الله تعالى بيّن في كتابه – وهو مُقلِّبُ القلوب، وعالِمُ الغيب – أن التذكير لا يُيقظ الجميع، وأنه لا ينفع كل من يسمعه.

Allah clarified in His Book – and He is the Lord of the hearts, and the Knower of the Unseen – that a reminder does not awaken everyone, and it does not benefit all who hear it.

بلکه، اس میں کچھ شرائط اور قیود ہیں۔

Rather, there are conditions and restrictions to this:

{"بی‌شک در این [یادکرد] برای کسی که دلی دارد یا با حضور ذهن گوش فرا می‌دهد، قطعاً یادآوری است.»}128

{“Verily, therein is indeed a reminder for he who has a heart or gives ear while he is heedful.”}128

ابن القیّم (رحمه الله) گفت:

Ibn al-Qayyim (may Allah have Mercy on him) said:

«اگر می‌خواهید از قرآن بهره‌مند شوید، هنگام تلاوت آن دلتان را جمع کنید، گوش خود را متمرکز سازید، و چنان رفتار کنید که گویی خداوند مستقیماً شما را خطاب می‌کند؛ زیرا این خطابی است از سوی او به شما بر زبان این پیامبر ﷺ، همان‌گونه که خداوند بلندمرتبه فرموده است:»

“If you want to benefit from the Qur’an, gather your heart when it is recited, focus your hearing, and act like you are being directly addressed by Allah, as it is an address from Him to you upon the tongue of this Messenger (peace be upon him), as the Exalted Said:

{«إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ»} و این به این دلیل است که بهره‌مندی کامل‌تر و تأثیرگذاری بیشتر از هر چیز، بستگی دارد به: موضوعی که اثر را ایجاد می‌کند، هدفی همراه با آن که آن اثر را احساس خواهد کرد، شرایطی که برای احساس شدن آن اثر لازم است، و از میان رفتن آنچه آن اثر برای زدودنش آمده است.

{“Verily, therein is indeed a reminder for he who has a heart or gives ear while he is heedful.”} And this is because gaining the most benefit and effect from something depends on the object causing the effect, the accompanying target that will feel that effect, the conditions necessary for that effect to be felt, and the removal of what that effect is meant to remove.

همهٔ این‌ها در آیهٔ بالا به روشن‌ترین و مختصرترین شکل ممکن آمده است.

All of this is found in the above verse in the most clear and concise manner possible:

{إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكْرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ} این آیه‌ها به همه آنچه از آغاز سوره تا اینجا آمده است بازمی‌گردد.

{“Verily, therein is indeed a reminder…”} referring to everything from the beginning of the surah to this point.

و قولِ او تعالی {"…إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكْرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ…"} یعنی مقصود از تأثیر، دلِ زنده‌ای است که خدا را می‌شناسد، چنان‌که خداوند در آیهٔ دیگری فرموده است:

And His Saying {“…for he who has a heart…”} is referring to the target of the affect, meaning the heart that is alive and knows Allah, as Allah Said in another verse:

{«إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ* لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا»}129

{“Indeed, it is a reminder and a clear Qur’an to warn he who is alive…”}129

معنا، دلی دارد که زنده است.

Meaning, has a heart that is alive.

«وَقَوْلُهُ: {…أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ…} يَعْنِي أَنَّهُ يُوَجِّهُ سَمْعَهُ وَيُرَكِّزُ حَوَاسَّهُ عَلَى مَا يُقَالُ لَهُ، وَهَذَا مِنْ شُرُوطِ التَّأَثُّرِ بِالْكَلَامِ الَّذِي يُلْقَى.»

His Saying {“…or gives ear…”} means that he directs his listening and focuses his senses to what is being said to him, and this is from the conditions of being affected by words that are spoken.

او فرمایش {«…در حالی که او دلآگاه است…»} به این معناست که او دلی حاضر دارد و غایب نیست. ابن قتیبه گفته است: «او کتاب خدا را گوش میدهد در حالی که دل و فهمش حاضر است و حواسش پرت نیست.» این نشانهای است از آنچه باید با تأثیر قرآن زدوده شود، یعنی پریشانی و غیبت دل، ناتوانی آن از فهم آنچه به آن منتقل میشود، و فقدان بصیرت و تدبر در آن.

