Belki Yeni Ateistler tarafından sunulan argümanlar arasında iki tür ayrım yapmak gerekir. Yeni Ateistlerin "Tanrı hipotezini", yeni Darwinci açıklamalar karşısında çürütülmüş ve "savunulamaz" olarak ele almasını daha önce tartıştık. Buna karşılık, evrim mekanizmasını ile evrimi yönlendirdiği varsayılan bir Tanrı'nın faaliyeti arasında doğru bir ayrım yapan filozofların bu önermeyi felsefi olarak reddettiğine de tanık olduk.

Perhaps distinction should be drawn between two kinds of arguments presented by New Atheists. We have discussed the New Atheist treatment of the ‘God hypothesis’ as disproved and ‘untenable’ in the face of new Darwinian explanations. Contrastingly, we have also witnessed philosophical rejection of this postulation by those who rightly differentiate between the evolution mechanism and the supposed agency of a deity who is guiding it.

Ayrıca, metodolojik natüralizm ile metafizik natüralizm arasındaki ince ama önemli farkı da not ettik. Genel olarak bu, şu soruyu gündeme getiriyor: Bu bulgular din geneline genellenebilir mi, yoksa bu yeni bilimsel kanıtlar ışığında din bizzat çürütülmüş müdür?

Moreover, we also noted the subtle but important difference between methodological and metaphysical naturalism. Overall this begs the question; can these findings be generalised to religion in general or has religion itself been disproven in light of this new scientific evidence?

Christopher Hitchens şöyle yazar:

Christopher Hitchens writes:

Din artık gerekçelerini tüketmiş durumda. Teleskop ve mikroskop sayesinde, artık hiçbir önemli şeyin açıklamasını sunmuyor. Eskiden bir dünya görüşüne tam hâkimiyeti sayesinde rakiplerin ortaya çıkmasını engelleyebilirken, şimdi yalnızca ölçülebilir ilerlemelerimizi engelleyebiliyor, geciktirebiliyor ya da geri çevirmeye çalışabiliyor (Hitchens, 2019, s.282).

Religion has run out of justifications. Thanks to the telescope and the microscope, it no longer offers an explanation of anything important. Where once it used to be able, by its total command of a worldview, to prevent the emergence of rivals, it can now only impede and retard—or try to turn back—the measurable advances that we have made (Hitchens, 2019, p.282).

Bu noktada Dawkins, "bir bilim insanı olarak, fundamentalist dine karşıyım, çünkü bilimsel girişimi aktif olarak bozar" diye iddia eder (Dawkins, 2006, s.284). Grayling bunu "fundamentalist" dinden tüm dine genişleterek, "…Darwinizm dinle uyumlu değildir; biyolojik bilimin kanıtları, evrende doğaüstü bir failin varlığına karşı kanıtlardır" der (Grayling, 2014, s.113). Grayling ayrıca akıllı tasarımın "kılığa girmiş kreasyonizm" olduğunu belirtir (Grayling, 2014, s.109). Burada açıkça iki ayrı tartışma ortaya konmaktadır. Birincisi, daha önce ele alındığı gibi "Tanrı hipotezine" karşı bir argümandır. İkincisi ise dinle ilgilidir. Bununla birlikte, ciddiyetle ele alan bireylere göre dini ve bilimsel söylem ne ölçüde iç içe geçmiştir? Bu elbette basit bir cevabı olmayan büyük bir sorudur. Aşağıda, hem Müslüman hem de Hristiyan âlimlerin bu sorulara cevap verirken izlediği temel yaklaşımları özetleyeceğim.

