کتاب‌ها ابزارهای دانش هستند، و سلف صالح در برخورد با کتاب‌های خود بهترین و کامل‌ترین آداب را داشتند، و در گردآوری آن‌ها تمام تلاش خود را به کار می‌بستند.

Books are the instruments of knowledge, and the Salaf would have the best and most complete manners when dealing with their books, and they would exert all the effort they could in collecting them.

«طالبِ علم را شایسته است که کتاب‌هایی را که به آن‌ها نیاز دارد، گرد آورد و جمع کند؛ خواه با خریدن، خواه با اجاره کردن یا عاریه گرفتن. این کتاب‌ها ابزارهایی هستند که او با آن‌ها می‌آموزد، و نباید بهره‌ی خود از دانش و فهم را به صرف گرد آوردن و جمع کردن آن‌ها محدود کند، چنان‌که در مورد بسیاری از کسانی که خود را به فقه و حدیث منسوب می‌کنند، چنین است. و چه نیکوست سخن کسی که گفته است:

“As a student of knowledge, one should strive to collect and gather the books that he needs, whether by purchasing, renting, or borrowing them. They are the instruments by which he learns, and he shouldn’t limit his share of knowledge and understanding to merely collecting and gathering them, as is the case with many of those who ascribe themselves to Fiqh and Hadith. And how excellent is the one who said:

اگر حافظه‌ی تیزی نداشته باشید، * آنگاه مجموعه‌ی کتاب‌هایتان سودی نخواهد داشت… توصیه می‌شود کتاب‌های خود را به کسانی قرض دهید که به آن‌ها آسیب نمی‌رسانند. هرچند گروهی از علما از این کار بازداشته‌اند، با این حال باید آن را انجام داد؛ زیرا این نوعی یاری‌رساندن به یکدیگر در کسب دانش است، و با توجه به فضیلت و پاداشی که در قرض دادن کتاب‌ها وجود دارد.

If you are not a sharp memorizer * Then your collection of books is of no benefit… It is encouraged to lend your books out to those who will not damage them. Although a group of the scholars discouraged this, one should still do it since it is a form of assisting each other in gaining knowledge, and considering the virtue and reward of lending out books.

بر قرض‌گیرنده لازم است از قرض‌دهنده تشکر کند و با نیکی پاداشش دهد. او نباید کتاب را بیش از حد لازم، بدون نیاز، نزد خود نگه دارد، بلکه اگر به آنچه از آن نیاز داشته دست یافته، باید آن را به صاحبش بازگرداند، و اگر صاحب کتاب آن را بخواهد، نباید آن را نزد خود نگه دارد. او حق ندارد بدون اجازه صاحب کتاب حاشیه‌نویسی کند، و همچنین حق ندارد نزدیک مقدمه یا خاتمه کتاب چیزی بنویسد، مگر آنکه صاحب کتاب اجازه دهد. او نباید آن کتاب را به دیگری قرض دهد، و نباید آن را نزد دیگری بگذارد، مگر آنکه نیازی به این کار باشد.

The borrower should thank the lender and reward him with good, and he shouldn’t keep the book with him for too long without a need for it. Rather, he should return it to him if he has obtained what he needs from it, and should not keep it stored with him if the owner requests it. He is not allowed to add footnotes to the book without the permission of the owner, nor is he allowed to write anything near the introduction or conclusion unless the owner approves. He should not lend it out to anyone else, and should not leave it with anyone else unless there is a need to do so.

اگر بخواهد بخشی یا تمام آن را بنویسد، نباید در حالی که کاغذ روی کتاب یا داخل آن است بنویسد. نباید خودکار باز را روی آن بگذارد و نباید قلم را روی صفحات کتاب بکشد.151

If he wants to copy a portion or all of it, he shouldn’t write while the paper is on or in the book. He shouldn’t leave an open pen on it, and he shouldn’t run a pen over the pages of the book.”151

