پخوانۍ څپرکۍ کې دا څرګنده شوه چې د فطرت په دننه کې د رب پېژندنه له تحلیل او استدلال څخه مخکې راځي. هغه نقش چې په روح کې ایښودل شوی، انسان ته دا لازمه کوي چې هغه ومني، تر هغه وخته چې د هغه حواس سالم فطرت ولري او څنډې (موانع) نه وي. هغه وخت چې انسان له شک یا غفلت سره مخ شي، منطق د فطرتي پېژندنې د ملاتړ لپاره رول لري، ځکه چې روح ته یادونه کوي. ابن تیمیه وویل: «د بدیهي فطري علم او هغه دلیل ترمنځ چې دا ملاتړ کوي، هیڅ ډول دوه ګوني ټکر نشته.»107

In the previous chapter, it was highlighted that the cognition of the Lord  within the fiṭrah precedes analysis and reasoning. The imprint on the soul requires a man to acknowledge Him, , so long as his senses are of sound nature and the impediments are absent. In the event where a person falls prey to doubt or heedlessness, logic has a role in shoring up fiṭrah-based cognition by reminding the soul. Ibn Taymiyyah said, ‘There is no mutual conflict between instinctive self-evident knowledge and possession of evidence that supports it.’107

وحی په دې مسئله او نورو مسئلو کې اصلي عقلي دلیلونه بیانوي. که مونږ وڅیړو چې وحی دا مسئله څنګه حل کوي، نو یو شمیر ټکي ګورو:

Revelation points out the main rational arguments in this issue and others. If we contemplate how revelation deals with this issue, we observe a number of points:

۱. په قرآن کریم او نبوي سنت کې د منطقي استدلال وسایل ځانګړي ډول ساده او روښانه دي. دا وسایل په اسانۍ سره هضم کیدای شي او په بشپړ ډول د فطرت سره سمون لري.

1. The tools of logic-based reasoning in the Qur’an and the prophetic tradition are distinctly simple and clear. They are easy to digest and are in absolute alignment with fiṭrah.

این ابزارها د عقلي دلیلونو تر ټولو ګټور دي او د ډیرو روحونو سره سمون لري. «هغه عقلي دلیل چې اسانه پوهیدل او هضم کیدل کیږي او عقل ته ښکاره وي، زیات احتمال لري چې باور وشي.»۱۰۸ ابن رشد د وحي د دلیلونو سادګي او دا چې څنګه په اغیزمنه توګه انسان هدف ته رسوي ښیې. هغه وایي: «کله چې د دیني طریقو ته وکتل شي، ډیرې یې دوه ځانګړتیاوې لري: دا قطعي دي، او ساده دي او مرکب نه دي، یعنې د خپلو مقدمو له مخې لږ دي. له همدې امله، د دوی نتیجې به د دوی مقدمو سره نږدې سمون ولري.»۱۰۹

These tools are the most beneficial of rational proofs and are congruent with most souls. ‘Rational proof that is easy to grasp and digest, and is apparent to the mind, is more likely to be trusted.’108 Ibn Rushd reveals the simplicity of the proofs in revelation, and how they efficiently lead a person to the goal. He said, ‘When the religious methods are contemplated, most are found to comprise of two characteristics: they are conclusive, and they are simple and not compounds, i.e., they are few in terms of their propositions. Therefore, their conclusions would be closely aligned to their propositions.’109.