On this point, Dawkins claims ‘as a scientist, I am hostile to fundamentalist religion because it actively debauches the scientific enterprise’ (Dawkins, 2006, p.284). Grayling furthers this from ‘fundamentalist’ religion to all religion by suggesting ‘…Darwinism is not compatible with religion; the evidences of biological science are evidences against the presence of supernatural agency in the universe’ (Grayling, 2014, p.113). Grayling also states that intelligent design is ‘creationism in disguise’ (Grayling, 2014, p.109). Clearly, two separate arguments are defined here. Firstly, an argument against the ‘God hypothesis’, as previously discussed. The second argument concerns religion. To what extent, though, has religious and scientific discourse been entangled according to individuals who take such discourses seriously? This of course is a big question to which there is no simple answer. In what follows I will outline the main approaches that both Muslim and Christian scholars have taken when answering these questions.

Dinî metinlerin, hem Hristiyan hem de Müslüman geleneklerde çeşitli biçimlerde yorumlandığı bilinmektedir. David Shatz, eski Yahudi felsefesini tartışırken ılımlı uyumculuk (modest concordism) ile cesur uyumculuk (bold concordism) arasında ayrım yapar. Birincisi dinî metinle bilim arasında uzlaşmaya izin verirken, ikincisi bir metinde bilimin "olumlu öğretilmesini" varsayar. Kitab-ı Mukaddes yorumuna dair yaklaşımlar genellemeye elverişli olmasa da üç yaklaşım öne çıkmaktadır. Birincisi, Yaratılış anlatısının alegorik niteliğini vurgulayan ılımlı uyumcu alegorik yaklaşımdır. Bu görüşe göre ayetler alegorik olduğu için teoloji evrim veya Büyük Patlama kozmolojisi üzerine genişletme yapamaz. Bu yaklaşımın, özellikle İskenderiye okulunda olmak üzere, Patristik dönemden kalma tefsir öncülleri bulunsa da sık sık itirazlarla karşılaşır. Bu itirazlar, hangi ayetlerin alegorik yorumlanıp hangilerinin yorumlanamayacağına karar vermeye ilişkindir; bu konu bu makalenin kapsamı dışındadır.

In both Christian and Muslim traditions, religious scriptures have been interpreted in a variety of ways. While discussing ancient Jewish philosophy, David Shatz differentiates between modest and bold concordism. The former allows scriptural reconciliation with science, whereas, the latter assumes ‘positive teaching’ of science in a scripture. Though one cannot generalise approaches to Biblical exegesis, three approaches to the Bible stand out. The first is a modest concordist allegorising approach which emphasises the allegorical nature of the Genesis account. Since the verses are allegorical, it may be argued, theology cannot expand on evolution or Big Bang cosmology. Though this approach has exegetical precedent from the patristic period (most notably from the Alexandrian school), it is often met with challenges. Such challenges, which are beyond the scope of this paper, relate to deciding which verses may or may not be allegorised.

İkinci yaklaşım, değmez-çekirdekçi olmayan (non-concordist) harfi yorum yaklaşımıdır. Bu yaklaşım Kutsal Kitap'a uygulandığında, Yaratılış anlatımındaki günlerin harfi anlamda alınmasını gerektirmez; zira Augustinus gibi bazı erken dönem Kilise Babaları (alegorik yorumu seyrek kullanan Augustinus dahil) Yaratılış'taki günleri harfi anlamda almamış olabilir (Brooke, 2012, s.8). Bununla birlikte, Yaratılış'a harfi bir yaklaşım, kendine özgü bir dizi "bilimsel" ve tarihsel zorluk barındırır; bunlar arasında hem erken dönem hem de ortaçağ öncüllerine sahip olan ve evrenin yaşını altı bin yıl olarak gösteren yorumlar da bulunur. Bu yaklaşım kendi bakış açısından değmez-çekirdekçi değildir, çünkü "bilim"i ve süreçlerini bilim felsefesinin klasik yaklaşımlarından farklı biçimlerde tanımlar. Genç Yaş Yaratılışçısı Ken Ham, bilimi "gözlemsel" ve "tarihsel" türlere ayırır; bunlardan ikincisi insan yorumuna büyük ölçüde açıktır ve çatışma olduğunda metnin açık okunuşunun öncelikli olması gerektiğini savunur (Ham, 2013, s.45-55). Bu görüşün savunucuları, Yaratılış 5. bölümdeki soy kütüğüne dayanan bir yaklaşıma başvururlar.