و خطیب (خدا بر او رحمت کند) روایت کرده که وکیع گفت: «نخستین برکت حدیث این است که کتاب‌های خود را به امانت بدهی.» سفیان ثوری گفت: «هر که در دانش خود بخیل باشد، به یکی از سه چیز مبتلا می‌شود: فراموش می‌کند و نمی‌تواند حفظ کند، یا از آن بهره نمی‌برد، یا می‌بیند که کتاب‌هایش از دستش می‌رود.» و نزد او ناپسند است که امانت‌گیرنده کتاب‌ها را از صاحبانشان نگه دارد، و باید هرچه زودتر آن‌ها را به صاحبانشان بازگرداند… یونس روایت کرد که یزید به او گفت که زُهری گفته است: «ای یونس، از خیانت کتاب‌ها برحذر باش.» یونس پرسید: «خیانت کتاب‌ها چیست؟» گفت: «این‌که آن‌ها را از صاحبانشان نگه داری.» فُضَیل بن عِیاض (خدا بر او رحمت کند) گفت: «از کارهای پرهیزگاران یا دانشمند نیست که شنیدهٔ مردی و کتاب‌هایش را بگیری و نزد خود نگه داری.»

And al-Khatib (may Allah have Mercy on him) reported that Waki’ said: “The first blessing of Hadith is that you lend out your books.” Sufyan ath-Thawri said: “Whoever is stingy with his knowledge will be tested with one of three things: he will forget and be unable to memorize, or he will not benefit from it, or he will find himself losing his books.” And it is disliked for the borrower to keep books from their owners, and he must return them to their owners as quickly as possible… Yunus narrated that Yazid said to him that az-Zuhri said: “O Yunus, beware of the treachery of books.” So, Yunus asked: “And what is the treachery of books?” He said: “That you keep them from their owners.” al-Fudayl bin ‘Iyad (may Allah have Mercy on him) said: “It is not from the actions of the cautious or the scholar that you take a man’s hearing and books and keep them with you.

«هر کس چنین کند، به خود ستم کرده است.» و شماری از آنان به خاطر این پدیده‌ی نگه‌داشتن کتاب‌ها از صاحبانشان، از قرض دادن کتاب‌های خود خودداری می‌کردند؛ چنان‌که سفیان (خداوند بر او رحمت آورد) گفت: «هیچ‌یک از کتاب‌های خود را به کسی قرض ندهید»، و ربیع بن سلیمان گفت: «البُوَیطی برایم نوشت:

Whoever does this has wronged himself.” And a number of them refrained from lending out their books because of this phenomenon of keeping books from their owners, as Sufyan (may Allah have Mercy on him) said: “Do not lend anyone any of your books,” and ar-Rabi’ bin Sulayman said: “al-Buiti wrote to me:

«کتابهایت را حفظ کن، زیرا اگر یکی از آنها را از دست بدهی، هرگز نخواهی توانست آن را جایگزین کنی.»152

“Memorize your books, because if you lose one of them, you’ll never be able to replace it.”””152

«و اگر کسی از کتاب چیزی بنویسد یا آن را بیرون آورد، نباید آن را به صورت باز روی زمین پهن کند. بلکه باید آن را میان دو کتاب یا شیء دیگری قرار دهد، یا روی صندلی مشهور کتاب‌ها که برای این کار به کار می‌رود، تا جلد کتاب آسیب نبیند. اگر آن را در جایی بلند قرار می‌دهد، باید روی صندلی، قفسه کتاب یا مانند آن باشد. بهتر است کتاب مستقیماً روی زمین گذاشته نشود تا کثیف یا خیس نشود. اگر آن را روی تکه چوبی می‌گذارد، باید میان آن و کتاب مقداری پارچه قرار دهد تا جلد تغییر شکل نداده یا فرسوده نشود.»

“And if one is writing something from the book or pulls it out, he shouldn’t spread it on the floor in an open fashion. Rather, he should put it between two other books or objects, or the well-known folding chair used for books in order not to damage the binding of the book. If he places it in an elevated location, it should be on a chair, a bookshelf, etc. It is best that the book not be placed directly on the ground in order to avoid getting it dirty or wet. If he places it on a piece of wood, he should place some cloth between it and the book to prevent the cover from becoming altered or decomposed.

