شیخ محمد بن صالح العثیمین، رحمه الله، څخه وپوښتل شو:

Shaykh Muhammad Ibn Saalih al-‘Uthaymeen, may Allaah have mercy on him, was asked:

پوښتنه: ایا دا جایزه ده چې په دې دعا کې نور الفاظ اضافه کړل شي، کومه چې نبي ﷺ حسن بن علي ته ښوولې وه؟

Q: Is it permissible to add additional words to this Du’aa, which the Prophet (
) taught al-Hasan Ibn ‘Alee ( )?

ځواب: د وتر په لمانځه کې د دې قنوت دعا ته د نورو کلمو په زیاتولو کې هیڅ ستونزه نشته، که څوک یوازې وي نو د هغه څه په واسطه چې غواړي دعا هم کولای شي. په دې سره، د انسان لپاره غوره دا ده چې جامع او عمومي دعاګانې وټاکي، ځکه چې نبي ﷺ به جامع او عمومي دعاګانې کولې، او بعضی وختونه به یې خاصې دعاګانې کولې. همدارنګه د امام لپاره دا هم واجب دی چې دا (قنوت) په خلکو باندې اوږد نه کړي، ترڅو دوی ته ډېر زیات مشقت یا ستونزه رامنځته نشي.16

A: There is no problem should a person wish to increase this Du’aa of Qunoot during the Witr prayer with additional words. If he were alone (in prayer), then he may also make Du’aa with whatever he likes. However, it is preferable for a person to choose comprehensive and general supplications as the Prophet (
) used to supplicate with comprehensive, general supplications and other times would supplicate with ones that are more specific. It is also incumbent upon the Imaam not to prolong it upon the people so not as to put a burden or hardship upon them.16

د شیخ، الله ورباندې رحم وکړي، څخه داسې کس په اړه هم پوښتنه وشوه چې دعا کوي خو سمدستي قبوله نه شي. هغه وايي: «زه دعا کوم خو قبوله نه شي.» ځواب: ټول ستاینه او شکر د الله لپاره دی، او زه زموږ پیغمبر محمد ﷺ، د هغه کورنۍ او د هغه صحابه کرامو باندې درود او سلامونه وايم. زه له الله () څخه غواړم چې زما او زما ورونو ته د عقیدې، خبرو او عمل کې هغه څه تعقیب کولو توفیق راکړي چې سم دي.

Q: The Shaykh, may Allaah have mercy on him, was also asked about a person who makes Du’aa yet is not immediately answered. He may say, “I make Du’aa but it is not answered.” A: All praise and thanks are due to Allaah, and I send peace and prayers upon our Prophet, Muhammad, upon his family, and upon his companions. I ask Allaah () to bestow upon my brothers and myself success in following that, which is correct in ‘Aqeedah (principles of faith), statement, and action.

الله () فرمایی:

Allaah () says:

«او ستاسو رب وفرمایل: ‹زما عبادت وکړئ، زه به ستاسو دعا قبوله کړم. بېشکه هغه کسان چې زما له عبادت څخه تکبر کوي، ذلت او خواري سره به دوزخ ته داخل شي.›» [سورهٔ غافر، 40:60] پوښتونکی وایي چې زه الله ته دعا کوم، خو الله ماته ځواب نه راکوي. دا حقیقت هغه ته ستونزه او شک پیدا کوي کله چې دا د دې لوړې آیت سره پرتله کیږي چې په کې الله ﷻ ژمنه کوي چې د هغه چا دعا قبوله کوي څوک چې د هغه څخه دعا غواړي، او الله ﷻ هېڅکله ژمنه نه ماتوي. ځواب دادی چې د دعا د قبولېدو لپاره شرطونه شته چې پوره کېدل یې اړین دي.

“And your Lord said, ‘Call upon Me; I will answer you.’ Indeed, those who reject My worship will enter Hell humiliated, disgraced.” [Soorah Ghaafir, 40:60] The questioner says he makes Du’aa to Allaah () yet Allaah does not respond to him. So this reality presents a problem and confusion for him when contrasted with this noble verse in which Allaah () promises to answer the one who makes Du’aa to Him, and Allaah never breaks a promise. The answer to this is that there are conditions for one’s Du’aa being answered that need fulfillment.