The second approach is the literalist non-concordist approach which, when applied to the Bible, does not need to produce a young-age creationist conception as even some patristic Church Fathers like Augustine (who is infrequent in his allegorisation) may not have considered the days in the Genesis account to be literal (Brooke, 2012, p.8). Nevertheless, a literal approach to Genesis has its own set of ‘scientific’ and historical challenges including interpretations, which have patristic and medieval precedent, and which indicate the universe’s age as six thousand years old. This approach is not non-concordist from its own perspective, as it defines ‘science’ and its processes in ways that differ from classical approaches of philosophy of science. Ken Ham, a Young Age Creationist, divides science into ‘observational’ and ‘historical’ types, the latter of which is highly subject to human interpretation, and where conflict exists, the plain reading of the text must take precedence (Ham, 2013, p.45-55). Proponents of this view refer to a genealogical approach to Genesis 5

…nesilden nesle yılları toplayan ve böylece evrenin yaklaşık altı bin yaşında olduğu sonucuna varan bu bakış açısı; bkz. Floyd Nolen Jones, The Chronology of the Old Testament. Bu görüşü, yaygın olarak kabul gören bilimi reddettiği için reddiyeci (rejectionist) olarak sınıflandırmak mümkündür.

which adds up the years from one generation to another, thereby concluding the universe is approximately six thousand years old; see Floyd Nolen Jones’s The Chronology of the Old Testament. One can categorise this perspective as rejectionist, on account of its rejecting popularly accepted science.

Üçüncü bir yaklaşım, son zamanlarda Dr. Hugh Ross gibi isimler tarafından popüler hale getirilen, bilimsel olguların, örneğin Büyük Patlama'nın, kutsal metinde nasıl öğretildiğini ortaya koymayı amaçlayan "cesur uyumcu" (bold concordist) literalist bir yaklaşımdır. Buna göre bu yaklaşım, esasen literalist bir Yaşlı Dünya kreasyonizmidir; ancak kritik biçimde insan evriminde durmaktadır (Ross ve diğerleri, 2001, s.11).

A third approach, popularised recently by the likes of Dr. Hugh Ross, is a ‘bold concordist’ literalist approach which aims to establish how scientific phenomenon, like the Big Bang, is taught in scripture. Accordingly, such an approach is essentially a literalist Old Age creationist approach but one which crucially stops at the point of human evolution (Ross et al., 2001, p.11).

Tıpkı yukarıda anılan Origen ve Augustine gibi patristik dönemdeki âlimler gibi, erken dönem İslam âlimleri de zaman zaman belirgin biçimde uzlaştırmacıydı; bazen mütevazı, bazen de cesurca.

Much like scholars in the patristic period, like Origen and Augustine mentioned above, early Islamic scholars were also occasionally noticeably concordist, both modestly and boldly.

Bununla birlikte, Hanbelilerin temsilcisi İbn Teymiyye ve Eşarilerin temsilcisi Gazali gibi büyük itikadi ekollerin ulemaları, fiziki dünyaya işaret eden âyetleri harfi anlamıyla yorumlamışlardır (Qadhi ve Khan, 2018). Filozoflar, yani en belirgin temsilcisi İbn Sina olan “felsefeciler” (İskenderiyeli Origen'e benzer şekilde, ancak belki daha az açıkça), gök cisimlerinin on küre teorisinde olduğu gibi, dönemin kozmolojileriyle örtüşmeyen görünen âyetleri tevil etmeyi tercih etmişlerdir (Qadhi ve Khan, 2018).

Nevertheless, representatives of major creedal schools of thought, like Ibn Taymiyyah (for the Hanbalis) and AlGhazali (for the Asharis), would interpret verses which reference the physical world in a literal manner (Qadhi and Khan, 2018). The falasifa or ‘the philosophers’ most prominently represented by Ibn Sina (like Origen of Alexandria – though perhaps less flagrantly) would prefer allegorising verses which appeared to not correspond with the cosmologies of the day as he did with the theory of ten celestial spheres (Qadhi and Khan, 2018).

