenler için ise illet olamayacağını basitçe ifade etmektedir. P10 ise bu kümede hiçbir şeyin illeti değildir. Bu akıl yürütmesini şöyle sürdürür: Kümenin diğer ucunda (yani başlangıcında) illet, tanımı gereği kümedeki diğer bütün şeylerin illetidir. Kümenin ortasında yer alan şeyin kendine özgü kipsel durumu ise bir şey tarafından illet edilmesi ve bir şeye illet olmasıdır.18

To illustrate this argument, conceptualise a linear set from P to P10. Ibn Sīnā is simply stating that by logical necessity P5 can only be a cause for P6 in the set, and not for those things which come before it. P10 is not the cause for anything in this set. He continues this line of reasoning by stating: At the other extremity of the set (i.e. at the beginning of it) the cause (by definition) is the cause for all other things in that set. The specialised modal status of the thing which exists at the middle of the set is that it must be caused by one thing and be the cause for one thing.18

Eğer küme sonlu ve doğrusal ise, P5 mutlaka P4 tarafından meydana getirilmiş olmalı ve P6'nın illeti olmalıdır; bu durum, P1-10 arasındaki öğeler birden fazla olsa bile geçerlidir, çünkü İbn Sînâ'nın öne sürdüğü gibi: Bu, ortadaki şeyin bir şey olması ya da birden fazla şey olması fark etmeksizin böyledir. Eğer birden fazla şey ise, bu durumda ya sonlu ya da sonsuzdur: eğer sonlu ise, küme iki uç arasında (yani ilk illet ve sonma'lûl arasında) yer alır. Bu nedenle, bu iki uç arasındaki şeylerin her biri, kümenin sonluluğuna karşılık gelen özel bir konuma sahip olacaktır.19

If the set is finite and linear, P5 must be caused by P4 and must be the cause of P6; this is the case even if the elements between P1-10 are multiple, for as Ibn Sīnā suggests: That is [the case] regardless of whether the thing(s) at the middle is one thing or more than one thing. If it is more than one thing(s), then it is either finite or infinite: if it is finite, then the set is between two extremities (i.e. the first cause and the final effect). Therefore, each of the things in between these two extremities will have a specialised status (which corresponds to the finitude of the set).19

İbn Sînâ, hem *El-İşârât ve't-Tenbîhât* (The Pointers) hem de *En-Necât* (The Deliverance) adlı eserlerinde, sonsuz bir dizi üzerindeki bu argümanı, dairesel sonlu bir küme ele alarak genişletir. Herbert Davidson, ortaçağ Kelâmı (skolastik teoloji) üzerine yazdığı *Proofs for Eternity* adlı çalışmasında bu noktayı şöyle ele alır: "Kendi içine kapalı dairesel bir gerileme, yalnızca ona uygulanan bir argümanla absürt olduğu gösterilir. Dairesel gerileme x y z'de, x, z'nin uzak bir nedeni olur, z ise x'in yakın nedeni olur. Bu durumda x, kendisinin uzak bir nedeni olur ki İbn Sînâ bunu absürt kabul eder. Aynı şekilde x, kendisinin uzak bir sonucu olur ki bu da aynı ölçüde absürttür. Bu noktaya biraz farklı bir biçimde şöyle de değinilebilir: x, varlığı sonrasında gelen bir şeye, yani z'ye bağlı olur. Oysa 'bir şeyin varlığı, özünde birincisinden sonra gelen başka bir şeyin varlığına bağlıysa, birincinin varlığı imkânsızdır.' Dolayısıyla kendi içine kapalı dairesel bir nedensellik gerilemesi var olamaz."

Ibn Sīnā expands this argument of an infinite set in both The Pointers and The Deliverance by considering a circular finite set. Herbert Davidson addresses this point in his work on medieval Kalām (scholastic theology) entitled as Proofs for Eternity: …a self-contained circular regress is shown to be absurd by an argument applying only to it. In the circular regress x y z, x would be a distant cause of z, and z would be the immediate cause of x. x would consequently be a distant cause of itself, which Avicenna regards as absurd. By the same token, x would be a distant effect of itself, which is equally absurd. And the point can be made again in a slightly different way, as follows: x would be dependent for its existence upon something-z-whose existence is posterior to it. But “when the existence of something depends upon the existence of something else that is essentially posterior to the first, the existence of the first is impossible.” A self contained circular regress of causes cannot, therefore, exist.

