مردم همواره در مسئلهٔ اختلاط و عزلت بshدت با یکدیگر اختلاف داشته‌اند. برخی به این نظر رفته‌اند که انسان باید همیشه با مردم معاشرت کند، و برخی به این نظر رفته‌اند که باید همیشه خود را از مردم کنار بکشد، و هر کس به دیدگاه خود خرسند است.

People have always been greatly divided over the issue of mixing and seclusion. So, some went with the opinion that one should always mix with the people, and some went with the opinion that one should always seclude himself from the people, and everyone is satisfied with his point of view.

و شیخ الاسلام ابن تیمیہ (رحمہ اللہ) نے اس مسئلے پر گفتگو کی اور اس اختلاف کی وضاحت کرتے ہوئے فرمایا:

And Shaykh al-Islam Ibn Taymiyyah (may Allah have Mercy on him) touched upon this issue and clarified the dispute, saying:

این مسئله، با آنکه مردم در آن اختلاف کرده‌اند، چه به‌طور جزئی و چه کامل، حقیقت آن این است که آمیختن با مردم گاهی واجب یا مستحب است. همان شخص گاهی ملزم است با دیگران درآمیزد و گاهی دیگر ملزم است از آنان جدا شود.

“This issue - even though the people have differed over it, either partially or completely - the reality of it is that mixing with the people is sometimes obligatory or recommended. The same individual can sometimes be obligated to mix with others, and can at other times be obligated to separate from them.

بروش صحیح جمع میان این دو موضع آن است که بدانیم اختلاط، اگر در همکاری بر نیکی و تقوا باشد، واجب است، و اگر در همکاری بر گناه و تجاوز باشد، حرام است. اختلاط با مسلمانان برای انجام عبادات جمعی، مانند نمازهای پنجگانه، نماز جمعه، نماز عید، نماز کسوف، نماز استسقا و مانند آن، از چیزهایی است که الله و پیامبرش ﷺ به آن فرمان داده‌اند. همین حکم است در اختلاط با مردم در حج، و برای جهاد با کافران، خوارج و شورشیان، حتی اگر رهبران و شرکت‌کنندگان در این فعالیت‌ها فاسد باشند. همچنین است حکم مجلسی که عبادتگزار در آن می‌تواند ایمانش را افزایش دهد، چه به سبب آنکه آن مجلس به او سود می‌رساند، و چه به سبب آنکه او به آن مجلس سود می‌رساند.

The way to properly reconcile between these two stands is to realize that mixing, if it involves cooperation upon good and piety, is obligatory, and if it involves cooperation upon sin and transgression, is forbidden. Mixing with the Muslims for the purpose of congregational acts of worship, such as the five prayers, the Friday prayer, the 'Id prayer, the eclipse prayer, the prayer for rain (istisqa'), etc., is from what Allah and His Messenger (peace be upon him) commanded. Such is also the case when mixing with the people during the Hajj, to fight the disbelievers, Khawarij, and rebels, even if the leaders of and participants in such activities are corrupt. This is also the case with a gathering in which the worshipper can increase his faith - either because of it benefiting him, or he benefiting it.

و انسان باید برای دعا و ذکر، نماز، تفکر، محاسبهٔ نفس و اصلاح قلب خود، زمانی خلوت داشته باشد. اینها اموری است که هیچ کس دیگری نمی‌تواند در آنها با او شریک شود، و کارهایی است که باید به‌صورت فردی انجام شود، چه در خانه و چه جز آن، چنان‌که طاووس گفته است: «خانه چه پناهگاه خوبی است! در آن می‌توان نگاه و زبان را مهار کرد.» پس آمیزش بی‌قید و بند با مردم درست نیست، و کناره‌گیری بی‌قید و بند از مردم نیز درست نیست. اما اینکه هر کس دقیقاً به چه میزان از هر یک نیاز دارد و در هر زمان چه چیزی برای او بهتر است، موضوعی است که به بررسی بیشتری نیاز دارد.