His Saying {“…while he is heedful…”} means that he has a heart that is present and not absent. Ibn Qutaybah said: “He listens to the Book of Allah while his heart and comprehension are there, and he is not distracted.” This is an indication of what is meant to be removed by the effect of the Qur’an, which is the distraction and absence of the heart, its inability to understand what is being relayed to it, and its lack of insight and reflection upon it.

پس اگر منبعِ تأثیر موجود باشد (که قرآن است)، و هدفِ تأثیر موجود باشد (که قلبِ زنده است)، و شرایطِ احساسِ تأثیر موجود باشد (که تمرکز و توجه است)، و مانعِ آن برطرف شده باشد (که پریشانیِ قلب و ناتوانی در فهمِ معنای آنچه گفته می‌شود است) – وقتی همهٔ این عوامل حاضر باشند، نتیجه حاصل می‌شود (تأثیر و فایده‌ی قرآن و یادآوری احساس می‌گردد).

So, if the source of the effect is there (the Qur’an), and the target of the effect is there (the heart that is alive), and the conditions of feeling the effect are there (to focus and pay attention), and the removal of the obstacle is there (the distraction of the heart and inability to understand the meaning of what is being said) – with all of these factors are present, the result is achieved (the effect and benefit of the Qur’an and reminder is felt).

بنابراین، علم تنها با فروتنانه گوش دادن و تمرکز نمودن به دست می‌آید. الشَّعْبِی (رحمه‌الله) گفت: «زید بن ثابت نماز جنازه‌ای خواند. سپس قاطری را برای او آوردند تا با آن برود، و ابن عباس آمد و لگام آن را گرفت تا او را همراهی کند. پس زید به او گفت: "رهایش کن، ای پسرعموی رسول الله ﷺ." ابن عباس گفت: "ما این‌گونه مأمور شده‌ایم که با علما رفتار کنیم!"»130

So, knowledge is only attained by humbly lending one’s attention and focus. ash-Sha’bi (may Allah have Mercy on him) said: “Zayd bin Thabit prayed a funeral prayer. A mule was then brought for him to ride away on, and Ibn ‘Abbas came and took hold of its reigns to lead him away. So, Zayd said to him: “Let go of it, O cousin of the Messenger of Allah (peace be upon him).” Ibn ‘Abbas said: “This is how we were commanded to treat the scholars!””130

و سلف صالح بسیار با احترام و تعظیم فراوان به کسانی که از ایشان علم می‌آموختند می‌نگریستند، و این امر در آداب ایشان هنگام حضور در حلقه‌های علمی آشکار است، به‌ویژه در شیوه‌ای که به وسیله آن استادان خود را گرامی می‌داشتند. خطیب [البغدادی] روایات بسیاری از این دست نقل کرده است.

And the Salaf used to look with the utmost reverence and respect to those they learned from, and this is evident when looking at their manners in attending circles of knowledge, specifically how they would honor their teachers. al-Khatib reported many such narrations:

المغيرہ نے کہا: «ہم ابراہیم النخعی کی ایسی تعظیم کرتے تھے جیسے حاکم کی تعظیم کی جاتی ہے۔» ایوب نے کہا: «ایک شخص حسن (البصری) کے پاس تین سال بیٹھا رہتا اور ان کی ہیبت و تعظیم کی وجہ سے ان سے کچھ بھی نہ پوچھتا۔» اسحاق الشہیدی نے کہا: «میں یحییٰ القطان کو عصر کی نماز پڑھتے دیکھتا۔ پھر وہ مسجد کے minaret کی بنیاد سے ٹیک لگا لیتے، اور ان کے سامنے کھڑے ہوتے علی بن المدینی، الشاذکونی، عمرو بن علی، احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین وغیرہ، سب کے سب کھڑے کھڑے ان سے حدیث کے بارے میں پوچھتے رہتے۔ یہ سلسلہ مغرب کی نماز تک جاری رہتا، اور وہ ان میں سے کسی کو بیٹھنے کو نہ کہتے، اور ان کی ہیبت و تعظیم کی وجہ سے کوئی بھی نہ بیٹھتا۔» الغلابی نے کہا: «ابن الخیاط نے مالک بن انس کی تعریف کرتے ہوئے کہا:»