۲. فراوانی او تنوع

2. Abundance and variety.

دا د الله تعالیٰ له خوا د خپلو بندګانو لپاره یوه اسانتیا ده. ابن تیمیه رحمه الله وایي: «هرڅومره چې خلک د یو شي د پیژندلو ته اړتیا ولري، الله تعالیٰ د هغه د علم دلیلونه ورته اسانه کوي، لکه د دې دلیلونه چې د هغه ذات پیژندنه ده، د خپل رسول ﷺ د نبوت دلیلونه، د خپل قدرت او علم دلیلونه، او نور. دا دلیلونه ډېر دي او قطعي دي.»110

This is a facilitation granted by Allah  to His servants. Ibn Taymiyyah  said, ‘The more people are in need of knowing something, Allah facilitates for them the evidence for its knowledge, such as the proofs for knowing Who He is, the proofs of His Messenger’s prophethood, the proofs of His power and knowledge, etc. Such proofs are numerous and conclusive.’110

یو منطقي دلیل چې د خدای د شتون لپاره وړاندې کېږي، یو اړخ دا دی چې اغیز د علت ښودونکی وي، او وحي راغلې چې موږ ته دا دلیل په بېلابېلو الفاظو او په مختلفو حالتونو کې یادونه کړي. د دې په پام کې نیولو سره، ممکن ده چې د هغه ذات شتون د ټول مخلوق له لارې ثابت شي، ځکه چې ټول د هغه د اغیزو څخه یو دی. اغیز چې علت ښيي، یو داسې عمومي دلیل دی چې د مخلوق د تنوع په شمېر ډېر فرعي دلایل پکې شامل دي. لکه څنګه چې ابن رشد د خالق د شتون لپاره د "اختراع" دلیل په شرح کې وویل: «او په دې ډول کې د اختراع شویو شیانو د شمېر په اندازه ډېر ښودونکي دي». په حقیقت کې، «هیڅ داسې مخلوق نشته چې په خپل ذات کې د خپل پیدا کوونکي ښودونکی نه وي، په داسې ډول چې د هغه سره د هرې شریکولو نفي کوي».112

One aspect of the argument from logic for the existence of God is that the effect is indicative of the cause, and revelation came to remind us of this argument with various wordings and in multiple contexts. With this in mind, it is then possible to prove Him  through His entire creation, as they are all one of His effects, . The effect being indicative of the cause is an umbrella argument for numerous sub-arguments, which number the amount of variety found in the creation. It is as Ibn Rushd said as he commented on the argument from invention for the existence of the Creator: ‘And in this type are many indicators as per the number of invented things.’111 In fact, ‘there is no creation that is not in itself a sign pointing to its Creator, in a manner which disallows any partnership associated unto Him’.112

ابو العتاهية شاعر وايې:

The poet Abū al-ʿAtāhiyyah  said:

"ګورئ، موږ ټول له منځه تلونکي یو."

‘Lo, we are all going to become obsolete.

د آدم د اولادو څخه څوک تل پاتې کیدای شي؟

Who from the children of Adam can remain forever?.

دوی د خپل رب څخه دي.

Their origin is from their Lord.

او هر یو به خپل رب ته بېرته راګرځول کېږي.

And everyone shall return unto his Lord.

افسوس، د الهي حکم څنګه سرغړونه کېدای شي؟

Alas, how can the Divine be disobeyed?.

او هغه څنګه انکار کیدای شي؟

And how can He be denied?.

الله په هر حرکت کې دی۔

Allah has in every motion.

او په هر ساکن لحظه کې یو ثبوت (شاهد) دی.

And in every stationary moment a testament.

او په هرڅه کې د هغه یوه نښه شته.

And in everything He has a sign.

دا په دې اشاره ده چې هغه یوازینی دی.

Pointing out that He is the One.’.

دې ته په پام سره، څرګنده ده چې دا خبره چې «الله تعالیٰ ته د مخلوق د ټولو ساه اخیستنو په شمار لارې دي» له حقیقت څخه لرې نه ده۔113.

It is clear, therefore, that the statement ‘Allah has ways unto Him to the tune of all the breaths taken by the creation’ is not far off from the truth.113.