باید به نحوهٔ چیدمان کتاب‌هایش توجه ویژه‌ای داشته باشد و آن را بر اساس فضیلت، اهمیت و جایگاه هر کتاب انجام دهد. بنابراین، باید شریف‌ترین کتاب را بالاتر از همهٔ کتاب‌ها قرار دهد و سپس به تدریج به سمت پایین ادامه دهد. اگر کتابخانه‌اش قرآن کریم را در بر دارد، باید آن را بالاتر از همهٔ کتاب‌های دیگر قرار دهد، و بهتر آن است که در کیسه‌ای گذاشته شود و به بخشی پاک و تمیز از دیوار که در دسترس باشد، میخکوب گردد.

One should pay special attention to how he organizes his books, and should do so in accordance with the virtue, importance, and significance of each book. So, he should place the noblest book above all the others, and then work his way down gradually. If his library contains the Noble Qur’an, it should be placed above all the other books, and what is best is that it be placed in a sack and nailed to a clean, pure part of the wall that is within reach.

سپس کتاب‌های حدیث می‌آیند، مانند «صحیح البخاری» و «صحیح مسلم». پس از آن، کتاب‌های تفسیر قرآن، سپس شروح حدیث، پس از آن کتاب‌های مربوط به اصول دین، سپس اصول فقه، پس از آن فقه، سپس دستور زبان و لغت، آنگاه شعر عربی و در پایان شعر عمومی.

Then come the books of Hadith, such as ‘Sahih al-Bukhari’ and ‘Sahih Muslim.’ Then come the explanations of the Qur’an, then the explanations of Hadith, then the books regarding the principles (usul) of the Religion, then the principles of Fiqh, then Fiqh, then grammar and language, then Arabic poetry, then general poetry.

اگر دو کتاب در یک رشته از نظر فضیلت برابر باشند، باید کتابی را که قرآن و حدیث بیشتری دارد، بالاتر از دیگری قرار دهد. اگر از این نظر نیز برابر باشند، باید کتابی را که نویسنده فاضل‌تری دارد، بالاتر از دیگری قرار دهد. اگر از این نظر هم برابر باشند، باید کتاب قدیمی‌تر و پذیرفته‌شده‌تر از این دو را در کتابخانه‌اش بالاتر قرار دهد. اگر از این نظر نیز برابر باشند، باید کتابی را که معتبرتر و قابل اعتمادتر است، بالاتر قرار دهد.

If two books in the same field are equal in virtue, he should place the one with more Qur’an or Hadith content higher than the other. If they are equal in this regard as well, he should place the one with the more virtuous author higher than the other. If they are equal in this as well, he should place the older and more widely accepted of the two higher in his library. If they are equal in this regard as well, he should place the one that is more authentic and trustworthy.

اگر کسی کتابی را به عاریت بگیرد، باید هرگاه صاحبش آن را بخواهد، فوراً آن را بازگرداند. و اگر کتابی را خریداری کند، باید آغاز، میانه و پایان آن و فهرست مطالب آن را ورق بزند.

If one borrows a book, he should immediately give it back if the owner requests it. If he purchases a book, he should flip through its beginning, middle, end, and table of contents.

او باید صفحات آن را ورق بزند و اصالت ظاهری و سودمندی آن را ارزیابی کند، اگر وقت کافی برای خواندن دقیق آن ندارد.

He should flip through its pages and evaluate its apparent authenticity and benefit if he doesn’t have enough time to read it in detail.

اگر کسی بخواهد چیزی از کتاب را با دست خود رونویسی کند، باید با «بسم اللہ الرحمن الرحیم» (به نام خداوند بخشندهٔ مهربان) آغاز کند. اگر کتاب با مقدمه‌ای آغاز می‌شود که در آن ستایش خداوند یا درود و برکت بر فرستادهٔ او ﷺ آمده است، باید آن را پس از بسمله بنویسد. سپس آنچه را از کتاب می‌خواهد بنویسد.

If one copies something from the book in his handwriting, he should begin with ‘Bismil-Lah ar-Rahman ar-Rahim’ (In the Name of Allah, the Beneficent, the Merciful). If the book begins with an introduction that contains the praise of Allah or peace and blessings upon His Messenger, he should write this out after the basmalah. He should then write what he wants from the book.