İbn Sina ve falasifenin eserleri günümüze kadar ulaşmış olsa da, tefsir alanındaki tercihleri, özellikle Gazali'nin ünlü eseri Tehafütü'l-Felasife ile İbn Teymiyye'nin Mantıkçılara Reddiye adlı eserinin ardından pratikte göz ardı edilmiştir. Bu eserlerde İbn Sina, İslam'dan tekfir edilmiştir. İbn Rüşd (Averroes), Tehafütü't-Tehafüt adlı eserinde bu yargının bazı yönlerini çürütmüş olsa da, Sünni Müslüman dünya konuyla ilgili kararını çoktan vermiş görünmektedir.

Though Ibn Sina and the falasifa’s work has survived to the modern day, their exegetical preferences have become practically disregarded particularly after the scathing attacks of both Al-Ghazali in his famous work The Incoherence of the Philosophers and Ibn Taymiyyah following A Response to the Greek Logicians. In such works, Ibn Sina was ex-communicated from Islam and though Ibn Rushd (Averroes) refuted aspects of this in his The Incoherence of the Incoherence, the Sunni-Muslim world appeared to have already decided on the matter.

Bu tarihsel gelişimin net sonucu, tarihsel anlatıların veya doğa olgularıyla ilgili anlamı olan ayetlerin yorumlanarak alegorik hale getirilmesinin, Allah'ın 'arş'ına ve O'nun isim ve sıfatlarına yapılan itikadi göndermelerle sınırlı kalmasıydı; bu konu Eşariler, Hanbeliler, Maturidiler, Mutezileler, On İki İmamcı Şiiler ve daha az bilinen diğer mezhepler arasında belirgin biçimde tartışmalıdır. Bu itikadi okulların hemen hemen hepsinden Kur'an müfessirleri, doğa olgularıyla ilgili ayetlerin "gerçek dünya"yla harfi harfine karşılığını kabul etmektedir. Bunlar arasında en dikkat çekici olanlar, Eşari olan Fahreddin er-Razi, itikadi Hanbeli olan İbn Kesir, Mutezili olan ez-Zemahşeri ve Şii olan Ebu Ca'fer et-Tusi gibi okulların müfessirleridir. Bu müfessirler ayetlerin sembolik değerini tartışmış olsalar da, İbn Sina'nın veya Origenes'in yapmaya istekli olduğu şeyi, yani ayetleri harfi değerinden arındırarak bir tür etiyolojiye indirgemeyi, neredeyse hiçbiri başaramamıştır.

The net result of this historical development was that allegorising historical narratives or verses of naturalistic significance were limited to creedal aspects of referencing Allah’s ‘throne’ (Arsh) and his names and attributes which is notably controversial among Ashari’s, Hanbalis, Maturidis, Mutazili’s, Shia Twelvers and other less well known schools. Quranic exegetes from virtually all of these creedal schools accept the literal correspondence of naturalistic verses with the ‘real world’. Perhaps most notably including exegetes of schools such as Fakhr al Deen al Razi (an Ashari), Ibn Kathir (creedal Hanbali), Al-Zamakhshari (A Mutazli) and Abu Jafar al Tusi (A Shia). Though such exegetes discussed the verses’ symbolic value, virtually none of them achieved what Ibn Sina or Origen were willing to do; namely reduce the verses to a form of aetiology, stripping it of its literal value.

Felsefecilerin alegorik tefsirinin itikadi olarak dışlanmasıyla birlikte, doğa olaylarına ilişkin ayetlere yönelik yaygın İslami tefsir yaklaşımları üç türe ayrılabilir: cüretkâr uyumculuk, ölçülü uyumculuk ve modern bilimi reddetme. Hristiyan ilmi ve savunma çalışmalarında olduğu gibi, bu kategoriler de sabit değildir; bir âlim ya da savunmacı bir bağlamda reddedici, başka bir bağlamda reddedici olmayabilir.