Sonlu bir kümeyi ele aldıktan sonra İbn Sînâ, sonsuz gerileme itirazını ele almaya geçer ve şöyle der: Öte yandan küme sonsuzsa, bu uç noktalar (ilk sebep ve son etki) gerçekleşmiş olmayacak ve kümedeki bütün şeyler, iki küme arasındaki şeylerin [eşdeğer] statüsüne sahip olacaktır (yani ilk sebep ya da son etki olmayacaklardır).21

Having dealt with a finite set, Ibn Sīnā moves on to address the infinite regress objection, stating: If the set, on the other hand, is infinite, then such extremities (the first cause and final effect) will not have been realised, and all things in the set will have the [equivalent] status of the things between the two sets (i.e. they will not be first causes or final effects).21

Bu çeviriye ve P1-P10 örneğimize geri dönersek: sonsuz bir kümede P1, P5 ve P10 anlamsızdır. Bütün P'lerin aynı kipsel (modal) özelliği vardır ve bunların hiçbiri "başlatıcı", "ara nokta" ya da "son etki" olarak düşünülemez. İbn Sînâ bu noktayı şöyle açıklar: [Bu] sonsuz küme hakkında, ona ekleme yapsanız ya da ondan çıkarsanız, "sonsuz" olma durumu aynı kalacaktır. Bu durumda [sonsuz küme], kendisi illetsiz ve başlangıç olan bir illeti bulunmadan illetler kümesinin var olması mümkün değildir. Buna göre, kümedeki bütün şeyler kümenin ara şeylerinin statüsüne sahip olacaktır (yani ne son etki ne de ilk illet olacaklar), ve bu mantıken imkânsızdır.22

On this rendering – and returning back to our P1-P10 example – P1, P5, and P10 are meaningless in an infinite set. All Ps have the same modal specification, and they cannot possibly be considered ‘initiators’, ‘middle points’, or ‘final effects’. Ibn Sīnā elaborates on this point by stating: [Regarding] this infinite set, if you add or subtract from it, its status as ‘infinite’ will remain the same. In this case [of the infinite set], it is not possible for the set of causes to exist without having a cause that is itself uncaused and originating. Accordingly, all of the things in the set will have the status of the middle things in the set (i.e. being neither final effect or first cause), and this is logically impossible.22

İbn Sînâ, Aristoteles gibi bir ebedîcilikçiydi. Başka bir deyişle, evrenin öncesiz olarak ezelî olduğuna gerçekten inanıyordu. Bu çarpıcı gerçek, onu bu tür görüşlere karşı çıkan birçok İslam düşünürüyle (özellikle de el-Gazzâlî ile) karşı karşıya getirmektedir. Ebedî bir evrene inanmasına rağmen İbn Sînâ, tıpkı Aristoteles gibi, nedenlerin sonsuz bir geriye gidişinin imkânsızlığını oldukça açık biçimde savunmuştur. Orta nedenler argümanına ek olarak İbn Sînâ, şu şekilde bir bileşim argümanı da ileri sürer: Dolayısıyla, zorunlu varlığın belli bir "neyliğe" (mâhiyet) sahip olduğu ve bu "neyliğin" kendisinin zorunluluk niteliği olduğu şeklinde bir "bileşik yapı" olarak düşünülemeyeceğini söyleriz… Böyle bir "neyliğin" gerçek bir hakikate sahip olması mantıken imkânsızdır, zira eğer bir hakikati olsaydı ve zorunlu varlıktan ayrılmış olsaydı, bu, zorunlu olmayan bir şeyin zorunlu bir şeyi meydana getirdiğine işaret ederdi. Bu da söz konusu şeyin aslında zorunlu olmadığını gösterirdi.24

Ibn Sīnā, like Aristotle, was an eternalist. In other words, he actually believed that the universe was pre-eternal. This startling fact puts him at odds with many Islamic thinkers who opposed such notions (most notably al-Ghazālī). Despite believing in an eternal universe, Ibn Sīnā, like Aristotle, argued quite clearly for the impossibility of an infinite regress of causes.23 In addition to the argument from middle causes, Ibn Sīnā makes an argument from composition in the following manner: So we say [that] the necessary existence cannot be considered a ‘composite construction’ such that there is a certain ‘whatness’ attribute [attributed to it], and that such ‘whatness’ is itself the quality of necessity…it would be logically impossible that in such a ‘whatness’ there is an actual reality, for if it had a reality and that it was differentiated from the necessary existence then it would indicate that something unnecessary had brought about something necessary. And this would indicate that the thing in question is not, in fact, necessary.24

Kompozisyon argümanı, bileşik olan her şeyin üretilmiş ve bu nedenle bağımlı olduğunu öne sürer. Bir şeyin içinde, onu "zorunlu" kılan ve ondan ayrılabilen, aynı zamanda farklılıkla nitelenen bir nitelik varsa, bu, söz konusu varlığın o niteliğe ihtiyaç duyduğunu gösterir. Bu durumda, bu, o varlığın olumsallığını belirtmek için yeterli bir kanıt olur. İbn Sînâ'nın, parçalarıyla var olan (kendi kendine değil) her bileşik varlığın kompozit olduğu ve dolayısıyla her kompozitin bağımlı olduğu yolundaki öncülünü ele alırsak,25 varlık alanında sonsuz sayıda olumsal şeyin bulunması savı sürdürülemez bir hale gelir. Herbert Davidson bu argümanı şöyle özetler: Dolayısıyla bu alternatife göre, "grup sonlu olsun ya da sonsuz olsun", onu sürekli olarak "varlıkla donatacak" bir etkene ihtiyaç duyar. İbn Sînâ'nın varsaydığı bu etken, ya (β1) grubun içinde ya da (β1) grubun dışında olmalıdır. Ancak bütün grubun, kendi üyelerinden biri tarafından nihai olarak sürdürüldüğünü varsaymak, söz konusu üyenin kendisinin kendi nedeni olduğunu varsaymakla eşdeğer olurdu. Çünkü bir grubun varlığının nedeni olmak "öncelikle" bireysel üyelerin nedeni olmaktır; ve varsayılan neden, grubun üyelerinden biri olarak zaten olası biçimde var olduğu kabul edilmiş olduğundan, zorunlu olarak kendisinin nedeni olurdu. Oysa olası biçimde var olan, tam da kendi başına var olmayan şeydir. Dolayısıyla, bir üyesi olduğu topluluğun nedeni olamaz.26

The argument from composition suggests that anything which is composed is generated and is therefore dependent. If there is a quality within something that makes it ‘necessary’ and capable of being extracted from while also being characterised with differentiation, then it would suggest that the entity in question is in need of it. As such, this would be enough proof to indicate the contingency of that entity. Taking Ibn Sīnā’s premise that any composed entity that exists by its parts (and not by virtue of itself) is composite and therefore any composite is dependent,25 the prospect of an infinite number of contingent things in existence becomes an impossible prospect to maintain. Hebert Davidson summarises this argument in the following way: Hence, on this alternative, “whether the group is finite or infinite,” it stands in need of a factor that will continually “provide it with existence.” The factor, Avicenna assumes, must be either (β1) within the group or (β1) outside it. Assuming that the whole group is (β1) ultimately maintained by one of its own members would, however, be tantamount to assuming that the member in question is a cause of itself. For to be a cause of the existence of a group is “primarily” to be the cause of the individual members; and inasmuch as the supposed cause is itself one of the members, it would perforce be a cause of itself. Yet the supposed cause has already been assumed, as one of the members of the group, to be possibly existent; and the possibly existent is precisely what does not exist by reason of itself. Therefore, it could not be the cause of the collection of which it is one member.26

Bu nokta, Yeni Ateizm hareketi ve onun teizme yönelttiği sorgulamalarla özellikle ilgilidir. Peter Adamson, İbn Sînâ hakkındaki üç bölümlük özel podcast serisinde, bu argümanın günümüzde teistler ile ateistler arasındaki tartışmalarla olan ilgisine değinmektedir. Adamson, İbn Sînâ'nın, bütün varlık kümesinin, parçaları zorunlu olmayan (mümkün) olduğunda zorunlu olmasının ne kadar makul olduğunu incelediği bölümünü ele alırken, Bertrand Russell'ın ünlü "bütünleme yanılgısı" (fallacy of composition) itirazına atıfta bulunur. Bu itiraz, bölümün itirazlar üzerine olan bölümünde daha ayrıntılı olarak yeniden ele alınacaktır. Adamson, küçük parçalardan oluşan büyük bir saat örneği verir ve evrenin içinde nedenler bulunmasının, evrenin kendisinin bir nedeni olduğu anlamına gelmediğini belirtir. Adamson, bunun şöyle olduğunu açıklar: …günümüzdeki bir ateistin söyleyebileceği türden bir şeye benziyor. İbn Sînâ bu konuda rahattır. Bir muhalifin bu itirazı öne sürebileceğini görür ve sanki omuz silkerek, o takdirde muhalifin tam da onun istediğini vermiş olacağını söyler... Sonuçta o, zorunlu bir varlığın bulunduğunu ispatmaya çalışmaktadır. Muhalif bunu aslında kabul etmiş olur; sadece muhalif zorunlu varlığın evrenin kendisi olduğunu düşünür. Bu durumda itiraz hiç de bir itiraz değildir, bir teslimiyettir.27