And a person must have time alone to engage in supplication, remembrance, prayer, reflection, take himself to account, and rectify his heart. These are issues that nobody else can participate with him in, and these are affairs that need to be seen to on an individual basis, whether at home or otherwise, as Tawus said: “How excellent of a refuge is the home! In it, one can restrain his gaze and his tongue.” So, it is incorrect to mix with people unrestrictedly, and it is incorrect to seclude yourself from people unrestrictedly. As for exactly how much every person needs of each, and what is best for him at all times, this is something that requires further investigation.

بهترین کار آن است که انسان گاهی از میان انواع عبادت بر اساس فضیلت ذاتی آنها برگزیند (نماز فی‌نفسه از تلاوت قرآن بهتر است، و تلاوت از ذکر بهتر است، و ذکر از دعا بهتر است)، و گاهی بر اساس وقتی از روز که در آن قرار دارد (تلاوت و ذکر و دعا پس از فجر و عصر بر نماز ترجیح دارند)، و گاهی بر اساس وضعیت جسمی که در آن قرار دارد (ذکر و دعا در رکوع و سجود به جای تلاوت قرآن مشروع است، و ذکر و دعا در طواف به اجماع مشروع است، در حالی که تلاوت قرآن در طواف مورد اختلاف است)، و گاهی بر اساس مکانی که در آن است (آنچه در عرفات، مزدلفه، نزد جمرات، و در صفا و مروه مشروع است ذکر و دعاست به جای نماز، و همچنین طواف خانه کعبه برای آفاقی بهتر از نماز است، و نماز برای مقیمان مکه بهتر است)، و گاهی بر اساس شایستگی عبادت برای شخص (جهاد برای مردان بهتر از حج است، در حالی که جهاد زنان حج است، و اطاعت از شوهر برای زن شوهردار بهتر از اطاعت از پدر است، برخلاف زن مجردی که به اطاعت از پدر مأمور است)، و گاهی بر اساس توان بنده، چراکه عبادتی که بنده بر آن توان دارد برای او بهتر است از عبادتی که از آن ناتوان است، حتی اگر آنچه ناتوان از آن است فی‌نفسه برتر باشد. این نقطه‌ای است که بسیاری از مردم در آن افراط می‌کنند و از هوای نفس پیروی می‌نمایند: برخی کسانی که کاری را به سبب شرایط خاص خود، یا به سبب سودمندتر بودن آن برای دلشان و راه بهتری برای اطاعت از پروردگارشان، بهترین کار برای خود می‌بینند، می‌خواهند آن را بهترین کار برای همه اطرافیان خود نیز قرار دهند، و آنان را به انجام همان امر فرمان می‌دهند.

What is best is that one sometimes pick from the various types of worship based on their inherent virtue (prayer is in itself better than recitation of the Qur’an, and recitation is better than dhikr, and dhikr is better than supplication), and sometimes based on what time of day he is in (recitation, dhikr, and supplication after Fajr and ‘Asr are preferred over prayer), and sometimes based on the physical position he is in (dhikr and supplication in bowing and prostration are legislated instead of recitation of the Qur’an, and dhikr and supplication during tawaf is legislated by consensus, while recitation of the Qur’an during tawaf is differed over), and sometimes based on his location (what is legislated at ‘Arafah, Muzdalifah, at the Jamar, and at Safa and Marwah is dhikr and supplication instead of prayer, etc. and tawaf of the Sacred House for the visitor is better than prayer, and prayer is better for the inhabitants of Makkah), and sometimes based on the appropriateness of the worship for the person (Jihad for men is better than Hajj, while the jihad of women is Hajj, and obedience to the husband is better than obedience to the father for the married woman, as opposed to the single woman who is commanded to obey her father), and sometimes based on the capability of the servant, as the worship he is capable of is better for him than the worship he is incapable of, even if what he is incapable of is inherently better. This is a point where many people go to extremes and follow their desires: some people who see a certain action as being better for them due to their own circumstances, or due to it being more beneficial to their heart and a better way to obey their Lord, wish to then make this the best action for everyone around them, and proceeds to command them to do the same.

و خداوند محمد ﷺ را با کتاب و حکمت فرستاد، و او را رحمت و راهنمایی برای بندگان قرار داد، و هر کس را به آنچه برایش بهتر است فرمان داد. بنابراین، مسلمان باید خیرخواه هر انسانی باشد و آنچه را برای او بهتر است بخواهد.112

And Allah sent Muhammad (peace be upon him) with the Book and Wisdom, and made him to be a mercy and guide for the servants, commanding each person with what is best for them. So, the Muslim should be a well-wisher to every person, wanting what is best for them.”112

و علما – خداوند از ایشان خشنود باد – با مردم آمیزش داشتند و به ایشان آموزش می‌دادند، و در عین حال از همه مردم بیشتر مراقب بودند که وقت خود را تلف نکنند. و احمد – خداوند از او خشنود باد – در تنها بودن از همه مردم شکیباتر بود، با آنکه در زمان خود امام جهان بود. پسرش، عبدالله، گفت:

And the scholars – may Allah be Pleased with them – would mix with the people and teach them while simultaneously being the most careful of people of wasting their time, and Ahmad (may Allah be Pleased with him) was the most patient of people upon being alone, despite the fact that he was the imam of the world during his time. His son, ‘Abdullah, said:

پدرم پیاده به طرسوس رفت، دو یا سه بار پیاده به حج رفت، و او در تحمل تنهایی از همه شکیباتر بود. بِشر، با وجود مقامش، نمی‌توانست تنها بماند، و همیشه بیرون می‌رفت تا این و آن را ببیند.113

“My father went out to Tarsus on foot, performed Hajj two or three times on foot, and he was the most patient of people upon being alone. Bishr, despite his status, was unable to remain by himself, and would always go out to see this person and that.”113

پس، آمیزش و معاشرت نباید با کسی باشد که قلبش مرده است، زیرا او همچون راهزن سر راه است. بلکه باید با کسی باشد که تو را در ایمان و عمل افزون کند.

So, mixing and socialization should not be with one who has a dead heart, as he is like a highway robber. Rather, it should be with one who will increase you in faith and action.

ابن القیم گفت:

Ibn al-Qayyim said:

«کسی که دلش مرده باشد، تو را تنها احساس می‌کند. پس تا آنجا که می‌توانی از غیبت او بهره ببر، زیرا جز هنگامی که او با تو باشد، احساس تنهایی نخواهی کرد. اگر با او آزمایش شدی، توجه ظاهری‌ات را به او بده، اما دلت را از او دور کن، درون خود را از او جدا نگه دار، و نگذار که تو را از آنچه شایسته‌تر به توجه توست، باز دارد.»

“The one with a dead heart will make you feel lonely. So, take advantage of his absence as much as possible, because you will not feel lonely except when he is with you. If you are put to trial with him, give him your outer attention, wander from him with your heart, separate your inner self from him, and do not let him distract you from what is more deserving of your attention.

بزرگ‌ترین زیان این است که تو سرگرم کسی شوی که جز زیان چیزی برایت به ارمغان نمی‌آورد؛ زیانی در وقت تو نزد الله - عزیز و جلیل - و جدا افتادن از Ùˆ، هدر دادن وقتت برای او، سست شدن نیرویت، و پراکنده شدن توجهت. پس اگر با این آزمایش شدی - و ناگزیر باید با این آزمایش شوی - با او آن‌گونه رفتار کن که الله می‌پسندد، و تا حد امکان با او شکیبا باش. از راه این شخص به الله و خشنودی او نزدیک شو، و همنشینی با او را چیزی کن که از آن سود ببری، نه چیزی که از آن زیان ببینی. با او چنان باش که گویی مردی هستی که در راه است و مردی دیگر او را متوقف کرده و از تو می‌خواهد که او را در سفرت همراه کنی. مواظب باش که تو او را سوار کنی، نه اینکه او تو را سوار کند. اگر او نپذیرفت و سفر با او سودی نداشت، برای او توقف نکن، با او وداع کن، و حتی برنگرد تا به او بنگری؛ زیرا او راهزنی است، هر که باشد.