3. قرآن کریم دې موضوع ته اکثراً په اشارې او د اولی (قیاس اولیٰ) له لارې رسیدلی دی۔

3. The Qur’an mostly deals with this issue by way of implication and argumentum a fortiori.

دقرآن کریم کې د هغو دلیلونو اکثریت چې د الله تعالیٰ د وجود د ثابتولو لپاره ذکر شوي، په حقیقت کې د یو لوی مطلب د ثابتولو لپاره وړاندې شوي، لکه د هغه د یووالي څخه، په ربوبیت او الوهیت کې. داسې آیتونه په لازمي مفهوم سره د الله تعالیٰ وجود ښیي. له دې امله چې دا آیتونه د الله تعالیٰ د یووالي د ثابتولو لپاره راوړل شوي او د هغه د ځینو کامل صفتونو بیانوونکي دي، نو دوی په ضمني ډول د هغه د وجود دلیل هم وړاندې کوي. دا د دلیل لاره «ارگومنټم اې فورتیوري» ده، لکه څرګنده ده. د یوې بیلګې په توګه، الله تعالیٰ فرمایي: «ووایه، ای پیغمبره، ایا زه د الله څخه پرته بل رب ولټوم، حال دا چې هغه د هرې شۍ رب دی؟»۱۱۴ نو د دې لپاره چې الله تعالیٰ د هرې شۍ رب وي، دا د هغه د ټولواکمنۍ، پیدا کولو او تدبیر د کاملو صفتونو لرونکی کېدو ښکاره کوي. دا ښیي چې د قرآن کریم اندیښنه یوازې د الله تعالیٰ د وجود د ثابتولو پر مټ نه وه، بلکه مخلوق ته د خالق پیژندل، د هغه کاملې صفتونه بیانول، او د هغه د لایقې لوی والي، ستاینې او توحیدي عبادت بیانول وو. څه چې د مخلوق لپاره یوازې دا پوهه ده چې یو رب دی چې پیدا یې کړی او دوی د هغه د وجود څخه اړتیا لري، نو دا دمخه د دوی په فطرت کې نقش شوې ده.

Most proofs in the Qur’an mentioned to demonstrate His existence are presented to prove a wider point, such as His oneness,  in lordship and divinity. Such verses point out Allah’s existence by necessary implication. Since these verses are presented to prove the oneness of Allah  and relate some of His perfect attributes, then they are also offering proof for His existence by implication. This method of evidence is argumentum a fortiori, as is evident. To highlight an example, Allah  says, ‘Say, O Prophet, “Should I seek a lord other than Allah while He is the Lord of everything?”’114 So, for Allah to be the Lord of everything denotes that He is associated with the attributes of ultimate dominion, creation, and planning. This reveals that the Qur’an’s concern was spent not solely on proving Allah’s existence, but rather to introduce the creation to its Creator, reveal His perfect attributes, and explain the reverence, glorification, and monotheistic worship that He deserves. As for the mere cognition of the creation that they have a Lord that created and that they are in need of His existence, then that is already imprinted onto their fiṭrah.

4. د وحی په مختلفو بڼو کې، هغه د انسان د فطرت عنصر ته هڅوي او یادونه کوي۔

4. Through its various wordings, revelation seeks to stimulate and remind man of the element of fiṭrah.

قرآن کریم د دې لپاره راځي چې د انسان د نفس تمایل دې ته وهڅوي چې په هغو مختلفو حالتونو کې چې انسان ورسره مخ کیږي، د هغې مطلوبې پایلې د ترلاسه کولو لپاره وسایل اختیار کړي. د مثال په توګه، الله تعالیٰ فرمایي: ‘هغو کسانو ته چې د آخرت په منلو کې کافران دي، ټول بدې صفتونه تعلق لري، او الله ته ښې صفتونه دي. او هغه ځواکمن، ډیر حکمت والا دی.’115 دا قرآن بنده ته د خپل رب په وړاندې د هغه ځای یادونه کوي او دا هم یادونه کوي چې کله مصیبت راځي نو بنده ته د رب اړتیا ده: ‘هغه دی چې تاسو ته د وچې او سمندر په لاره سفر ورکوي. او کله چې تاسو په کښتیو کې وي او هغې ته د ښه باد په ذریعه روان وي، د مسافرانو په خوښۍ کې، ناڅاپه کښتۍ په یوه سخت باد اخته کیږي، او په کښتۍ کې کسان هر لوري څخه د څپو په لاس کې کیږي او ګومان کوي چې هلاک شوي. نو هغوی یوازې الله ته په اخلاص سره دعا کوي: که ته موږ دې له دې څخه وژغورې، نو خامخا به شکر ګزاروو.’116 قرآن کریم همدا ډول فرمایي: ‘کله چې یو څوک د سختۍ سره مخ شي، نو هغه موږ ته ژاړي، که په خپل پهلو ویده وي، که کښیني وي یا ودریږي. مګر کله چې موږ د هغه سختي لرې کړو، نو بیرته خپلو پخوانیو لارو ته ګرځي، ګواکې هغه موږ ته د ځانګړې سختۍ د لرې کولو لپاره ژړا نه ده کړې! دا ډول د تېرې کوونکو کړنې د هغوی لپاره ښکلې ښودل شوي دي.’117