This point is particularly relevant to the discussion on the New Atheism movement and its interrogations of theism. In his three-part specialised podcast on Ibn Sīnā, Peter Adamson mentions the relevance of this argument to modern day discussions between theists and atheists. When discussing the part of Ibn Sīnā’s argument in which he examines the implausibility of the entire set of existence being necessary if its parts are contingent, Adamson refers to Bertrand Russell’s famous fallacy of composition objection. The latter will be revisited in greater detail in the chapter on objections. Adamson provides the example of a big clock made up of small parts and mentions that just because there are causes within the universe, it does not necessarily mean that the universe itself has a cause. Adamson explains that this: …sounds like the sort of thing a modern-day atheist may say. Avicenna is relaxed on this point. He sees that an opponent might raise this objection and, as if shrugging his shoulders, says that in that case, the opponent would just be giving him what he wants…after all, he is out to prove that there is a necessary existence. The opponent has actually admitted that – it’s just that the opponent thinks that the necessary existence is the universe itself – the objection is no objection at all, but a capitulation.27

Bunu söyledikten sonra Adamson, İbn Sînâ'ya göre evrenin (ya da birimler bütününün) zorunlu varlık olamayacağını şöyle açıklar: Eğer tek bir zorunlu varlığın parçaları olsaydı, o parçaları birbirinden ayıracak bir şeye ihtiyaç duyulurdu. Ancak az önce kullandığımız akıl yürütmeyle aynı şekilde, parçalar birbirinden farklı olurdu ve bu durumda zorunlu olmazlardı. Peki zorunlu bir varlık nasıl olur da bağlantılı (arızî) parçalara sahip olabilir?28

Having said this, Adamson explains that according to Ibn Sīnā, the universe (or the set of units) cannot be the necessary existence because: If a single necessary existent had parts, then something would need to distinguish those parts from one another. But then, by the same reasoning, we just used, the parts would wind up being different from one another, and then they would not be necessary – but how can a necessary existent have contingent parts?28

İbn Sînâ’nın argümanlarını pastoral bağlamda kullanırken, muhatabın ateistik açıklamalardan uzaklaşıp deizme veya klasik teizme daha yakın açıklamalara yöneldiği eşiği not etmek önemlidir. Bu mantıksal argümanların amacı, muhatabı İbn Sînâ’nın yukarıda yaptığı gibi ilk ilkelerden yola çıkarak Tanrı’nın vahye uygun bütün sıfatlarına ikna etmek değildir. Asıl amaç, ateist bir eleştirmene, varlığın bir kaynağını tanımayan bir dünya görüşünün eksik olduğunu ve kolayca çürütülebileceğini göstermektir. Özetle, İbn Sînâ’nın Burhân argümanı, imkân (kontenjans) temelli, nedensellik esaslı bir argüman olarak sınıflandırılabilir. Argümanın özü şudur: Varlık yalnızca zorunlu olmayan (mümkün) gerçekliklerden oluşamaz, çünkü mümkün varlık kendi kendini var edemez. Sonlu ya da sonsuz olsun, mümkün varlıkların bir toplamı kendi kendine yeterli ya da zorunlu değildir; zira böyle bir toplam birçok parçadan oluşur. A Parçasını B Parçasından ayıran herhangi bir şey varsa, bu şey hem A’nın hem de B’nin, ayrıca onların oluşturduğu bütünün zorunlu olmadığını gösterir. Bu yüzden zorunlu varlık parçalardan oluşamaz. Aynı sebepten dolayı, sonlu ya da sonsuz bir mümkünler kümesi zorunlu bir varlık olamaz. Dolayısıyla, bu mümkünler kümesinin dışında var olan, bu kümeyi ve üyelerinin tamamını nihayetinde var eden zorunlu bir varlığın bulunması gerekir. Mümkünler kümesinin dışında olan bu zorunlu varlık kendi kendine yeterli olmalıdır; onu üreten ya da var eden bir şeye ihtiyacı yoktur, çünkü böyle olmaması zorunlu olarak onun mümkün olduğunu gösterirdi.