د لومړی شرط: د الله (ج) لپاره اخلاص، یعنی انسان یوازې د الله څخه دعا وغواړي، په داسې زړه سره چې په پوره توجه او صداقت سره هغه ته مخ اړوي. دعا کې باید جدي وي، په دې یقین سره چې الله (ج) په بشپړ ډول د دعا قبلولو توان لري، او د هغه څخه د ځواب هیله او تمه ولري.

The First Condition: Sincerity to Allaah () in that one sincerely calls upon Allaah alone, turning to Him with an attentive and truthful heart. He must be earnest while asking Him, knowing with certainty that Allaah () is completely capable of responding to his call, and hoping and expecting Him to answer.

دوهمه شرط: دعا کوونکی باید دا احساس ولری چې دعا کولو په وخت کې هغه د الله () سخت محتاج دی، او دا چې یوازې الله هغه ذات دی چې د هغه چا دعا اوري او قبلوي چې په زړه سواندې او اضطرار سره هغه ته لاس پورته کوي.

The Second Condition: The person must feel that while making Du’aa, he is in dire need of Allaah (), and that Allaah alone is the only One Who hears and answers the Du’aa of the one compelled to call upon Him.

هغه څوک چې الله ته دعا کوي، په داسې حال کې چې ځان له الله پرته بې‌نیازه ګڼي او د هغه سخت محتاج نه دی، بلکې یوازې له عادت څخه یا د اغیزې د ازموینې لپاره دعا کوي، نو داسې څوک د ځواب وړ نه دی.

As for someone calling upon Allaah while feeling himself self-sufficient without Allaah and not in dire need of Him, yet he merely makes Du’aa out of habit or to test the effect, then such a person is not worthy of a response.

دریمه شرط: شخص باید د حرام شیانو له خوړلو څخه ټول تدبیرونه وکاروي، ځکه چې د حرام خوړل د انسان دعا د قبلیدو مخه نیسي، لکه څنګه چې په یوه صحیح حدیث کې ثابت شوي دي چې پیغمبر ﷺ وفرمایل:

The Third Condition: The person must take all precautions to avoid eating anything forbidden because eating that which is impermissible prevents one’s supplications from being answered as has been established in an authentic Hadeeth that the Prophet (
) said:

بې شکه الله ښه دی او یوازې هغه څه قبلوي چې ښه وي. او الله مؤمنانو ته هغه څه حکم کوي چې پيغمبرانو ته يې حکم کړی دی؛ هغه () فرمايي: «اې هغو کسانو چې ایمان یې راوړی دی! له هغو پاکو شيانو څخه وخورئ چې مونږ درکړي دي او د الله شکر وباسئ که چيرې تاسو يوازې هغه عبادت کوئ.» [سورة البقرہ، 2:172] او هغه () فرمايي:

Indeed, Allaah is good and only accepts that which is good. And Allaah commands the believers with the likes of which He commands the messengers; He () said, “O you who believe, eat of the good things We have provided you and be grateful to Allaah if it is Him that you worship.” [Soorah al-Baqarah, 2:172] And He () said:

﴿يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ﴾ [سورة المؤمنون، ٢٣:٥١]۔ پس نبي ﷺ يو سړی ياد کړ چې اوږده سفر يې کړی وي، ژوندی او خاورې لړلی وي. هغه خپل لاسونه آسمان ته پورته کوي او وايي: "ای رب، ای رب!"، خو د هغه خواړه حرام دي، د هغه جامې حرام دي، او هغه له حرامه غذا ژوندی پاتې کیږي،۱۷ نو دعا به یې څنګه قبوله شي؟18

“O Messengers, eat from the good foods and work righteousness. Indeed, I know what you do.” [Soorah al-Muminoon, 23:51] Then the Prophet (
) mentioned a man who - having traveled far - is disheveled and dusty. He stretches his hands to the sky saying, “O Lord, O Lord”, yet his food if Haraam and his clothes are Haraam. He is taking nourishment from that which is Haraam,17 so how could he be answered?18

پیغمبر ﷺ داسې سړی د دعا له قبولولو څخه بې‌برخې کړ، سره لدې چې هغه په حقیقت کې د دعا د قبولېدو ځینې مادي وسیلې پوره کړې وې، او هغه دا دي:

The Prophet (
) excluded such a man from being answered even though he actually fulfilled some of the physical means by which Du’aa is answered, and they are:

1. سړی خپل لاسونه آسمان ته پورته کوي، مطلب الله () ته، ځکه چې هغه د آسمانونو پورته، د عرش پورته دی. د الله ته لاسونه پورته کول د هغو وسیلو څخه دي چې په هغې سره دعا قبوله کیږي، لکه څنګه چې حدیث کې راغلي دي:

1. The man raised his hands towards the sky, meaning to Allaah (), because He is above the heavens, above the throne. Stretching out the hands to Allaah is from the means of having one’s supplication answered as has come in the Hadeeth:

بې شکه الله تعالیٰ حیادار او سخی دی. هغه حیا کوي کله چې یو سړی د هغه په وړاندې خپل لاسونه پورته کړي، چې دا لاسونه تش او رد شوي بېرته راوګرځوي.19

“Indeed, Allaah is shy and generous. He is shy, when a man raises his hands to Him, to return them empty and rejected.”19

2. دا سړی الله () ته دعا وکړه چې "یا رب، یا رب" ووایي. د الله تعالی سره د نږدېوالي د غوښتلو لپاره دا نوم هم د هغو لارو څخه دی چې د بنده دعا قبولېږي. رب هغه خالق، مالک او د ټولو کارونو تدبیر کوونکی دی. د اسمانونو او ځمکې واک د هغه په لاس کې دی. په دې سبب تاسو د قرآن کریم ډېری دعاوې داسې مومئ چې دا نوم پکې شامل دی:

2. This man supplicated to Allaah () using the name “Lord” by saying, “O Lord, O Lord”. Seeking nearness to Allaah by this name is also from the means of a servant having his Du’aa answered. The Lord is the creator, the owner, and the arranger of all affairs. In His hand is the control of the heavens and earth. For this reason, you find most of the supplications in the noble Qur’aan contain this name:

ای ځمونږ ربه! بیشکه موږ یو اعلان کوونکی واورېد چې ایمان ته رابولي او وایي: «خپل رب ته ایمان راوړئ»، نو موږ ایمان راوړ. ای ځمونږ ربه! زموږ ګناهونه وبخښه، زموږ بدې له موږ لرې کړه او موږ د نېکانو سره مړه کړه. ای ځمونږ ربه! هغه څه راکړه چې ته مونږ ته د خپلو پیغمبرانو په ژبه ژمنه کړې ده، او د قیامت په ورځ موږ رسوا مه کوه. بیشکه ته د خپلې ژمنې خلاف نه کوې.» نو د دوی رب دوی ته ځواب ورکړ: «زه د ستاسو له مینځ څخه د هېڅ عمل کوونکي عمل نه ضایع کوم، که نارینه وي که ښځه؛ تاسو یو له بل څخه یاست.»

“Our Lord, indeed, we have heard a caller (Prophet Muhammad) calling to Faith, saying, ‘Believe in your Lord,’ so we have believed. Our Lord, forgive us of our sins and remove from us our misdeeds and cause us to die with the righteous people. Our Lord, grant us what You promised us through Your Messengers and do not disgrace us on the Day of Resurrection. Indeed, You do not fail in Your Promise.” “So their Lord responded to them, ‘Never will I allow to be lost the work of any worker among you, whether male or female; you are of one another.

پس هغه کسان چې هجرت یې وکړ، له خپلو کورونو وشړل شول، زما د لاره کې یې ځوریدل، جنګ یې وکړ او وژل شول، زه به له دوی څخه خپل ګناهونه بې شکه لرې کړم، او بې شکه به یې داسې جنتونو ته ننه وباسم چې لاندې یې سیندونه روان دي، د الله له لوري د اجر په توګه. او الله تعالی ته ښه اجر دی.» [سورة آل عمران، ۱۹۳-۱۹۵] نو د دې نوم په واسطه د الله تعالی نږدیوالی غوښتل د هغو لارو څخه دي چې د دعا د قبولېدو سبب ګرځي.