هرگاه نام الله، متعال را ذکر می‌کند، باید پس از آن توصیفی از تعظیم و بزرگداشت بیاورد، مانند «تعالی» (متعال)، «سبحانه» (منزه است او)، «عزّ وجلّ» (عزیز و جلیل)، «تقدّس» (پاک از هر عیب و نقص) و جز آن.

Whenever one writes the Name of Allah, the Exalted, he should follow it up with a description of exaltation, such as Ta’ala (the Exalted), Subhanah (Glorified is He), ‘Azza wa Jall (the Mighty and Majestic), Taqaddas (free from imperfection), etc.

هر بار که نام پیامبر ﷺ را می‌نویسد، باید پس از آن «الصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلَيْه» (درود و سلام بر او) را بنویسد و این را با زبان خود نیز بگوید. روش سلف و کسانی که پس از آنان آمدند این بود که آن را کامل و بدون کوتاه‌نویسی بنویسند، حتی اگر در یک سطر بارها تکرار می‌شد؛ برخلاف کاری که نویسندگان عقب‌مانده‌ی زمان ما انجام می‌دهند و می‌نویسند «SAW»، «PBUH» یا «SAWS»، و همه‌ی این‌ها از حقوقی که او بر ما دارد ﷺ می‌کاهد.

Whenever he writes the name of the Prophet (peace be upon him), he should write after it ‘as-Salatu was-Salamu ‘alayh’ (prayers and peace be upon him), and he should also say this with his tongue. The habit of the Salaf and those who came after them was to write this out fully and unabbreviated - even if it was repeated many times on the same line – as opposed to what the backwards authors of our times do, writing ‘SAW,’ ‘PBUH,’ or ‘SAWS,’ and all of this detracts from the rights he has upon us (peace be upon him).

اگر کسی به نام یکی از صحابه برخورد کند، چه برسد به صحابه بزرگ‌تر، باید «رضی الله عنه» (خدا از او خشنود باد) بنویسد، و درود و سلام را جز برای پیامبران یا فرشتگان نمی‌فرستد، مگر در پیروی از آنان.

If one comes across mention of a Companion – let alone the major ones – he should write ‘Radi Allahu ‘anhu’ (may Allah be Pleased with him), and he is not to invoke peace and blessings except for the Prophets or Angels, except in following them.

اگر با ذکر یکی از سلف روبهرو شد، باید «رحمه الله» (خداوند او را رحمت کند) بنویسد، به ویژه هنگام اشاره به علمای بزرگ، مشهور و پیشرو اسلام (خداوند همه آنان را رحمت کند).

If he comes across mention of one of the Salaf, he should write ‘Rahimahu Allah’ (may Allah have Mercy on him), especially when referring to the major, well-known, leading scholars of Islam (may Allah have Mercy on them all).

و هیچ اشکالی ندارد که انسان در حاشیه کتاب‌هایی که در اختیار دارد، پاورقی‌ها، نکات سودمند و یادداشت‌های مهم را بنویسد، و نباید جز نکات مهمی که به همان کتاب مربوط است بنویسد، مانند نقطه‌ابهام، مثال، نمونه‌ای عملی، اشتباه و مانند اینها.

And there’s no problem in writing footnotes, points of benefit, and important notes in the borders of the books he owns, and one shouldn’t write except the important points related to that particular book, such as a point of confusion, a parable, an example, a mistake, etc.

اما نباید کتاب را با مسائل فرعی عجیب و جزئیات بسیار انباشته کند، و نباید آن‌قدر پاورقی اضافه کند که صفحات را تیره سازد یا فضای زیادی از کتاب را هدر دهد.

But, he shouldn’t crowd the book with strange and detailed secondary matters, and shouldn’t add so many footnotes that it darkens the pages or wastes too much space in the book.

نباید بین السطور نوشت. هرچند برخی این کار را با نوشتن با رنگ قرمز میان سطرها انجام داده‌اند، بهتر است این کار را به‌کلی ترک کرد.153

One should not write between the lines. Although some did this by writing in red between the lines, it is better to leave this totally.”153