“al-Mughirah said: “We would honor Ibrahim an-Nakha’i just as one would honor the ruler.” Ayyub said: “A man would sit with al-Hasan for three years and not ask him anything out of awe and respect for him.” Ishaq ash-Shahidi said: “I would see Yahya al-Qattan praying ‘Asr. He would then lean on the base of the mosque’s minaret, and standing in front of him would be ‘Ali bin al-Madini, ash-Shadhakuni, ‘Amr bin ‘Ali, Ahmad bin Hambal, Yahya bin Ma’in, etc. – all asking him about Hadith while they were standing up. This would go on until the Maghrib prayer, and he would not offer any of them to sit, and none of them would sit out of awe and respect of him.” al-Ghulabi said: “Ibn al-Khayyat praised Malik bin Anas, saying:

او بدون آنکه از هیبتش بکاهد پاسخ می‌دهد * در حالی که پرسندگانش سرهایشان را بالا گرفته‌اند؛ نور آرامش و شکوه اقتدار پارسایانه * این‌گونه او را احترام می‌کنند، بی‌آنکه او صاحب قدرت باشد… و عبدالرحمن بن حرمله اسلمی گفت: «هیچ‌کس جرأت نمی‌کرد از سعید بن مسیب درباره چیزی بپرسد مگر آنکه نخست از او اجازه می‌گرفت، همان‌گونه که برای کاری از فرمانروا اجازه خواسته می‌شود.»131

He gives his answer without reducing his awe * While those asking him have their chins raised; The light of tranquility and the honor of righteous authority * This is how they respect him without him being an authority… And ‘Abd ar-Rahman bin Harmalah al-Aslami said: “Nobody dared to ask Sa’id bin al- Musayyab about anything until he would seek his permission, just as the ruler’s permission is sought for something.””131

و گفته می‌شود که الشافعی (خدا از او خشنود باد) به‌خاطر فروتنی‌اش در برابر دانشمندان مورد انتقاد قرار گرفت، و او گفت:

“And it is said that ash-Shafi’i (may Allah be Pleased with him) was criticized for his humility to the scholars, and he said:

من برای آنان فروتنی می‌کنم و آنان مرا گرامی می‌دارند * و تو گرامی داشته نخواهی شد مگر آنکه خود را فروتن کنی… و احمد بن حنبل (رحمه‌الله) به خلف الاحمر (رحمه‌الله) گفت: «جز در برابر تو نمی‌نشینم. ما فرمان یافته‌ایم که در برابر کسانی که از ایشان علم می‌آموزیم فروتن باشیم.»132

I humble myself to them, and they honor me * And you will not be honored unless you humble yourself… And Ahmad bin Hambal (may Allah be Pleased with him) said to Khalaf al-Ahmar (may Allah have Mercy on him): “I will not sit except between your hands. We were commanded to be humble to those we learn from.””132

طالبِ علم باید در کارهایش تسلیمِ استادش باشد، و نباید بکوشد که با نظرات و تصمیماتِ او مخالفت و مقابله کند. بلکه باید با او همچون بیمار با پزشکش باشد؛ در آنچه می‌خواهد با او مشورت کند، رضایتِ او را در نظر داشته باشد، از حرمتش پاسداری کند، و با خدمت به او به نزدیکیِ خداوند دست یابد. باید بداند که فروتنی در برابر شیخش عزت است و خود را برای او پایین آوردن، بلندی می‌بخشد.

“The seeker of knowledge should submit to his teacher in his affairs, and he should not seek to contradict and oppose him in his opinions and decisions. Rather, he should be with him like the sick is with his doctor – consulting him in what he wants, intending his pleasure, protecting his honor, and gaining nearness to Allah by serving him. He should realize that humility to his shaykh is an honor, and lowering yourself for him raises you.

طالبِ علم باید با چشمِ هیبت و احترام به استادش بنگرد، زیرا این کار به او کمک می‌کند تا از وی بهره ببرد. برخی از سلف پیش از رفتن به دیدار شیخ‌شان صدقه می‌دادند و می‌گفتند: «ای الله! عیب‌های شیخم را از من پنهان کن، و مرا از برکت دانشش محروم مگردان.»133

The student of knowledge should look to his teacher with the eye of awe and respect, as this will help him to benefit from him. Some of the Salaf would give some charity before going to visit their shaykh, saying: “O Allah! Hide the faults of my shaykh from me, and do not prevent me from the blessing of his knowledge.””133

و الشافعی (رحمه الله) گفت: «من صفحات کتاب‌هایم را در برابر مالک (رحمه الله) بسیار آهسته و بی‌صدا ورق می‌زدم تا او از صدای آن آزرده نشود، از روی احترام به او.» و حمدان الأصفهانی گفت: «من با شریک (رحمه الله) بودم که برخی از فرزندان خلیفه المهدی نزد او آمدند. پس او به دیوار تکیه داد و هنگامی که از او درباره‌ی حدیثی پرسیدند، به سوی ایشان رو نکرد. آنان بازگشتند و بارها آمدند و همان پرسش را تکرار کردند، تا آنکه گفتند: «آیا فرزندان حاکمان را کوچک می‌شماری؟» پس شریک گفت: «نه. اما دانش نزد خداوند ارزشمندتر از آن است که به این شیوه داده شود.» پس آن مردان نشستند و زانوهایشان را هم‌تراز زانوهای او قرار دادند، و او گفت: «این‌گونه است که دانش باید جُسته شود.»»134

“And ash-Shafi’i (may Allah have Mercy on him) said: “I would turn the pages of my books in front of Malik (may Allah have Mercy on him) in a very soft, quiet way so that he wouldn’t be bothered by its noise, out of respect for him.” And Hamdan al-Asfahani said: “I was with Sharik (may Allah have Mercy on him), and some of the children of the Khalifah al-Mahdi came to him. So, he leaned against the wall, and did not turn to them when they asked him about a hadith. They then came back and forth, asking the same question until they said: “Do you belittle the children of the rulers?” So, Sharik said: “No. However, knowledge is more valuable with Allah than that I give it in such a manner.” So, the men sat down, putting their knees on par with his knees, and he said: “This is how knowledge is to be sought.””134

و نباید شیخ خود را به شکلی خودمانی خطاب کند، و نباید او را از دور صدا بزند.

“And he should not address his shaykh in an informal way, and should not call him from a distance.

و الخطیب گفت: «نباید بگوید: "ای استاد!" یا "ای دانشمند، در این باره چه نظری داری؟ رأی تو درباره‌ی این چیست؟" و غیره. همچنین در غیاب استادش نباید او را با نام کوچکش صدا بزند، مگر آنکه عنوان احترامی مانند "شیخ"، "استاد" یا "شیخنا" را پیش از آن بیاورد. باید حقوق استادش را بر خود بشناسد، فضل او را فراموش نکند، و در حفظ آبرو و دفع هرگونه غیبت از او بسیار بکوشد. اگر نتواند چنین کند، باید برای او خشمگین شود، و اگر این هم ممکن نباشد، باید از هر مجلسی که در آن از او بدگویی می‌شود برخیزد و آن‌جا را ترک کند. در زمان حیات استادش برای او دعا کند، و پس از مرگش به خانواده، فرزندان و دوستانش رسیدگی نماید. به زیارت قبرش برود، برای او از خداوند آمرزش بخواهد و به نیت او صدقه دهد. در آرامش، سکوت و هدایت‌یافتگی از او پیروی کند، و در دانش دین از عادات او تقلید نماید. در رفتار روزمره و عبادتش حرکات او را الگو قرار دهد و آداب او را بپذیرد. خلاصه آن‌که او را سرمشق خود بگیرد.»135

And al-Khatib said: “He should not say ‘O teacher!’ or ‘O scholar, what do you think about this? What is your take on this?’ etc. Also, he shouldn’t refer to him by his first name in his absence except by attaching to it a title of respect, such as ‘Shaykh,’ ‘Ustadh,’ or ‘Shaykhuna.’ And he should know the rights of his shaykh upon him, and should not forget his virtue over him, and should put great importance on protecting his honor and repelling any backbiting of him. He should become enraged for his sake, and if he is unable to do this, he should get up and leave any gathering where this is taking place. He should supplicate for his shaykh during his life, and he should tend to his family, children, and friends after his death. He should visit his grave and ask Allah’s Forgiveness for him and give charity on his behalf. He should imitate him in being calm, quiet, and guided, and should imitate his habits in knowledge of the Religion. He should imitate his movements in his regular habits and worship, and adopt his manners. Essentially, he should take him as an example.”135

و طالبِ علم باید در برابر تندخویی استادش صبور باشد و با او نرم‌خو باشد. خطیب روایت کرده که شافعی گفت: «دو مرد به نزد اَعمش می‌رفتند. یکی از آن‌ها به حدیث علاقه‌مند بود و دیگری نه. روزی اَعمش بر آن کسی که به حدیث علاقه داشت خشمگین شد. آن مرد دیگر گفت: "اگر او با من همان‌گونه رفتار می‌کرد که با تو کرد، دیگر نزدش برنمی‌گشتم." پس اَعمش گفت: "بنابراین او هم مانند تو نادان است. به‌خاطر بدخلقی من، چیزی را که به سودش است رها می‌کند."»136

And the student of knowledge should be patient with the harshness of his teacher, and should be soft with him. al-Khatib reported that ash-Shafi’i said: “Two men used to visit al- A’mash. One of them was interested in Hadith, and the other was not. So, one day al-A’mash got mad at the one who was interested in Hadith. The other man said: “If he got mad at me the way he did at you, I wouldn’t come back to him.” So, al-A’mash said: “Therefore, he is an idiot like you. He leaves what will benefit him due to my bad manners.”””136

و الشافعی (رحمه الله) روى حكاية مشابهة عن سفيان بن عيينة، فقيل لسفيان: «هؤلاء يأتونك من كل فج، وأنت تغضب عليهم؟! يمكنهم أن يقوموا جميعاً ويتركوك!» فقال: «لو فعلوا ذلك لكانوا حمقى، لأنهم يتركون ما ينفعهم بسبب سوء خلقي.»137

And ash-Shafi’i (may Allah have Mercy on him) narrated a similar incident from Sufyan bin ‘Uyaynah, where it was said to Sufyan: “These people come to you from all corners of the world, and you get mad at them?! They can all get up and leave you!” He said: “If they did this, they would be idiots, as they leave what will benefit them due to my bad manners.””137

ابن جماعہ (رحمه الله) نے کہا:

Ibn Jama’ah (may Allah have Mercy on him) said:

«بر طالب علم است که سختگیری و بدرفتاری استاد خود را تحمل کند و این امر او را از استادش دور نسازد. او باید در برابر کارهای ناپسند استادش حسن ظن داشته باشد، و در مقابل هر درشتی از سوی شیخ خود، خود عذرخواهی کند، به سوی خدا توبه نماید، از او آمرزش بخواهد و سرزنش را بر خویشتن قرار دهد. این کار محبت او نسبت به این شیخ را حفظ می‌کند، دل او را محافظت می‌نماید، و برای طالب علم در این دنیا و آن دنیا سودمندتر است.»

“The seeker of knowledge should withstand his teacher’s harshness and bad treatment, and this should not turn him away from him. He should give him the benefit of the doubt when it comes to any bad actions on his part, and should respond to any harshness from his shaykh by apologizing himself, repenting to Allah, seeking His Forgiveness, and placing the blame on himself. This will preserve his love for this shaykh, will protect his heart, and is more beneficial for the student in this life and the next.

برخی از سلف گفته‌اند: «هر که بر خواری طلب علم صبر نکند، بقیهٔ عمرش را در کوری نادانان سپری خواهد کرد، و هر که بر آن صبر کند، این دنیا و آخرت را در حالت عزت خواهد گذراند.» ابن عباس (رضی الله عنه) گفته است: «من خود را در مقام شاگردی فروتن ساختم، پس در مقام استادی گرامی شدم.» معافی بن عمران گفت: «کسی که بر عالمی خشم گیرد، مانند کسی است که بر استاد دانشگاه خشم گیرد.»138

اگر دیدید شیخ‌تان در خواب است، از او نخواهید که بیدار شود تا شما را ببیند. بلکه بنشینید و صبر کنید تا بیدار شود، یا اگر بخواهید، بروید.

If you find your shaykh sleeping, do not ask to see him. Rather, sit and wait until he wakes up, or leave if you wish.

الخطیب البغدادی (رحمہ اللہ) روایت کرتے ہیں:

al-Khatib al-Baghdadi (may Allah have Mercy on him) reported:

ابن عباس رضی اللہ عنہما فرماتے ہیں: "جب رسول اللہ ﷺ کی وفات ہوئی تو میں نے انصار میں سے ایک شخص سے کہا: آؤ، ہم رسول اللہ ﷺ کے صحابہ سے پوچھتے ہیں، کیونکہ آج وہ بہت زیادہ ہیں۔" اس نے کہا: "ابن عباس! مجھے تم پر تعجب ہے! کیا تم سمجھتے ہو کہ لوگ تمہاری طرف توجہ کریں گے، جب کہ صحابہ میں سے سب سے بڑے لوگ موجود ہیں؟" پس میں اسے چھوڑ کر رسول اللہ ﷺ کے صحابہ سے حدیث کے بارے میں پوچھنے لگا۔ اگر مجھے معلوم ہوتا کہ کسی شخص کے پاس کوئی حدیث ہے تو میں اس کے دروازے پر جاتا، اور اگر وہ سویا ہوا ملتا تو میں اس کے گھر کے سامنے زمین پر چادر بچھا کر اس کا انتظار کرتا۔ ہوا مجھ پر مٹی اڑاتی، اور آخرکار وہ باہر آتا اور کہتا: "اے رسول اللہ ﷺ کے چچازاد! آپ کیوں تشریف لائے؟ آپ نے مجھے کیوں نہ بلوایا؟ میں ہی آپ کے پاس آ جاتا۔" میں کہتا: "مجھ پر زیادہ حق ہے کہ میں آپ کے پاس آؤں،" اور پھر میں نبی ﷺ کی احادیث کے بارے میں اس سے پوچھتا۔ وہ انصاری شخص زندہ رہا یہاں تک کہ اس نے دیکھا کہ لوگ میرے پاس جمع ہو کر مجھ سے پوچھ رہے ہیں، تو وہ کہتا: "یہ نوجوان مجھ سے زیادہ ہوشیار تھا!" اور ابن عباس رضی اللہ عنہما نے فرمایا: "میں نے رسول اللہ ﷺ کے علم کا بیشتر حصہ انصار کے اسی محلے میں پایا۔ میں ان میں سے کسی کے دروازے پر انتظار کرتا، اور اگر میں اندر آنے کی اجازت چاہتا تو مجھے مل جاتی۔"

“Ibn ‘Abbas (may Allah be Pleased with him) said: “When the Messenger of Allah (peace be upon him) died, I said to one of the Ansar: “Come. Let us go ask the Companions of the Messenger of Allah (peace be upon him), as they are plenty in number today.” He said: “I am amazed at you, Ibn ‘Abbas! Do you think they will pay attention to you when the most important of the Companions are amongst them?” So, I left him, and I began to ask the Companions of the Messenger of Allah (peace be upon him) about Hadith. If I heard that a man had a hadith with him, I would go to his door, and if I found him sleeping, I would spread a blanket on the ground in front of his home and wait for him. The wind would blow dirt on me, and he would eventually come out saying: ‘O cousin of the Messenger of Allah (peace be upon him)! What brings you here? Why didn’t you send for me? I would’ve come to you.’ I would say: “It is more incumbent upon me to come to you,” and I’d ask him about the ahadith of the Prophet (peace be upon him). That Ansari man lived until he saw the people gathering around me and asking me, and he would say: “That young boy was smarter than me!”” And Ibn ‘Abbas (may Allah be Pleased with him) said: “I found most of the knowledge of the Messenger of Allah (peace be upon him) in this neighborhood of the Ansar. I would wait at the door of one of them, and if I wanted permission to enter, I would’ve gotten it.