The Qur’an evokes the soul’s desire to adopt means in the various situations man faces in order to achieve a desired outcome. For example, Allah  says, ‘To those who disbelieve in the Hereafter belong all evil qualities, whereas to Allah belong the finest attributes. And He is the Almighty, All-Wise.’115 It also reminds the servant of his rightful place in front of his Lord and his need for Him when calamity befalls: ‘He is the One Who enables you to travel through land and sea. And it so happens that you are on ships, sailing with a favourable wind, to the passengers’ delight. Suddenly, the ships are overcome by a gale wind and those on board are overwhelmed by waves from every side, and they assume they are doomed. They cry out to Allah alone in sincere devotion, “If You save us from this, we will certainly be grateful.”’116 The Qur’an also says, ‘Whenever someone is touched by hardship, they cry out to Us, whether lying on their side, sitting, or standing. But when We relieve their hardship, they return to their old ways as if they had never cried to Us to remove any hardship! This is how the misdeeds of the transgressors have been made appealing to them.’117

د منطق له دلیل اجزاء:

Components of the argument from logic:

که موږ د الله تعالیٰ د شتون د عقلي دلیل ماهیت تحلیل کړو، نو به وویني چې دا دوه اساسي برخې لري:

If we analyse the nature of the rational proof that points to the existence of Allah , we will observe that it is made up of two key components:

۱۔ فطری موروثی تصورات۔

1. Instinctive innate concepts.

2. مشاهده او حواس

2. Observation and the senses.

یہ دلائل جو اللہ کے وجود پر دلالت کرتے ہیں، انسان کی فطرت میں پیوست فطری حقیقتیں ہیں، جیسے یہ بات کہ ترجیح کے سبب کے بغیر کسی چیز کو ترجیح دینا ناجائز ہے، معلول کو علت کی ضرورت ہے، اور اصولِ سببیت۔ دیگر دلائل انہی سے پھوٹتے ہیں۔ چنانچہ کسی چیز کا عدم کے بعد وجود میں آنا سببیت اور ترجیح کے سوال کو جنم دیتا ہے: اس چیز کے وجود کو اس کے عدم پر کس چیز نے ترجیح دی؟ وہ کون سا سبب تھا جس نے اسے عدم کی دنیا سے نکال کر وجود کی دنیا میں لایا؟ اسی طرح دنیا کی بنावٹ میں پایا جانے والا محکم نظام بھی ایک معلول ہے جو علت کا تقاضا کرتا ہے، وغیرہ۔ اس فطری عنصر کی موجودگی کی وجہ سے اس قسم کی دلیل نہایت عام اور آسانی سے سمجھ میں آنے والی ہے۔ اسی نے دیہاتی بدو کو اپنا مشہور قول کہنے پر آمادہ کیا: ’’اونٹ کی مینگنی اونٹ پر دلالت کرتی ہے، اور نشانِ قدم چلنے پر دلالت کرتا ہے۔ تو آسمان اپنے برجوں کے ساتھ اور زمین اپنی وادیوں کے ساتھ، کیا یہ بلند و برتر، خبر رکھنے والی ذات پر دلالت نہیں کرتے؟‘‘