Know that the greatest of losses is for you to be preoccupied with one who will bring you nothing but a loss in your time with Allah - the Mighty and Majestic - and being cut off from Him, wasting of your time on him, weakening of your energy, and dispersing of your attention. So, if you are tested with this - and you must be tested with this - deal with him according to how Allah would wish, and be patient with him as much as possible. Get closer to Allah and His Pleasure by way of this person, and make your getting together with him something to benefit from, not something to incur a loss from. Be with him as if you are a man who is on a road who was stopped by another man, who then asks you to take him on your journey. Make sure that you are the one who gives him a ride, and that he is not the one giving you the ride. If he refuses, and there is nothing to gain from traveling with him, do not stop for him, bid him farewell, and do not even turn back to look at him, as he is a highway robber regardless of who he really is.

پس دلت را نگه دار، و مراقب باش که روزها و شب‌هایت را چگونه می‌گذرانی، و نگذار خورشید غروب کند پیش از آن‌که به مقصدت برسی.114

So, save your heart, be wary of how you spend your days and nights, and do not let the Sun set before you arrive at your destination.”114

«بنابراین، طالب علم باید معاشرت را ترک کند، زیرا این یکی از مهم‌ترین کارهایی است که می‌تواند انجام دهد، به‌ویژه در رابطه با افراد جنس مخالف، و به‌خصوص با کسانی که بیشتر وقت خود را در سرگرمی می‌گذرانند و اندکی از وقت خود را به اندیشه اختصاص می‌دهند، زیرا طبع دیگران می‌تواند خودِ تو را از تو بگیرد. زیان‌های معاشرت عبارت‌اند از: گذشتن عمر بدون هیچ سودی، و نیز کاهش مال و تعهد دینی اگر این معاشرت با افراد نادرست صورت گیرد.»

“So, the student of knowledge should abandon socialization, as this is from the most crucial things that he can do, especially in regards to members of the opposite gender, and especially with those who spend most of their time in amusement and little of their time in thought, as the nature of others can rob you of your own. The harms of socialization include the passing of your life without any benefit, as well as the decline of your wealth and religious commitment if this socialization were to occur with the wrong people.

طالب علم نباید جز با کسانی معاشرت کند که بتواند از ایشان بهره ببرد یا بتواند به ایشان سود برساند. اگر دوستی کسی به او پیشنهاد شود که وقتش را با او تلف می‌کند، به او سودی نمی‌رساند، از او بهره‌ای نمی‌برد و در رسیدن به هدفش یاریش نمی‌کند، باید از همان آغاز، با ادب، این رابطه را پایان دهد، پیش از آنکه به چیزی عمیق‌تر بینجامد؛ زیرا وقتی چیزی برقرار و ریشه‌دار شد، تغییر دادنش دشوارتر می‌شود. عبارتی هست که همواره بر زبان علما جاری است: «دفع کردن چیزی آسان‌تر از برداشتن آن است.» اگر به دوستی نیاز داشت، باید آن شخص پارسا، دیندار، پرهیزگار، محتاط، خردمند، پرفایده، دارای بدی‌های اندک، خوش‌رفتار در موافقت و کم‌اختلاف باشد؛ اگر او فراموش کند، یادآورش شود؛ چون یادآوری شود، با او همکاری کند؛ اگر به کمک نیازمند باشد، یاری‌اش دهد؛ و اگر در اندوه باشد، دلداری‌اش دهد.115

The student of knowledge should not mix except with those who he can benefit or can benefit from. If he is offered the friendship of one who will waste his time with him, will not benefit him, will not benefit from him, and will not assist him in reaching his objective, he should politely end the relationship from the start before it progresses to something deeper, as when something becomes established, it becomes more difficult to change it. There is a phrase that is constantly on the tongues of the scholars: ‘Repelling something is easier than removing it.’ If he requires someone to befriend, let that person be righteous, religious, pious, wary, intelligent, full of benefit, having little evil, good at complying and rarely conflicting, reminding him if he forgets, cooperating with him when he is reminded, helpful if he is in need, and comforting if he is in distress.”115

ابن قدامہ (رحمہ اللہ) نے فرمایا:

Ibn Qudamah (may Allah have Mercy on him) said:

بدان که هر کسی شایستهٔ آن نیست که دوست تو باشد. باید بررسی کنی که این دوستِ بالقوه دارای ویژگی‌های لازمی باشد که دوستی با او را چیزی مطلوب می‌سازد. کسی که می‌خواهی با او دوست شوی باید پنج ویژگی داشته باشد:

“Know that not everyone is suitable to be your friend. You must verify that this potential friend has the necessary characteristics that make friendship with him something to be desired. The one you seek to befriend must have five characteristics:

باید او باهوش باشد. دوستی با یک احمق هیچ خیری ندارد، زیرا وقتی بخواهد به تو سود برساند، فقط به تو زیان خواهد زد. منظور از باهوش این است که خود او امور را همانگونه که هستند درک کند، یا اگر برایش توضیح داده شوند، آنها را بفهمد.

• He must be intelligent. There is no good in befriending an idiot, as he will only harm you when he wants to benefit you. By intelligent, we mean one he understands things as they are on his own or if they are explained to him.

باید اخلاق نیکو داشته باشد، و این امری ضروری است. کسی که صرفاً باهوش است ممکن است بر اثر خشم یا شهوت مغلوب شود و از هوای نفس خود پیروی کند. بنابراین، دوستی با او سودی نخواهد داشت.

• He must have good manners, and this is a must. One who is simply intelligent might be overcome by anger or desire, and obey his desire. Thus, there would be no benefit in befriending him.

او نباید فاسق باشد. چنین شخصی از الله نمی‌ترسد، و کسی که از الله نترسد نمی‌توان به او اعتماد کرد.

• He must not be a fasiq. Such a person would not fear Allah, and whoever does not fear Allah cannot be trusted.

او نباید بدعتگر باشد، زیرا این ترس وجود دارد که بدعتش او را فرا گیرد.

• He must not be an innovator, as there is a fear of being overtaken by his innovation.

نباید در پی دنیا حریص باشد.

• He should not be eager for the dunya.

عمر بن الخطاب (رضی الله عنه) فرمود: «با برادران راستین خود همراه باش.»

‘Umar bin al-Khattab (may Allah be Pleased with him) said: “Stick with your true brothers.

با آنان می‌توانید در آسایش زندگی کنید، زیرا در روزگار آسودگی مایه‌ی شادی‌اند و در سختی‌ها می‌توانید به آنان تکیه کنید. نسبت به برادرت گمان نیک داشته باش، تا آنگاه که از او چیزی آشکار شود که باید تو را هشیار کند. از دشمنت دوری کن، و بر حذر باش که با کسی جز افراد مورد اعتماد دوستی نکنی؛ و برای کسی که از الله نمی‌ترسد، هیچ اعتمادی نیست. با انسان تباهکار دوستی نکن، زیرا تباهی خود را به تو خواهد آموخت، و رازهایت را برای او فاش مکن، و تنها با کسانی مشورت کن که از الله، متعال، می‌ترسند.» یحیی بن معاذ گفت: «دوست کسی است که لازم نیست او را به یادآوری‌ات در دعایش وادار کنی، و لازم نیست برایش چاپلوسی کنی و خود را بیاراییی، و لازم نیست از او عذرخواهی کنی.» و ابوجعفر به یارانش گفت: «آیا کسی از شما می‌تواند دست در جیب برادرش ببرد و هر چه را بخواهد بردارد؟» گفتند: «نه.» گفت: «پس شما برادران (واقعی) نیستید، آنچنان که ادعا می‌کنید.»

