1.1.4.1. Masala 1: Tanadan chiqadigan najis ajralmalar

1.1.4.1. Issue 1: Unclean excretions from the body

1.1.4.2. 2-masala: Uyqu

1.1.4.2. Issue 2: Sleep

Fuqaholar uyqu haqida ixtilof qilganlar va uch xil fikr bildirganlar. Bir guruh fuqaholar uyquni hadasni bekor qiluvchi omil deb hisoblaganlar va uning qisqa yoki uzoq bo'lishidan qat'i nazar, undan keyin vuzu qilishni vojib qilganlar. Boshqa bir guruh esa unday emas deb hisoblagan va inson hadas orttirganiga ishonch hosil qilmagan bo'lsa, shubha qilmagan bo'lsa ham, uyqudan keyin vuzuni vojib qilmagan. Ular shubhani e'tiborga olganlarning fikriga ko'ra, inson hadas orttirganligiga shubha qilgan holatda esa vuzu vojib bo'ladi, deganlar. Salaf avlodining ba'zilari uyquda kishining holatini, ya'ni hadas orttirgan-orttirmaganini kuzatib turish uchun birovni tayinlab qo'yardilar. Yana bir guruh yengil qisqa uyqu bilan chuqur uzoq uyquni farqlagan. Ular chuqur uyqudan keyin vuzuni vojib qilib, yengil uyqudan keyin vojib qilmaganlar. Bu fikr mintaqalar fuqahosi va ko'pchilik tomonidan qo'llab-quvvatlangan. Ba'zi tana holatlari chuqur uyquni, shuningdek, hadasni keltirib chiqaradigan narsalarning chiqishini boshqa holatlarga qaraganda ko'proq osonlashtiradi, shu sababli fuqaholar ularga nisbatan ixtilof qilganlar. Molik aytdi: yonboshlab yoki yuzi bilan yotib uxlagan kishi, uyqu uzoq yoki qisqa bo'lishidan qat'i nazar, vuzu qilishi kerak, lekin o'tirgan holda uxlagan kishi uyqu juda uzoq bo'lib ketmasa, vuzu qilishga majbur emas. Ruku' holatida uxlagan kishining hukmi haqidagi fikri ham turlicha bo'lgan: bir marta u uning hukmi tik turgan kishiniki kabi deb aytgan, boshqa safar esa sajda qilayotgan kishiniki kabi deb aytgan. Imom Shofi'iy aytdi: inson qanday holatda bo'lishidan qat'i nazar uxlasa, vuzu qilishi shart, faqat o'tirgan holda uyquga ketgan kishi bundan mustasno. Abu Hanifa va uning shogirdlari aytdilar: uxlagan kishiga vuzu lozim emas, faqat yonboshlab uxlagan kishi bundan mustasno. Ulamolar o'rtasida bu masalada ixtilof qilishlarining asosi tegishli hadislarning bir-biriga zid kelishidir. Shunday hadislar borki, ularning zohiriy ma'nosi uxlagan kishi uchun umuman vudu' yo'q ekanini bildiradi, masalan, Ibn Abbosning rivoyati: "Rasulullah ﷺ Maymunanikiga kirdilar va uning yonida uxladilar, to ularning nafas olishlarini eshitguncha. So'ngra turib, vudu' qilmasdan namoz o'qidilar". Yana Payg'ambar ﷺ ning so'zi bor: "Agar biringiz namoz vaqtida ko'zi ilinsa, uyqusi ketguncha yotib tursin (so'ngra namozni davom ettirsin). Chunki u Rabbidan mag'firat so'rashni niyat qilgan bo'lishi mumkin, lekin xato qilib o'zini haqorat qilishi ham mumkin". Shuningdek, rivoyat qilinadiki, Payg'ambar ﷺ ning sahobalari masjidda boshlari egilib qolguncha uxlab qolar edilar, so'ngra vudu' qilmasdan namoz o'qir edilar. Bularning hammasi sahih hadislardir. Boshqa hadislarning zohiriy ma'nosi esa uyquning hadas ekanini bildiradi. Eng ravshani Safvon ibn Assolning rivoyatidir: u dedi: "Biz safarda Payg'ambar ﷺ bilan birga edik. U bizga hojatxonaga borish, peshob qilish yoki uyqu sababli mo'jaznimizni yechmaslikni buyurdi, faqat junubilik holatidagina yechishimiz kerak edi". Demak, u peshob qilish, hojatxonaga borish va uyquni bir xil deb hisobladi. Bu hadis Termiziy tomonidan sahih deb e'lon qilingan. Bularga yuqorida keltirilgan Abu Hurayra rivoyati ham kiradi, ya'ni Payg'ambar ﷺ ning so'zi: "Biringiz uyqudan uyg'onsa, qo'lini idishga solishdan oldin yuvib olsin". Uning zohiriy ma'nosi uyquning, qisqa bo'lsa ham, uzoq bo'lsa ham, vudu'ni lozim qilishini bildiradi. Xuddi shunday, Yuce Allohning: "Ey iymon keltirganlar! Namozga turganingizda, yuzlaringizni va tirsaklargacha qo'llaringizni yuving, boshlaringizni ozgina mash qiling va oyoqlaringizni to'piqlargacha (yuving)", degan so'zlaridan bu oyatning zohiriy ma'nosini chiqaradigan kishilarga ko'ra, bu uyqudan turganingizda degani, Zayd ibn Aslam va boshqa salaf olimlaridan rivoyat qilinganiga muvofiq. Ushbu barcha hadislarning zohiriy ma'nolari bir-biriga zid bo'lgani uchun, fuqaholar masalani ikki usuldan biri bilan hal qildilar: tarjih usuli yoki jam' qilish usuli. Tarjih usulini qo'llaganlar yo uyqudan keyin vuzu' qilish majburiyatini ushbu majburiyatni soqit qiladigan hadislarning zohiriy ma'nosiga tayanib butunlay tark etdilar, yoki uni, qisqa yoki uzoq bo'lishidan qat'i nazar, har doim uyqudan keyin lozim qildilar, bu majburiyatni yuklaydigan hadislarga asoslanib. Ya'ni, ular tarjih qilgan hadisga yoki vuzuni soqit qilgan hadisga muvofiq amal qildilar. Jam' qilish usulini qabul qilganlar vuzu' buyuradigan hadislarni uzoq uyquga, vuzuni soqit qiladigan hadislarni esa qisqa uyquga tatbiq qildilar. Biz aytganimizdek, bu ko'pchilikning qarashi bo'lib, usul al-fiqh olimlariga ko'ra, imkon bo'lsa, jam' qilish tarjihdan afzaldir. Imom ash-Shofi'iy hadislarni shunday talqin qildiki, uyquchining holatlari orasidan faqat o'tirgan holatni istisno qildi, chunki bu sahobalar haqida sahih rivoyat bilan sobit bo'lgan: ya'ni ular o'tirgan holda uxlab, so'ng vuzu' qilmasdan namoz o'qirdilar. Abu Hanifa yotqizilgan holda, yonboshga ag'darilib uxlagandagina vudu'ni vojib deb hisobladi, chunki bu marfu' rivoyatda va Payg'ambar (Allohning salavoti va barakasi unga bo'lsin) ﷺ ning hadisida bayon qilingan: "Yonboshga ag'darilib uxlagan kishiga vudu' vojibdir". Bu rivoyat Umardan ham sahih sanadlar bilan sobit bo'lgan. Molik esa aytdi: uxlash vudu'ni buzuvchi sabab bo'lishi faqat shu sababli mumkinki, u hadas sababining chiqib ketishini osonlashtiradi. O'z qarashlarini shakllantirishda Molik uch narsani hisobga oldi: uyqining sog'lomligi (ya'ni chuqurligi), davomiyligi va holati. U hadas paydo bo'lishini odatda osonlashtiradigan holatlar uchun davomiylik va sog'lomlikni shart qilmadi, ammo odatda hadasni osonlashtirmaydigan holatlar (masalan, turish yoki o'tirish) uchun esa bunday shartlarni qo'ydi.

1.1.4.3. 3-masala: Ayollarga tegish

.1.1.4.3. Issue 3: Touching women

Faqihlar ayolga qo'l yoki boshqa shahvoniy a'zolari bilan tegkan kishining vuzu qilish vojibligi haqida ixtilof qilganlar. Bir guruh shunday deydi: ayolga tegib, uni o'ziga tortganda, teri teri bilan tegib turgan paytda orada hech qanday to'siq yoki qoplama bo'lmasa, o'sha kishi vuzu qilishi shart. Shunga o'xshab, ularning fikricha, ayolni o'pish ham tegishning bir turi hisoblanadi, lazzat olinadimi yoki yo'qmi, farqi yo'q. Bu fikrni ash-Shofi'iy va uning shogirdlari qo'llab-quvvatlagan, faqat u bir marta tegayotgan va tegilayotgan shaxs o'rtasida farq qilib, vuzuni faqat tegayotgan kishi uchun vojib qilgan, tegilgan kishi uchun emas; boshqa marta esa ikkalasi uchun ham vojib deb hisoblagan. Uchinchi marta u mahram ayollar bilan xotin o'rtasida farq qilib, xotinga tegishda vuzu vojib bo'lishini, mahram ayollarga tegishda esa bo'lmasligini aytgan; boshqa marta esa ularni teng deb hisoblagan. Boshqalar esa vuzuni faqat shahvoniy lazzat sezilganda yoki shu niyat bo'lganda vojib qilganlar. Bu qarashning tarafdorlari to'siq bor-yo'qligi va ayrim a'zolarga tegish zararli bo'lishi holatlariga qarab batafsil farqlar kiritganlar. O'pish masalasida ular lazzatni shart qilmaganlar. Bu Molik va uning shogirdlarining ko'pchiligining qarashi. Ba'zilar esa ayolga tegган kishi uchun vuzu vojibligini inkor etganlar; bu Abu Hanifaning qarashi. Bu maktablarning har biriga sahobalar orasidan ham o'tmishdoshlar bor, faqat lazzatni shart qilish bundan mustasno, chunki men hech bir sahobaning buni shart qilganini eslay olmayman. Ixtilofning sababi arab tilida "mas" (tegish) so'zining ko'p ma'noliligidir. Arablar bu so'zni ba'zan qo'l bilan tegishga, ba'zan esa jinsiy aloqaga kinoya sifatida ishlatadilar. Shunga ko'ra, bir guruh faqihlar Ulug' Allohning: "yoki ayollarga tegsangiz..." degan so'zlariga ko'ra, ablutsiyani (wudu) keltirib chiqaradigan tegish jinsiy aloqani anglatadi, deb hisobladilar (bu esa katta ablutsiya, ya'ni g'usl qilishni talab qiladi). Boshqalar bu yerda qo'l bilan tegish nazarda tutilgan, deb hisobladilar. Ular orasida bu so'zni xos ma'noga qaratilgan umumiy atama deb bilganlar bor, shu sababli ular unda lazzatlanishni shart qilib qo'ydilar. Ular orasida esa uni umumiy ma'noga ega umumiy atama deb bilganlar ham bor edi, shu sababli ular (wudu bekor bo'lishi uchun) lazzatlanishni shart qilmadilar. Lazzatlanishni shart qilganlarni oyat umumiyligini cheklaydigan hadis yetaklagan: Payg'ambar ﷺ sajda qilayotganda Oishani (roziyallohu anha) tegib olar edilar, ehtimol u ham shunday qilgandir. Muhaddislar Habib ibn Abu Sobit orqali Urvadan, u Oishadan rivoyat qilgan hadisni keltirganlar: "Payg'ambar ﷺ ayollarining ba'zilarini o'pib, so'ng namozga chiqar edilar, lekin wudu qilmas edilar. Men: «Bu kim bo'lishi mumkin, siz bo'lmasangiz», dedim, va u kulimsiradi". Abu Umar, bu hadisni Hijoz olimlari zaif deb hisoblaganini, Kufa olimlari esa sahih deb bilganini aytdi. Shunga qaramay, u bu hadisni sahih deb hisobladi va uni Ma'bad ibn Nubata orqali ham rivoyat qilinganini aytdi. Imom Shofe'iy esa, agar o'pish haqidagi Ma'bad ibn Nubata rivoyati tasdiqlansa ham, men unga yoki tegishga wudu majburiyligini belgilamayman, degan. Ushbu oyatdagi "lams" (qo'l bilan tegish) so'zini nikoh yoki jinsiy aloqaga nisbatan qo'llash darajasida ma'no tahlil qilgan olimlar bor. Ular hadislar bilan qarama-qarshilikni bartaraf etish uchun shunday tushunishdi. Qo'l bilan tegish ma'nosini aniq deb hisoblagan olimlar, hali ham bu so'zni asosiy ma'nosida, ya'ni qo'l bilan tegishda qo'llash kerak deb ta'kidlashdi. Ular dedilar: "Tegish" so'zi asosan qo'l bilan tegishga nisbatan ishlatiladi, jinsiy aloqaga esa majoziy ma'noda qo'llanadi. Agar so'z asosiy va majoziy ma'nolar orasida tebransa, dalil bo'lmagan hollarda uni asosiy ma'noda qoldirish afzalroqdir. Boshqalar esa shunday deyishi mumkin edi: majoziy ma'no tez-tez ishlatilganda, u haqiqiy ma'nosidan ko'ra ta'sirchanroq bo'lib qoladi. Masalan, "g'ayt" so'zi asl ma'nosi "past yer" bo'lsa-da, hojatxonaga borishni ifodalashda ko'proq ta'sirchanlik kasb etgani kabi. Mening qarashim shundaki, "tegish" so'zi ikkala ma'noni ham deyarli teng ifodalasa-da, jinsiy aloqani bildirishda, garchi majoziy bo'lsa ham, yanada aniqroq va ravshanroqdir. Chunki Alloh taolo "mubashara" (bevosita tegish) va "mas" (tegish) so'zlarini jinsiy aloqa ma'nosida ishlatgan va bu so'zlar tegish ma'nosini bildiradi. Aynan shu talqinga asoslanib, oyatning hukmi bo'yicha, katta hadas holatidagi odam uchun tayammum joiz ekanligi dalillanadi. Bunda oyatdagi so'zlar tartibini almashtirish yoki kechiktirish kabi taxminlarga muhtoj bo'lmaydi. Shuningdek, oyat bilan hadislar o'rtasidagi ziddiyat ham bu talqin asosida bartaraf etiladi. Oyatdan ikkala ma'noni (qo'l bilan tegish yoki jinsiy aloqa) birgalikda tushunganlarning fikri esa zaif hisoblanadi, chunki arablar ko'p ma'noli so'zni ishlatganda, uning barcha ehtimoliy ma'nolarini emas, balki ulardan birini nazarda tutishgan. Bu narsa ularning tilida o'zi ravshan.

1.1.4.4. 4-masala: Jinsiy a'zoga qo'l tegizish

1.1.4.4. Issue 4: Touching the penis

Huquqshunoslar bu masalada uch xil fikrda bo'lganlar. Bir guruh uni (qo'lni tegizish) sababli, tegizishning qanday ekanligidan qat'i nazar, wudu'ni vojib deb hisoblagan. Bu al-Shafi'iy, uning shogirdlari, Ahmad va Dovud fikridir. Ayrimlari bu holatda umuman wudu'ni vojib qilmagan. Bular Abu Hanifa va uning shogirdlaridir. Ikki tarafning ham sahobalar va tobi'inlar orasida o'tmishdoshlari bor. Bir guruh huquqshunoslar ma'lum holatda tegizish bilan boshqa holatda tegizish o'rtasida farq qilgan. Bu huquqshunoslar yana kichik guruhlarga bo'linadi. Ba'zilari shu asosda farq qilganki, kishi undan lazzat olayaptimi yoki yo'qmi. Boshqalar esa kafning ichki qismi (kaft) bilan tegizayaptimi yoki tashqi qismi bilan tegizayaptimi, shunga qarab farq qilganlar. Ular lazzat olingan holda wudu'ni vojib qilganlar, lazzat olinmagan holda esa vojib qilmaganlar; xuddi shunday, kaft bilan tegizilganda vojib qilib, tashqi qism bilan tegizilganda vojib qilmaganlar. Bu ikki mulohaza Molik shogirdlaridan rivoyat qilingan. Go'yo kaftning ichki qismi haqidagi mulohaza lazzat olish haqidagi mulohazaga qaytadi. Ba'zi huquqshunoslar niyat va unutuvchanlik asosida farq qilganlar: niyat bilan qilinganda wudu'ni vojib, unutib qilinganda esa vojib emas deb hisoblaganlar. Bu Molikdan rivoyat qilingan va Dovud hamda uning shogirdlarining fikridir. Yana boshqalar tegizishdan keyin wudu' qilish mustahab, vojib emas, deb hisoblaganlar. Abu Umar aytadi: bu, Molikdan shogirdlari orqali al-Mag'ribda yashovchilardan rivoyat qilingan mo'tabar qarash, lekin rivoyatlar turlicha. Ixtilofning sababi shuki, bu masalada ikki xil o'zaro ziddiyatli hadis mavjud. Birinchidan, Busra (Safvanning qizi) rivoyat qilganki, u Allohning Elchisi (Allohning salavoti va barakasi unga bo'lsin) shunday deganini eshitgan: "Sizlardan biringiz o'z jinsiy a'zosiga tegsa, u vuzu' qilsin". Jinsiy a'zoga tegishdan vuzu' qilish vojibligi haqidagi eng mashhur hadis mana shudir. Uni Molik o'zining "al-Muvatta" kitobida keltirgan, Yahyo ibn Ma'in va Ahmad ibn Hanbal uni sahih deb tasdiqlagan, ammo Kufa faqihlari uni zaif deb e'lon qilgan. Xuddi shu ma'noda Umm Habiba orqali ham rivoyat qilingan, Ahmad ibn Hanbal uni sahih deb hisoblagan. Abu Hurayra orqali qisman o'xshash rivoyat ham keltirilgan. Ibn as-Sakan uni sahih deb bilgan, garchi al-Buxoriy yoki Muslim uni rivoyat qilmagan bo'lsalar ham. Ikkinchi hadis esa unga zid bo'lib, Talq ibn Aliy'dan rivoyat qilinadi. U aytadi: "Biz Allohning Elchisi (Allohning salavoti va barakasi unga bo'lsin) huzuriga keldik, u bilan bir kishi bor edi, u badaviyga o'xshardi. U dedi: 'Ey Allohning Elchisi! Vuzu' qilgandan keyin jinsiy a'zosiga tegган kishi haqida nima deysiz?' U (alayhissalom) dedi: 'U sening bir a'zoing emasmi?'" Buni Abu Dovud va at-Termiziy ham rivoyat qilgan, ko'plab Kufa va boshqa olimlar uni sahih deb e'lon qilganlar. Faqihlar bu hadislarni ikki yo'l bilan sharhlaganlar: yo tarjih yoki naskh yo'li bilan birini qabul qilib, ikkinchisini rad etish, yoki muvofiqlashtirish yo'li bilan. Busra hadisini afzal ko'rgan yoki uni Talq ibn Aliy hadisini bekor qilgan deb hisoblaganlar jinsiy a'zoga tegishdan keyin vuzu' qilish vojibligini tasdiqlaganlar, Talq ibn Aliy hadisini afzal ko'rganlar esa tegishdan kelib chiqadigan vuzu' vojibligini tark etganlar. Ikki rivoyatni moslashtirmoqchi bo‘lganlar bir holatda vuzuni vojib qildilar, boshqa holatda esa vojib qilmadilar yoki Busra rivoyatini mustahablikka, Talq ibn Ali rivoyatini esa vojib emasligiga dalil deb tushundilar. Har bir tomon o‘z tanlagan rivoyatni afzal ko‘rishi uchun keltirgan dalillari ham (juda) ko‘p bo‘lib, ularni muhokama qilish uzundir. Ular o‘z kitoblarida mavjud, ammo ixtilof nuqtalari biz ko‘rsatgan narsalardir.

1.1.4.5. Masala 5: Olov yordamida tayyorlangan yeyiladigan narsalar

1.1.4.5. Issue 5: Eatables prepared on fire

Birinchi davr faqihlari Payg'ambar (Allohning rahmati va salomi unga bo'lsin) dan bu haqda rivoyat qilingan xabarlarning ziddiyati tufayli, olovda pishirilgan narsani yegandan keyin vuzu qilish vojibligi borasida ixtilof qilganlar. Birinchi davrdan keyingi mintaqalarning faqihlarining ko'pchiligi, to'rt xalifaning amali shunday bo'lgani ularga sobit bo'lgani va shuningdek Jobir rivoyat qilgan hadis tufayli, vojiblikni tark etish borasida kelishdilar. Jobir aytdi: "Allohning Elchisi (Allohning rahmati va salomi unga bo'lsin) ning so'nggi buyruqlaridan biri olovda pishirilgan narsani yegandan keyin vuzuni tark etish edi". Bu rivoyatni Abu Dovud qayd etgan. Lekin muhaddislardan bir guruh olimlar, Ahmad, Ishoq va ulardan boshqa bir guruh, tuya go'shtini yegandan keyingina vuzu vojib bo'lishini aytdilar, chunki bu masalada Payg'ambar (Allohning rahmati va salomi unga bo'lsin) dan sobit bo'lgan hadis bor.

The jurists in the first period disagreed about the obligation of ablution after eating what was cooked on fire, because of the conflict of the traditions related about it from the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him). The majority of the jurists of the regions after the first period agreed about dropping the obligation, for it was established for them that such was the practice of the four Caliphs, and also because of the tradition related from Jabir, who said, “One of the last commands of the Messenger of Allah (God’s peace and blessings be upon him) was to relinquish ablution after consuming what was cooked on fire”. It is recorded by Abu Dawud. But a group of scholars from the traditionists, Ahmad, Ishaq, and a group besides them held that ablution is obligatory only after eating camel meat, because of an established tradition on this point from the Prophet (God’s peace and blessings be upon him).

1.1.4.6. 6-masala: Namoz vaqtida kulish

1.1.4.6. Issue 6: Laughter during prayer

Abu Hanifa vyskazal bidatga yaqin bo‘lgan fikrni bildirdi: u namoz paytida kulgan kishi uchun wudu‘ qilishni vojib deb hisobladi. Bu fikrini u Abu al-‘Aliya rivoyat qilgan mursal hadisga asoslandi. Unda aytilishicha, bir guruh odamlar namoz paytida kulishgan, Payg‘ambar ﷺ esa ularga wudu‘ va namozni qaytadan o‘qishni buyurganlar. Ko‘pchilik olimlar bu rivoyatni mursal bo‘lgani va usullarga zid kelgani uchun rad etdilar, chunki u namoz vaqtida kulishni wudu‘ni buzuvchi sabab qiladi, lekin namozdan tashqarida kulishni emas. Shunga qaramay, bu mursal rivoyat sahih hisoblanadi.

Abu HanTfa expressed a deviant opinion as he made ablution obligatory for one who laughs during prayer, because of a tnursal tradition55 of Abu al-cAliyah, which states that a group of people laughed during prayer and the Prophet (God’s peace and blessings be upon him) ordered them to repeat ablution and prayer. The majority rejected this tradition for its being a mursal and opposed to the principles, as it makes something a cause of invalidating ablution during prayer, but not when one is not praying. It is, however, a mursal that is sound.

1.1.4.7. Masala 7: Murdani ko ko'targandan keyin vudu qilish

1.1.4.7. Issue 7: Ablution after carrying the dead

Bir guruh faqihlar murdani ko'tarish sababli tahorat vojib deb hisoblab, adashdilar. Bu borada zaif bo'lgan rivoyat bor: "Kim murdani yuvsa, u g'usl qilsin, kim uni ko'tarsa, u tahorat qilsin." Shuni bilish kerakki, faqihlarning ko'pchiligi tahoratni aql-hushning yo'qolishi sababli vojib deb hisoblagan, sababi nima bo'lishidan qat'i nazar, masalan, bexushlik, aqldan ozish yoki mast bo'lish. Ularning barchasi buni uyquga o'xshatgan, ya'ni agar hadas holatiga olib keladigan odatdagi holatda, ya'ni chuqur uyquda, uyqu tahoratni vojib qilsa, aql yo'qolishi ham shunday qilishi to'g'ri deb hisoblaganlar. Ushbu bobning ittifoq qilingan yoki ixtilofli ekanligi keng ma'lum bo'lgan masalalari shulardir. Endi beshinchi bobga o'tishimiz kerak.

One group of jurists deviated by making ablution obligatory because of carrying the dead. There is a tradition for it that is weak, “One who bathes the dead let him take a bath, and one who carries them let him perform ablution”. It is necessary to know that the majority of the jurists made ablution obligatory due to the loss of senses, whatever its cause, like fainting, insanity, or intoxication. All of them held it to be analogous to sleep, that is, they maintained that if sleep makes ablution obligatory in a state that normally leads to hadath, namely, sound sleep, it is appropriate that the loss of reason should cause this too. These are the issues of this chapter that are agreed upon or are widely known to be disputed. We must now move to the fifth chapter.