These arguments that prove Allah’s existence are instinctive realities that are innate to man, like the impropriety of preponderance without a cause for preponderance, an effect’s need for a cause, and the principle of causality. Other proofs stem from these arguments. Thus, the existence of something after having been non-existent leads to the question on causality and preponderance: What exactly gave preponderance for the existence of this entity over its non-existence? What was the cause to take it out from nothingness into the world of existence? Likewise, the immaculate design in the construct of the world is an effect that requires a cause, and so on. The presence of this innate component makes this type of argument extremely widespread and easy to understand. It led the Bedouin to utter his famous phrase: ‘Camel dung points to camels. Footprints indicate travel. So the sky with its constellations and the Earth with its valleys – why do they not point to the Sublime, the Omniscient?’

یہ مشاہدہ اور محسوس ہونے والی دنیا کی تصویروں اور مظاہر کو سامنے لاتے ہیں۔ ان مشاہدات پر منطق لاگو کی جاتی ہے، جس سے انسان نتائج اخذ کر سکتا ہے۔ یہ دلیل پر مبنی استدلال کے عمل کا ثمر ہے۔ جو مخلوقات سمجھ لیتی ہیں کہ حواس اللہ کی طرف اشارہ کرتے ہیں، وہ جانتی ہیں کہ وہ اس کے آثار میں سے ہیں۔ اس نقطۂ نظر سے مخلوق کی ہر قسم کو عربی میں عالَم کہا جاتا ہے (لفظی طور پر: دنیا)۔ ابنِ تیمیہ بیان کرتے ہیں کہ عالَم کو عالَم کیوں کہا جاتا ہے: «عالَم وہ ہے جو علم دیتا ہے، جیسے خاتَم وہ ہے جس سے مہر لگائی جاتی ہے… مخلوق کی ہر قسم کو عالَم اس لیے کہا جاتا ہے کہ وہ خالق کی نشانی اور دلیل ہے، برخلاف عالِم کے جو جاننے والا ہے، جیسے خاتِم جو مہر لگانے والا ہے۔» اور انہوں نے فرمایا: «…لیکن وہ اللہ کے رسول اور انبیاء کے خاتم ہیں ﷺ۔»118

These pick up the observable and perceptible imagery and phenomena of the world. Logic is applied on these observations, enabling a person to derive conclusions – this is the fruit of the evidence-based reasoning process. Creations who understand that the senses point to Allah  know that they are one of His effects. From this viewpoint, each type of creation in Arabic is called ʿālam (literally: world). Ibn Taymiyyah discusses why ʿālam is called ʿālam: ‘ʿĀlam is that which gives knowledge, like khātam is that which is used to seal…Each category of creation is called ʿālam as it is a sign and proof for the Creator – as opposed to ʿālim, who is one who knows, just like khātim, who is the one who seals. He  said, “…but is the Messenger of Allah and the seal of the prophets”118

هغه ځکه چې هغه د دوی لپاره مُهر و.» که څه هم ټول مخلوقات د هغه لارښود دي، خو د لارښوونې په کچه توپیر لري. که څه هم بې ژوندي شیان الله ته لارښود دي، خو د هغوی لارښوونه د ژوندیو مخلوقاتو له لارښوونې کمه ده. د یوه کاڼي ډبرې او د یوه انسان په لارښوونه د الله په لوری توپیر شتون لري. د لارښوونې د کچو توپیر تر یوې اندازې پورې د مادې د طبیعت (هغه ساحه چې په هغې کې استدلال کیږي) او د کتونکي د طبیعت (استدلال کوونکي) پورې اړه لري.

because he was the seal to them.’ Though all creations are indicative of Him , they vary in their level of indication. Though inanimate objects are indicative of Allah , their indication is less than that of living creations. There is a difference between the indication to Allah  by a pebble and that of a human. Part of the varying levels of indication goes back to the nature of matter (the subject area for reasoning) and the nature of the observer (the reasoner).