So those who immigrated, driven out from their homes, harmed in My Cause, fought, or were killed – I will surely remove from them their misdeeds, and I will surely admit them into gardens beneath which rivers flow as a reward from Allaah. And Allaah has with Him the best reward.’” [Soorah Aali-‘Imraan, 3:193-195] So seeking nearness to Allaah by using this name is from the means of one’s Du’aa being responded to.

3. دا سړی (په صفحه 23 کې د حدیث په اړه) سفر کې و، او ډیری وخت، د سفر په حالت کې دعاګانې قبولې کیږي. دا ځکه چې څوک چې سفر کوي، هغه معمولاً د الله تعالی په نږدې اړتیا او باور ډیر احساسوي، په پرتله د هغه حالت سره چې کورکې د خپل کورنۍ سره د امن په حالت کې وي. دا حالت په تیرو زمانو کې، په ځانګړي ډول د سفر لپاره، نور هم زیات و.

3. This man (in the Hadeeth on pg. 23) was traveling and most of the time, traveling on a journey is a time in which supplications are answered. This is because when one is journeying, he usually feels a sense need and reliance upon Allaah more than when he is at home, secure with his family. This was even more so, especially traveling during those past times.

پیغمبر ﷺ په حدیث کې یادونه کړې چې دغه سړی "ژولی شوی او خړ شوی" و، یعنې هغه په هغه عادي حالت کې نه و چې په عادت یې وي. داسې ښکاري چې په هغه وخت کې ده ته تر ټولو مهم شی دا و چې الله ته متوجه شي او هر حال کې چې وي، له هغه څخه دعا وغواړي، که څه هم ژوړ او خړ وي یا په ناز او نعمت کې ژوند کوي. او د ژولي شوي او خړ شوي حالت دا امکان لري چې د انسان دعا په قبولېدو اغیز وکړي، ځکه چې پیغمبر ﷺ فرمایلي دي چې الله تعالی د عرفې په ورځ لوړې اسمان ته ښکته کیږي او د هغو کسانو په اړه چې ده ته ولاړ دي او دعا کوي، فرښتو ته وياړي او وايي:

The Prophet (
) mentioned in the Hadeeth that this man was, “disheveled and dusty” meaning that he was not in the normal state he usually is. It was as if the most important thing to him at that time was turning to Allaah and supplicating to Him no matter what state he was in, whether untidy and dusty or comfortable in luxury. And this state of being disheveled and dusty may have some affect on one’s Du’aa being responded to due to the Hadeeth in which the Prophet (
) said that Allaah descends to the lowest heaven on the day of ‘Arafah, boasting to the angels of those who stand and supplicate to Him, saying:

"زما بندګانو ته وګوره، دوی زما په لور داسې حال کې راغلي چې ژوبل شوي او د ګرد و غبار سره لړلي دي."20

“Look at My servants. They have come to Me disheveled and dusty.”20

ټول هغه اسباب چې دعا د قبولیدو لپاره دي، په دې سړي کې موجود وو، خو دا ټول ورته هیڅ ګټه ونه کړه، ځکه چې د هغه خوراک حرام و، جامې یې حرام وې، او په حرامو لارو بشپړ ډول تغذیه شوی و. نو پیغمبر ﷺ وفرمایل: «نو دا به څنګه قبول شي؟» پس دا ځینې شرایط دي چې که پوره نه شي، د دعا قبولیدل ځنډیدلی یا ناسته بریښي. خو که دا شرایط پوره وي او بیا هم الله ﷻ دعا کوونکي ته سمدستي ځواب ورنکړي، نو دا په یوه ځانګړي سبب او د الله ﷻ په حکمت کې ده، چې هغه ﷻ...