You can live in comfort with them, as they are a delight in times of ease, and you can lean on them in times of hardship. Assume the best about your brother until he comes with something that should alarm you from him. Avoid your enemy, and beware of befriending anyone but the trustworthy, and there is no trust for the one who doesn’t fear Allah. Do not befriend the corrupt, as he will teach you his corruption, and do not reveal your secrets to him, and only consult those who fear Allah, the Exalted.” Yahya bin Mu’adh said: “A friend is the one who you don’t have to remind to remember you in his supplication, and that you don’t have to flatter and impress, and that you don’t have to apologize to.” And Abu Ja’far said to his companions: “Can any of you put his hand in the pocket of his brother and take what he wants?” They replied: “No.” He said: “Then you are not brothers as you claim.”

و هر یک از شما نسبت به برادرش حقوقی بر عهده دارد.

And each of you has certain rights upon his brother.

باید نیازهای او را برآورده کنید، و این مراتب دارد. کمترین مرتبه آن است که وقتی توانایی داری و او درخواست می‌کند، با رغبت نیازهایش را برآورده کنی. بهتر از این آن است که پیش از آن‌که او درخواست کند، نیازهایش را برآورده کنی، و بهتر از همه‌ی این‌ها آن است که نیازهای او را بر نیازهای خودت مقدم بداری.

You should fulfill his needs, and this is of levels. The least is that you gladly fulfill his needs when you are able and he asks you. Better than this is that you fulfill them before he even asks you, and better than all of this is that you put his needs before your own.

باید گاهی درباره‌ی او سکوت کنی و گاهی سخن بگویی. اما سکوتت این است که عیب‌هایش را، چه در حضور او و چه در غیاب او، پنهان داری. نباید با او بحث و جدال کنی، و نباید از او درباره‌ی امور شخصی‌ای بپرسی که دوست ندارد آشکار کند. اگر در جایی او را ببینی، از او نپرس کجا می‌روی، چون ممکن است نخواهد کسی بداند. اسرار او را فاش مکن، حتی اگر پس از آن میان شما دشمنی پیش آید. همچنین به دوستان و خانواده‌ی او توهین نکن، و اگر دیگران به او توهین کردند، او را از آن آگاه مساز.

You should remain silent regarding him at times, and speak at times. As for your silence, you should be quiet about his faults, both in his presence and absence. You should not argue or dispute with him, and shouldn’t ask him about personal things that he wouldn’t want to reveal. If you happen to see him somewhere, don’t ask where he is going, as it might be that he doesn’t want anyone to know. Don’t reveal his secrets, even if you fall into a feud afterwards. Also, don’t insult his friends and family, and don’t inform him if others happen to insult him.

نباید چیزی بگویید که او را آزرده کند، مگر آنجا که گفتنش ضروری باشد، مانند امر به معروف و نهی از منکر؛ زیرا این در حقیقت خیرخواهی نسبت به او است.

Don’t say anything that could annoy him except if this involves something that must be said, such as commanding the good or forbidding the evil, as this would actually be a way of being good to him.

و بدان که هرگز دوستی را نخواهی یافت که کاملاً از عیوب خالی باشد. بلکه دنبال کسی باش که خوبی‌هایش بر بدی‌هایش بچربد. وقتی در قضاوت درباره مردم سخت‌گیرتر از قضاوتت درباره خودت شوی، به این سخن خداوند گرفتار می‌شوی:

And know that you will never find a friend who is completely free of faults. Instead, look for someone whose good qualities outweigh his bad. Once you are stricter in judging people than you are in judging yourself, you fall into Allah’s Saying:

«کسانی که وقتی از مردم با پیمانه چیزی می‌ستانند، حق کامل می‌خواهند، و وقتی به مردم با پیمانه یا وزن می‌دهند، کمتر از حقشان می‌دهند.» {116}