With the creedal exclusion of the falasifa’s allegorical exegesis, popular Islamic exegetical approaches to naturalistic verses can be easily divided into three types: bold concordism, modest concordism and modern science rejection. As with Christian scholarship and apologetics, these categories are not fixed as a scholar or apologist may be rejectionist in one context and not in another.

Dr. Zakir Naik, İngilizce konuşan dünyada Bold concordist literalist yaklaşımın en popüler temsilcisidir. 2017 yılında yapılan bir çalışmada YouTube'da "İslam" ve "bilim" terimlerinin birlikte geçtiği 1006 çevrimiçi video tespit edilmiş ve en fazla içerik üreten konuşmacı Zakir Naik olmuştur (Gardner ve diğerleri, 2018, s.358). Dr. Hugh Ross gibi Naik de Kur'an'ın Büyük Patlama'nın gerçekleştiğini öğrettiğini belirtir; yine Ross gibi Naik de metnin açık okumasıyla çeliştiği gerekçesiyle insanın evrimini kabul etmez (Gardner ve diğerleri, 2018, s.385). Naik'in bilimsel argümanları, Dr. Maurice Bucaille'in neredeyse aynısıdır. Bucaille, *The Bible, Quran and Science* adlı polemik kitabında, Incil'in kozmoloji, jeoloji ve Nuh tufanı konularında bilimle uyuşmadığını, buna karşılık Kur'an'ın bu konularda bilimle uyumlu olduğunu savunmuştur (Bucaille ve Fahim, 1977, s.96-143; Bucaille ve Fahim, 1977, s.152-157). Arapça'da İcazü'l-İlmi adıyla bilinen bu yeni tebliğci/savunmacı İslami yaklaşım, Suudi Arabistan'daki Selefi din adamlarını bile Kur'an ve Sünnet'in Bilimsel Mucizeleri Komitesi kurmaya yöneltmiştir (Dallal, 2010, s.171).

Dr. Zakir Naik is the most popular representative of the Bold concordist literalist approach in the English-speaking world. In a 2017 study, 1006 online videos were identified with the terms ‘Islam’ and ‘science’ together on YouTube, and the speaker with the highest output was Zakir Naik (Gardner et al., 2018, p.358). Like Dr. Hugh Ross, Naik indicates that the Quran teaches that the Big Bang occurred, and also like Ross, Naik doesn’t accept human evolution because of its contradiction with the plain reading of the text (Gardner et al., 2018, p.385). Naik’s scientific arguments are almost identical to those of Dr. Maurice Bucaille who wrote a polemic book titled The Bible, Quran and Science effectively arguing that the Bible is incongruent to science on matters related to cosmology, geology and Noah’s flood whereas the Quran is in line with such matters (Bucaille and Fahim, 1977, p.96-143; Bucaille and Fahim, 1977, 152-157). This novel evangelising/apologetic Islamic approach (termed the Ijaaz Ilmi approach in Arabic) even prompted Salafist clergy members in Saudi Arabia to start a committee on the Scientific Miracles of the Quran and Sunnah (Dallal, 2010, p.171).

Ancak bu yaklaşım, özellikle Darwinizm ve evrimle ilgili konularda eisegesis (önyargılı yorum) ve sözde bilim kullandığı gerekçesiyle eleştirilmiştir (Gardner vd., 2018, s.385).

However, this approach was criticised for employing eisegesis and pseudo-science, especially regarding issues relating to Darwinism and evolution (Gardner et al., 2018, p.385).

Bu yaklaşımı eleştiren Ahmed Dallal şöyle der:

Criticising this approach, Ahmed Dallal states:

Müslümanlar dünyada bilimin başlıca üreticileri olduklarında, bilimi dinle birleştirmeyi savunmuyorlardı. Şimdi ise ironik biçimde, Müslümanların bilimin evrensel kültürünün üretimindeki katılımı azalırken, iki alanı bir araya getirmek için çağrıda bulunuyorlar (Dallal, 2010, s.170).

When Muslims were the main producers of science in the world, they did not advocate wedding science and religion. Now, ironically, when Muslim participation in the production of the universal culture of science is dwindling, they call for bringing the two together (Dallal, 2010, p.170).

İkinci reddiyeci yaklaşım, tüm bilimsel olguları değil, yalnızca tefsir geleneğine ya da açık metne aykırı görülenleri reddeder. Bunun en iyi örneği, Kur'an'ın lafzi anlamlarıyla bağdaşmadığı düşünülen insan evrimi teorisidir (Qadhi ve Khan, 2018). Ne yazık ki tartışmada, Yeni Ateistlerin ve onlara karşı çıkmaya çalışan teologların, bilimsel felsefeyle anlamlı bir biçimde ilgilenmesi çoğu zaman eksik kalmıştır. Örneğin kuramsal olarak, metodolojik naturalizm ile metafizik naturalizm arasında ayrım yapıldığında, insan evrimiyle (ya da bütün Darwinci projeyle) çelişebilecek görüşleri benimseyen Müslümanların ve Hristiyanların gerçekçi bir görüş yerine araçsalcı bir görüş benimsediği öne sürülebilir. Araçsalcılık, bilimsel bir teorinin harfi harfine doğru olduğuna inanmayı gerektirmediğinden, Müslümanlar ve Hristiyanlar Darwinci modelin geçerliliğini kabul edebilir; hatta kendi çevrelerinde bu model içinde yapılan ilerlemeleri de kabul edebilirler.

The second rejectionist approach does not oppose all scientific phenomena, only those deemed contrary to exegetical precedent or clear text. This is best exemplified by the theory of human evolution which is considered incompatible with literal Quranic meanings (Qadhi and Khan, 2018). Unfortunately, much of what has been missing from the discourse (from New Atheists and theologians who attempt to counter them) is a meaningful engagement with scientific philosophy. For example, theoretically, and when differentiating between methodological and metaphysical naturalisms, it may be suggested that Muslims and Christians who adopt views which may contradict human evolution (or the entire Darwinian enterprise) adopt an instrumental view rather than a realist view. Since instrumentalism does not necessitate believing the literal truth of scientific theory, Muslims and Christians can accept the validity of the Darwinian model (even allowing advances in it within their spaces)

homo-sapiens'in diğer hominidlerden evrimleştiğine inanmaya gerek kalmadan (örneğin).

without needing to believe in the evolution of homo-sapiens (for example) from other hominids.

Buna göre, Darwinci evrim, Londra metro haritası gibi kullanışlı bir sezgisel araç olarak işlev görebilir; son derece yararlı olsa da, tam olarak ölçekli değildir. Sonuç olarak, bilimsel ilerlemenin önündeki engeller azaltılabilir. Burada iki uyarı yapılmalıdır. Birincisi, bu yaklaşım benimsenirse, Ross ve Naik gibi isimlerin ileri sürdüğü, Büyük Patlama teorisinin Kur'an veya İncil tarafından açıkça öğretildiği yönündeki iddiaların en azından ılımlı bir uyumculuk (concordism) konumuna yumuşatılması gerekir.

Accordingly, Darwinian evolution can act as a useful heuristic, like a London Underground map; though highly useful is not properly to scale. Consequently, inhibitions to scientific progress can be mitigated. Two caveats must be made here. Firstly, if this approach is adopted, claims (made by Ross and Naik for example) that the Big Bang theory is explicitly taught by the Quran or Bible must be softened at least to a modest concordist position.

İkincisi, yaşın on dört milyar yıl olduğu iddiasını (araçsal gerekçelerle) bir "model" olarak nitelendirmek zor olabilir, çünkü bu bir model değil, tarihsel bir iddiadır.

Secondly, it may be difficult to argue (on instrumental grounds) that the age of the universe being fourteen billion years is a ‘model’, as it is a historical claim rather than a model.