Even while fulfilling all of these means of having his Du’aa answered, they did not benefit him at all because his food was Haraam, his clothing Haraam, and he was completely nourished by Haraam means. So the Prophet (
) said, “So how could he be answered?” So these are some conditions that, when not fulfilled, may make ones’ supplication seem unanswered. However, if they are fulfilled and still Allaah () does not immediately respond to the caller, then that is due to a certain reason and Allaah’s wisdom that He ()

هغه پوهیږي، خو غوښتونکی یې نه پوهیږي. او داسې هم کیدای شي چې انسان یو شی وغواړي او ورسره مینه ولري، خو دا شی په حقیقت کې د هغه لپاره ډیر بد وي. نو که څوک د دعا شرطونه په بشپړه توګه پوره کړي، خو وګوري چې ځواب ژر نه ورکول کیږي، نو ښایي الله تعالی د هغه څخه داسې یو ډیر لوی شر لرې کړي چې د هغه له پاره مقدر شوی و، یا یې د ثواب او ځواب ورکول د قیامت ورځ ته وساتي، هغه ورځ چې الله به په زیات اجر سره بدله ورکړي. نو که څوک شرطونه پوره کړي (خو د الله تعالی د حکمت له امله ځواب ورنکړل شي او نه هم د هغه شر لرې کیږي چې د هغه لپاره یې دعا کړې وه)، نو هغه ته دوه ځله اجر ورکول کیږي: یو ځل د یوازې الله تعالی ته د دعا کولو د عبادت له امله، او بل ځل د دې له امله چې د هغه دعا ژر قبوله نه شوه او په دې کې ده ستونزه او غم زغمي. نو الله تعالی د هغه لپاره هغه څه ذخیره کوي چې ډیر لوی او بشپړ دي.

knows yet the caller is unaware of. And it is possible that we love and want something but it is really bad for us. So if one tries his best to fulfill the conditions of Du’aa, yet he feels he is not immediately responded to, then it may be that Allaah will instead prevent an evil greater than that from befalling him, or He may save the reward and response until the Day of Resurrection on which He will repay with increased rewards. So if he fulfills the conditions (yet is not answered due to Allaah’s wisdom nor is an evil prevented from afflicting him greater than that for which he made Du’aa about) then he will be given a reward twice – once for his act of worship of supplicating to Allaah alone, and once for his trouble and grief of not having his Du’aa immediately answered. So Allaah will save for him that which is greater and more complete.

او همدا راز، د دعا د قبولیدو ځنډ په دې نه باید وګڼل شي چې دا د دعا د نه قبولیدو یوه لاره ده. دا په هغه حدیث ولاړ دی چې پیغمبر ﷺ فرمایلي دي:

Also, one must not consider the response to his supplication to be slow for this is actually one of the ways of preventing Du’aa from being accepted and answered. This is based on a Hadeeth in which the Prophet (
) said:

هر یو له تاسو به ځواب ورکړل شي، تر هغه وخته پورې چې هغه په بې صبره والي نه وي، او ووايي: "ما دعا وکړه خو زما لپاره قبوله نه شوه."21

“Each of you will be answered as long as he is not hasty, saying, ‘I made Du’aa but it was not answered for me.’”21

دا انسان باید د ځواب د ژر تر ژره ترلاسه کولو هڅه ونه کړي، او نه باید نا امیده شي او دعا پرېږدي.

So a person should not try to rush the response or despair and leave making Du’aa.

بلکه انسان باید هر بار که الله ته دعا کوي، په دوام سره ځان ته دعا وغواړي، ځکه دا د عبادت یوه بڼه ده چې په هغې سره انسان الله ته نږدې کیږي او اجر ترلاسه کوي.

Rather, he should persist in calling upon Allaah for each time you supplicate to Him, that is a form of worship by which you draw nearer to Him and are rewarded.

ځکه، زما ورور، تاسو باید په ځانګړي توګه د الله () لپاره په اخلاص سره دعا کولو باندې په ټولو کارونو کې، عام او خاص، وړو او لویو چارو کې ثابت قدم پاتې شئ. او که دا حقیقت نه وای چې یوازې الله () ته دعا کول عبادت دی، نو یقینا وه چې یو کس باید همیشه پدې عمل باندې ثابت قدم پاتې شي. او کامیابي یوازې د الله په لاس کې ده.

So, my brother, you must stay constant upon making Du’aa sincerely to Allaah () alone in all of your affairs, the general and specific, the minor and critical matters. And even if there was nothing other than the fact that making Du’aa to only Allaah () is worship, then it would definitely be worthwhile for a person to constantly remain steadfast on this action. And with Allaah lies all success.