When using Ibn Sīnā’s arguments pastorally, it is important to note the threshold at which an interlocutor has shifted away from atheistic explanations and moved towards explanations which are somewhat more commensurate with deism or classical theism. The purpose of these logical arguments is not to convince the interlocutor of all of the attributes of God in accordance with scripture by arguing (as Ibn Sīnā does above) from first principles. Rather, the prime objective is to demonstrate to an atheistic detractor that a worldview which does not acknowledge the status of an originator of existence is deficient and can be easily repudiated. To summarise, Ibn Sīnā’s Burhān argument can be categorised as a cause-based argument from contingency. The thrust of the argument is that existence cannot contain only contingent actualities, as contingent existence cannot bring rise to itself. A collection of contingent existences –whether finite or infinite – is not self-sufficient or necessary, as such a collection is made up of many component parts. If there is anything to differentiate Part A from Part B, such a thing would indicate the non necessity of Part A or Part B, as well as the ‘whole’ which is being described. For this reason, the necessary existent cannot be composed of component parts. In addition, because of this reason, a set of contingent existences – whether finite or infinite – cannot be a necessary existence. Therefore, there is the requirement for a necessary existence to subsist outside of the set of contingent existence, which ultimately causes this set, as well as all of its members. Such a necessary existence which is outside the set of contingent existences must be self-sufficient; it requires nothing to generate or cause it, as the failure to be such would necessarily indicate its contingency.

Richard, wie ich in der Einleitung beschrieben habe, mag die Annahme eines notwendigen Seins zugunsten eines unendlichen Multiversums ablehnen. Die Frage, die an Richard gerichtet werden kann, lautet, ob ein solches Multiversum selbstgenügsam oder abhängig ist. Hmm, wait, I'm mixing languages. Here is the correct Turkish translation: Richard, ki onu girişte tanıttım, zorunlu varlık önermesini reddedip bunun yerine sonsuz bir çoklu evren (multiverse) önerisini benimseyebilir. Richard'a yöneltilebilecek soru, böyle bir çoklu evrenin kendi kendine yeterli mi yoksa bağımlı mı olduğudur. Richard bağımlı olduğunu söylerse soru şudur: bu, kendisi de bağımlı olan bir şeye mi yoksa bağımsız (kendi kendine yeterli) bir şeye mi bağlıdır? Bağımsız ise, en azından bağımsız bir varlığın var olduğu noktasında bir uzlaşma vardır. Bağımlı ise, sonsuz bir bağımlılık zinciri var mıdır? Varsa, bu sonsuz zincir neye bağlıdır? Richard, bunun hiçbir şeye bağlı olmadığını söyleyebilir. Eğer öyleyse, Richard sonsuz çoklu evrenin bağımsız olduğunu kabul etmiş olur; bu da kendi kendine yeterli bir şeyin varlığını kabul etmesi anlamına geleceğinden yine bir uzlaşma noktasıdır. Asıl ihtilaf noktası, bağımsız varlığın ne olduğuyla ilgilidir. Ayrılabilir/birleştirilebilir parçalardan oluşan her şeyin bağımlı olduğu savunulabilir; evren de bu şekilde oluştuğuna göre evren bağımlıdır. Aynı şey sonsuz bir çoklu evren için de söylenebilir. Bu, ileriki bölümlerde ayrıntılandırılacaktır.

Richard, who I have described in the introduction, may reject the proposition of a necessary existence in exchange for an infinite multiverse. The question that may be posed to Richard is whether such a multi-verse is self-sufficient or dependent. If Richard replies that it is dependent, then the question is: is it dependent on something which is dependent or something which is independent (self-sufficient). If independent, then there is agreement at least on the point that there exists an ‘independent entity’. If dependent, then is there an infinite regress of dependent things? If so, what does such infinite regress depend on? Richard may say that it depends upon nothing. If this is so, Richard is admitting the infinite multiverse is independent, again a point of agreement as Richard would be agreeing to the existence of something self-sufficient. The major point of disagreement relates to what the independent being is. One can argue that anything composed of detachable/attachable parts is dependent, and since the universe is composed in this way, therefore the universe is dependent. The same thing can be said about an infinite multiverse. This will be fleshed out in the chapters to come.