باوجود دې چې د خدای پیژندنه د انسان په فطرت کې ډېره روښانه ده، او دا چې عقلي دلیلونه کیدای شي د انسان دې فطري استعداد ته یادونه وکړي او په دې برخه کې زړه ته آرامي ورکړي، په فلسفي حلقو کې بحث دا دی: ایا د خدای د شتون لپاره عقلي دلیل وړاندې کول ممکن دي که نه؟

Though the theist viewpoint on the cognition of Allah  being innate is clear, and that it is possible to leverage rational proofs to remind man of that innate predisposition and to gain contentment in that regard, the arena of argument in circles of philosophy is this: Is it possible to offer rational reasoning for Allah’s existence  or not?

د دې په اړه درې موقفونه لیدل کیږي: امکان، مخالفت، او منځني موقفونه چې یا ګډوډ دي یا د یوې خوا ته د مایل کیدو کې ځند لري. مثلاً، ادریه‌ګان (لاادریان) د الهي شتون په اړه هیڅ موقف نه لري – نه یې منې او نه یې ردوي. که څه هم ځینې یې دا نظر لري ځکه چې په دواړو خواوو دلایل سره توازن لري، خو نور یې دا وایي چې د دې ادریه‌ګۍ سبب دا دی چې د انساني ادراک لپاره په دې موضوع کې کوم ټینګ پایله ترلاسه کول ناممکن دي. دوی ادعا کوي چې زموږ د ادراکي وسیلو له لارې د خدای د شتون پوښتنې ته ځواب ورکول ناشونی دي. دا موقف دې امکان ردوي چې د خدای د شتون پوښتنه ځواب لري. مخکې له دې چې د هغو دلایلو تفصیلاتو ته ننوځو چې د هغه د شتون ښودونکي دي، باید په لنډ ډول د عقلي دلایلو له لارې د خدای د پیژندلو د دایرې په اړه خبرې وکړو. ایا موږ کولی شو خپل ادراکي وس وکاروو او په دې اړه ځواب ته ورسیږو؟ که څه هم خدای ته ایمان لرونکي خلک دا کار د تجربي یا مستقیمو حسي لارو له مخې نه کوي، خو دا د دوی د هغه پر ایمان د لرلو مانع نه ده. دوی د لاندې دواړو پر بنسټ ایمان لري: الف) د فطرت غوښتنه، او ب) مختلف عقلي دلایل. سربیره پر دې، د انبیاوو او رسولانو هغه شواهد هم دي چې نه یوازې د هغه شتون، بلکې د هغه کامل صفتونو ته هم اشاره کوي. د دې روښانولو لپاره چې الله ﷻ په عقلي لاره پیژندل کیدای شي، باید په یاد ولرو چې په شتون کې هرڅه له دوو ډولونو څخه یو دي:

One finds three positions on this: possible; against; and middle positions that are either confused or hesitant to incline either way. Agnostics, for example, do not have a position on the existence of the Divine – they neither accept nor reject His existence. Though some of them are of this view because they feel the evidence on both sides cancel each other out, others of this view state that their agnosticism is because it is impossible for human cognition to arrive at any firm conclusion in this matter. They claim that our cognitive tools are unable to offer any answer to the question of God’s existence. This position negates the possibility that the question of God’s existence can be answered. Before we delve into discussing the details of the proofs that are indicative of His existence, we should quickly deal with the issue of the scope of possibility of knowing God through rational proofs. Can we use our cognitive powers to arrive at an answer in this regard? Though humans who believe in God do not do so by way of empirical or direct sensory means, that has not prevented them from having faith in Him. They believe on the basis of a) the requirement of the fiṭrah, and b) various rational arguments. This is in addition to the evidence brought by the Prophets and Messengers that point not only to His existence but His perfect attributes. To clarify that Allah  can be recognised rationally, it should be noted that everything in existence is one of two types: