د الله لپاره د فطرت دلیل یوازې هغه عنصر پورې محدود نه دی چې په روح کې شتون لري او انسان ته اړ کوي چې د یوه خالق شتون ومني. بلکه کیدای شي چې فطرت دې حقیقت ته په یو شمیر لارو او بیلابیلو کچو کې اشاره وکړي.

The argument from fiṭrah for Allah  is not limited to the element that exists in the soul, which requires a person to affirm that there is a Creator. Rather, it is possible that the fiṭrah reveals this substantial fact in a number of ways and at various levels.

د هغو مسلو په منځ کې چې انسان يې په خپله بې له کومې ستونزې پوهيدای شي، ځينې طبيعي او عقلي حقيقتونه دي، چې ته يې بديهي علم يا بديهي حقايق وايي. دا خبرې په فطري ډول پيژندل کيږي او روح يې بې له کومې څېړنې او استدلال څخه ترلاسه کوي. دا د هغه علم برعکس دی چې نظري علم بلل کيږي، کوم چې يوازې د څېړنې او استدلال له لارې ترلاسه کيدای شي.

Of the issues a person can automatically grasp are certain natural and rational facts, referred to as intuitive knowledge or self-evident truths. These are innately known and are acquired by the soul without any analysis or reasoning. This is in contrast to the type of knowledge that is known as theoretical knowledge, which can be acquired only via analysis and reasoning.

یہ دونوں کے درمیان فرق واضح ہونا چاہیے؛ درحقیقت، یہ فرق بدیہی ہونا چاہیے، یعنی ہر شخص اسے فوراً پہچان لے، برخلاف نظری علم کے جو شک اور اعتراض کا شکار ہو سکتا ہے۔ ایسے اعتراضات کو تجزیے اور استدلال کے ذریعے رد کیا جا سکتا ہے۔ بدیہی علم کی فطرت یہ ہے کہ وہ دلیل پر موقوف نہیں ہوتا؛ بلکہ خود بدیہی علم کو دلیل کے طور پر استعمال کیا جاتا ہے۔ نظری علم کی تصدیق کے لیے اسے بدیہی علم کی طرف لوٹایا جاتا ہے۔ اس کی وضاحت کرتے ہوئے ابن حزم کہتے ہیں: ''جو کچھ منطق یا حواس کے ذریعے فوراً حاصل ہو جائے، اسے کسی دلیل کی ضرورت نہیں۔ بلکہ ایسے ہی حقائق کو ہر شخص کو دلیل اور رد کے طور پر استعمال کرنا چاہیے، اس کے بعد ہی اس کے نظری استدلال کو درست یا غلط قرار دیا جا سکتا ہے۔''42

The difference between the two should be clear; in fact, it should be self evident such that every person must instantly recognise it, as opposed to theoretical knowledge that can be prone to doubt and objection. Such objections may be repelled through analysis and reasoning. It is in the nature of intuitive knowledge that it is not dependent on proof; rather, intuitive knowledge itself is used as evidence. Theoretical knowledge is referred back to intuitive knowledge for verification. Explaining this, Ibn Ḥazm says, ‘Whatever that can be acquired immediately through logic or the senses is not in need of evidence at all. Rather, it is these types of facts that everyone ought to use as evidence and refutation, after which his theoretical reasoning can be deemed to be correct or incorrect.’42

معلمی نے کہا، ’’جہاں تک فطری اور بدیہی معلومات کا تعلق ہے تو منطق دانوں کا اتفاق ہے کہ یہی منطق کا سرمایہ ہیں۔ اس کے برعکس تحلیلی علم سے معلومات اخذ کرنا اسی صورت میں ممکن ہو سکتا ہے جب وہ پہلی قسم پر مبنی ہو اور اسی کی طرف منسوب ہو۔‘‘ استدلال بدیہی معلومات کے وجود کے بغیر کام نہیں کر سکتا۔ ان کے بغیر دور اور تسلسلِ لایتناہی لازم آتے، جس سے پورا استدلالی نظام منہدم ہو جاتا۔ اس کی وضاحت کرتے ہوئے ابنِ تیمیہ نے کہا، ’’دلیل کے تجزیے سے حاصل ہونے والا علم لازماً بدیہی قضایا کی طرف لوٹتا ہے۔ ہر وہ علم جو بدیہی نہ ہو، اسے بدیہی علم کی طرف لوٹنا ہوگا۔ اگر نظری قضایا کو مسلسل ان جیسے قضایا سے ثابت کیا جائے تو دور یا علت و معلول کا تسلسلِ لایتناہی لازم آئے گا۔ بالضرور اور منطق دانوں کے اتفاق سے دونوں کئی پہلوؤں سے ناروا ہیں۔‘‘

Muʿallimī said, ‘As for instinctive and self-evident information, the logicians agree that it is the currency of logic. On the other hand, deriving information from analytical knowledge can only be aspired when it is based on, and attributed to, the former.’43 Reasoning cannot work without the existence of intuitive information. Without it, circular reasoning and infinite regress would come as a result, causing the collapse of the entire system of reasoning. Explaining this, Ibn Taymiyyah said, ‘Knowledge that is acquired by analysing proof must refer back to intuitive propositions. Any piece of knowledge that is not intuitive must refer back to intuitive knowledge. If theoretical propositions are constantly proven by their like, circular reasoning or infinite regress of causality would ensue. By necessity and the agreement of logicians, both are improper from a number of angles.

اکتسابی نظری علم هغه دی چې له معلومو قضیو څخه ترلاسه کیږي چې تحلیل ته اړتیا نه لري. که دغه قضیې هم نظری وای، نو دوی بیا د نورو قضیو پر بنسټ ولاړې وې، او په انسان کې د نظری قضیو لامحدود سلسله پیدا کیدله. انسان حادث دی؛ هغه وروسته له دې چې نه و، وجود ته راغلی. په زړه کې علم هم حادث دی. که د زړه علم د مخکښ علم پرته ترلاسه شوی وای، نو معنا به یې دا وه چې زړه له لومړۍ شیبې څخه علم نه درلودلو. له همدې امله ضروري ده چې الله تعالی په انسان کې بدیهي او ښکاره معلومات ایښي وي. هر دلیل د دې ډول بدیهي معلوماتو ته د رجوع لپاره دی. سربیره پر دې، بدیهي معلومات ځینې وخت شکونو او وسوسو ته هم مخ کیږي، لکه د هغو سفسطه‌گرو شکونه چې ښکاره او بدیهي حسي معلومات یې په شک کې اچوي. د دې جملې څخه یو مثال هغه شکونه دي چې رازي په خپل «المحصل» کتاب په پیل کې راوړي، او دا خبره مو په بل ځای کې بحث کړې ده.

Acquired theoretical knowledge is that which is gained from known propositions that do not require analysis. Had those propositions been theoretical as well, they would have in turn been contingent on other propositions, leading to an infinity of theoretical propositions inside man. Man is temporal – he came into existence after having been non-existent. The knowledge in his heart is temporal. If the knowledge in his heart was not acquired without knowledge prior to it, it would mean that his heart would be without knowledge right from the start. Therefore, it is necessary that there are basic self-evident pieces of information that Allah places within a person’s heart. The aim of any proof is to refer back to this type of self-evident information. Furthermore, self-evident information is sometimes subject to doubts and whispers, like the doubts of sophists who cast aspersions on tangible and self-evident information. These include, for example, the doubts cast by Rāzī in the beginning of his al Muḥaṣṣal, which we have discussed elsewhere:

جو شکوک اس معلومات کو نقصان پہنچائیں، ان کو دلیل سے ردّ نہیں کیا جا سکتا، کیونکہ دلیل کا مقصد یہ ہے کہ وہ اسی بدیہی معلومات کی طرف لوٹتی ہے۔ لہٰذا جب شک داخل ہو جائے تو تحلیل و تحقیق کا راستہ بند ہو جاتا ہے۔ اسی وجہ سے ان لوگوں سے بحث نہیں کی جاتی جو محسوس اور بدیہی معلومات کا انکار کرتے ہیں۔ بلکہ اگر ایسا شخص ہٹ دھرمی کر رہا ہو تو اسے تادیب دی جانی چاہیے، یہاں تک کہ وہ حق کا اعتراف کر لے۔ اور اگر وہ اپنے حواس یا عقل میں خرابی کی وجہ سے غلطی میں ہے، یا اس معلومات کو سمجھنے سے قاصر ہے، یا کسی اور سبب سے، تو اس کا علاج کیا جانا چاہیے تاکہ وہ علم حاصل کرنے کی شرائط پا سکے اور ان چیزوں کو دور کر سکے جو اسے روکتی ہیں۔ اور اگر اپنے مزاج کی خرابی کی وجہ سے وہ پھر بھی سمجھ نہ سکے تو اس کا ایسی دوا سے علاج کیا جانا چاہیے جو اس خرابی کو دور کرے، یا دعا، رقیہ، خصوصی توجہ وغیرہ کے ذریعے۔ ورنہ اسے اس کے حال پر چھوڑ دینا چاہیے۔44

Doubts that are injurious to that information cannot be repelled with proof. This is because the aim of proof is that it refers back to that intuitive information. Therefore, when doubt creeps in, the path to analysis and research is closed off. This is why those who deny tangible and instinctive information are not to be debated. In fact, if such a person is being obstinate, he should be disciplined until he admits the truth. If he is mistaken due to corruption afflicting his senses or his mind, is simply unable to understand that information, or for any other reason, he should be treated so that he can gain the prerequisites of acquiring knowledge and be able to dispel those things that block it. If he is still unable to comprehend because of corruption in his temperament, he should be treated with medicament that deals with this, or with supplication, ruqyah, special attention, etc. Otherwise, he should be left alone.44

هیڅ هڅه چې د بدیهی حقایقو صحت د استدلال له لارې ثابت کړي ډېره ستونزمنه ده. په حقیقت کې دا ناشونې هم کیدای شي او ممکن دا کار انسان د دې حقایقو په شکـ کې واچوي، او په دې ډول د سفسطې له یو له ډېرو ډولونو سره مخ کړي. د هرې صورت کې، داسې بهیر د روح په عذاب ورکولو برابر دی چې هېڅ ګټه نه لري. د دې موضوع په تشریح کې ابن تیمیه د دې ستونزې د ماهیت د ښودلو لپاره یوه ښه بیلګه وړاندې کړې ده:

Any attempt to demonstrate the veracity of self-evident truths through reasoning is very hard. In fact, it can be impossible and may lead a person to doubt them, thus falling into one of the many types of sophism. In any case, such a process would be tantamount to torturing the soul without any benefit whatsoever. Expounding on this, Ibn Taymiyyah offered a fine example to demonstrate the nature of this problem:

جب وہ چیزیں جو فطری طور پر سمجھ میں آ جاتی ہیں، غیر فطری ذرائع سے استدلال کے ذریعے پرکھی جانے لگیں تو انسان اپنی جان کو بے فائدہ اذیت میں ڈالے گا۔ یہ اس شخص کی مانند ہے جسے کہا جائے کہ ایک خاص رقم کو کئی افراد میں برابر حصوں میں تقسیم کر دو، ایسا کام جو بغیر کسی دشواری کے انجام پانا چاہیے۔ کوئی اس سے کہے کہ ٹھہرو، تم تقسیم نہیں کر سکتے جب تک تقسیم کی تعریف نہ جانو اور تقسیم اور ضرب کے درمیان فرق نہ کرو۔ تقسیم ضرب کی ضد ہے۔ ضرب یہ ہے کہ ایک عدد کی اکائیوں کو دوسرے عدد کی اکائیوں سے مرکب کیا جائے، جبکہ تقسیم یہ ہے کہ ایک عدد کی اکائیوں کو دوسرے عدد کی اکائیوں میں تقسیم کیا جائے۔ اسی لیے جب خارج قسمت کو مقسوم علیہ سے ضرب دیا جائے تو حاصل مقسوم ہوتا ہے، اور جب ضرب سے حاصل ہونے والے عدد کو ضرب شدہ دو اعداد میں سے کسی ایک سے تقسیم کیا جائے تو نتیجہ دوسرا عدد ہوتا ہے… “میں نے ضرب کی تعریف کے بارے میں جو کچھ کہا وہ درست نہیں، کیونکہ وہ صحیح اعداد کی ضرب پر لاگو ہوتی ہے، کسری اعداد پر نہیں۔ ایک جامع تعریف یہ ہوگی: ضرب وہ حاصل ہے جس کی نسبت ضرب شدہ اعداد میں سے کسی ایک کے ساتھ وہی ہو جو عدد ایک کی دوسرے عدد کے ساتھ ہے… “نصف کو چوتھائی سے ضرب دینے کا نتیجہ آٹھواں حصہ ہے۔ آٹھویں حصے کی نسبت چوتھائی سے وہی ہے جو نصف کی نسبت ایک سے ہے۔” اگرچہ یہ سب بیانات درست ہیں، مگر واضح ہے کہ جو شخص رقم رکھتا ہے اور اسے کئی افراد میں برابر بانٹنا چاہتا ہے، اگر وہ تقسیم کرنے سے پہلے یہ سب سمجھنے پر خود کو مجبور کرے تو وہ بے فائدہ پریشان ہوگا۔ ہو سکتا ہے وہ ان باتوں کو سمجھ ہی نہ سکے اور انہیں مشکل پائے۔45

When instinctively comprehended matters are reasoned through non instinctive means, one will be tormenting the soul in vain. This is similar to a man who is told to divide a certain sum of money into equal portions among a number of individuals – a task that should be performed without difficulty. Someone may say to him, “Wait, you cannot divide it without knowing the definition of division and without drawing a distinction between division and multiplication. Division is the opposite of multiplication. The latter is carried out by compounding the units of one number by the units of the other, whereas the former is achieved by dividing the units of one number by the units of the other. This is why when the quotient is multiplied by the divisor, the result is the dividend, and when the number resulting from multiplication is divided by one of the two numbers multiplied, the result is the other number… “What I have said about the definition of multiplication is not valid because it applies to the multiplication of integers, not fractional numbers. An all-inclusive definition would be: Multiplication is the sum total whose relation to one of the numbers multiplied is the same as the relation of figure one to the other number… “The multiplication of one-half by one quarter results in one-eighth. The relation of one-eighth to one quarter is the same as the relation of one-half to the figure one.” Although these are all valid statements, it is clear that the person who has money and wishes to distribute it equally among a number of individuals would agonise in vain if he were to force himself to understand all this before he divided the money. He may not even understand these matters and may find them problematic.’45

ذکر کوي چې د بدیهي حقیقت د استدلال عملیه څه پایله لرلی شي، هغه زیاته کوي: «ډیر معلومات ضروري او فطري دي. که یو څوک غواړي خپل ځان دې ته مجبور کړي چې د هغې لپاره استدلال وړاندې کړي، نو دا به ده لپاره ستونزمن وي. هغه به ځان په شک کې واچوي، یا ځکه چې دا به اوږدو مقدمو ته لار وهي، یا ځکه چې دوی د خلاصولو لپاره ستونزمن دي، یا دواړو له امله.»46

Explaining what the process of reasoning for self-evident truth can lead to, he adds: ‘A lot of information is necessary and instinctive. If a person wants to force himself to offer reasoning for that, it would be difficult for him. He would land himself into doubt, whether because it would lead to lengthy propositions, because they are difficult to unlock, or both.46

اگر کہیں ایسا موقع آئے کہ بدیہی حقائق کو بھی استدلال سے ثابت کرنا پڑے، تو اس کا مطلب دراصل یہ ہوتا ہے کہ وہ فطری اور جبلی ہیں، نہ کہ یہ کہ وہ درست ہیں۔ کسی چیز کی حقیقت کو ظاہر کرنا ایک بات ہے اور اس کی صداقت پر دلیل پیش کرنے کی کوشش ایک الگ بات ہے؛ پہلی صورت دراصل غافل اور بھولنے والوں کو یاددہانی کروانے کے مترادف ہے۔ اسی لیے ابن تیمیہ نے اللہ کے وجود پر دلالت کرنے والے دلائل پر گفتگو کرتے ہوئے فرمایا: پس جب وہ ان نشانیوں کو دیکھتا ہے جو اس کے وجود کو لازم ٹھہراتی ہیں، تو وہ اس طیف سے ایک بیداری کا ذریعہ بن جاتی ہیں، جیسا کہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا: "بے شک جب متقیوں کو شیطان کی طرف سے کوئی وسوسہ چھوتا ہے تو وہ یاد کرنے لگتے ہیں، پس اچانک وہ بصیرت رکھنے والے ہو جاتے ہیں۔"47 اور یہ اس بات کی یاددہانی بھی ہے کہ جب غفلت اور بے پروائی غالب آ جائے تو اللہ کو یاد کیا جائے۔ لہٰذا یہ دلائل ایک طرف اس جہالت کو دور کرنے کے لیے بصیرت افروز ہیں جو کسی کو لاحق ہو سکتی ہے، اور دوسری طرف اس کی بے توجہی ختم کرنے کے لیے یاددہانی ہیں۔ اس کے باوجود کہ اللہ کے وجود کی بنیادی معرفت انسان کی روح میں بغیر کسی بیرونی ذریعے کے فطری طور پر موجود ہے۔48

If there is ever a case that self-evident facts need to be reasoned, then that would actually be to demonstrate that they are indeed innate and instinctive, not to prove they are correct. There is a difference between revealing the nature of something and the attempt to offer evidence for its veracity – the former is akin to reminding the heedless and forgetful. This is why when discussing the evidence that proves the existence of Allah , Ibn Taymiyyah said, So when he sees the signs that necessitate His existence, they would be an eye-opener from that spectrum, just as He  said, “Indeed, when Satan whispers to those mindful of Allah, they remember their Lord then they start to see things clearly.”47 It would also be a reminder to remember Allah when forgetfulness and heedlessness overcome. Therefore, it is an eye-opener to dispel the ignorance one may experience, and a reminder to remove one’s heedlessness. This is despite the fact that the core recognition of Allah’s existence is instinctively found in the soul without any external means whatsoever.48

دا دوه معتبر پوښتنې راولاړوي:

This brings about two valid questions:

د روح پوهه (وجداني علم) چېرته ترلاسه کړه؟

1. Where did the soul gain intuitive knowledge?.

د شهودي علم عمومي او مطلق معروضیت له کوم ځای څخه ترلاسه کیږي؟

2. From where does intuitive knowledge acquire its universal and absolute objectivity?.

له پخوانۍ بحث څخه دا واضح شو چې بدیهي معلومات دمخه د زړه کې موجود دي. دا د تعلیم له لاري نه ترلاسه کیږي. دا د کومې بهرنۍ سرچینې څخه اخیستل شوې معلومات هم نه دي. نو په طبیعي ډول دا پوښتنه پیدا کیږي: دا فطري خیالات په زړه کې چا یا څه ایښي دي؟ منطقي ځواب دادی چې الله دی. دې پوښتنې څخه د تېښتې لپاره، د الحاد خبرو دا شک راټولولو هڅه کړې چې دا پوهه د حس له لارې د استقراء (استقراء) په ذریعه زده شوې ده. دوی دا مثال راوړي: که یو سړی یوه مڼه بلې مڼې ته زیاته کړي، دوه مڼې به شي؛ که یو نارنج بلې ته زیات کړي، دوه نارنجونه به شي. دا یو عمومي قاعده ده: ۱+۱=۲. دوی دا هم وایي چې د علت او معلول قانون د هغه علت او معلول له پروسې څخه راځي چې انسان یې د خپلو حواسو په واسطه ګوري. په لنډه توګه، دوی وایي چې دا پوهه د دې تجربې څخه پیدا شوې، نه د دې کومې فطري پوهې له امله چې حواسو څخه مخکې وي. دا فلسفي نظر، یعنې عقلي معلومات د حسي پوهې ته بیرته راګرځول او هر ډول فطري استعداد له پامه غورځول، ډیرې ادراکي ستونزې راولي. دا د هغو فطري او تکراریدونکو حقیقتونو په شکولو دروازه پرانیزي چې دغه مفاهیم په حقیقت کې دي. هغه "هڅه-او-ازموینه" طریقه چې د هرې انساني تجربې پوښښ کوي، ترلاسه کول ناممکن دي. له همدې امله امکان لري چې یو سړی لاهم د دې عمومي قانون په اړه شکمن وي، ځکه ممکن دا قانون د هغه محدودې "هڅه-او-ازموینې" له تجربې بهر په کوم ځای کې ماته شي. مثلاً هغه به نه پوهیږي چې د کائنات په کوم ځای کې داسې پېښه شوې وي چې هیڅ بهرنی علت یې نه وي پاراړی کړی.

From the previous discussion, it was made clear that intuitive information is already present in the heart. It is not acquired through the process of education. It is not information accessed from any external source. Therefore, it is perfectly natural to ask the following question: What or who placed these instinctive ideas in the heart? The logical answer is Allah. In order to sidestep this question, atheist discourse has strived to cast doubt on the instinctive nature of this cognition, claiming that such information is borne out of the education received by the senses via the process of induction (istiqrā’). They propose the following: If a man adds an apple to another, it would be two apples; if he adds an orange to another, it would be two oranges. This is a universal rule: 1+1=2. They add that the rule of causality is borne out of the cause-effect process that man perceives through his senses. In a nutshell, they claim that this knowledge is borne out of this experience, not because of any instinctive knowledge in this regard that precludes the senses. This philosophical outlook – interpreting rational information by referring them back to sensory knowledge and disregarding any innate predisposition – leads to a number of cognitive problems. It opens up the door of doubting the instinctive and recurring truths that these concepts actually are. The ‘try-and-test’ method that covers every human experience is impossible to achieve. Therefore, it is possible that a man can still have doubts about this universal law, as it might be broken somewhere outside of his limited ‘try-and-test’ experiment. For example, he would not know that there is an event, somewhere in the universe, that came to pass without any external cause triggering it.

این مسئلې د ځینو ملحدینو داسې یو نظر ته لاره هواره کړه چې په عملي ډول د دې عقلي مفکورو په نړیواله تکرار اعتراف کوي، پرته له دې چې دا د فلسفي یا نظري نظر له مخې تشریح کړي. دغه فیلسوفان په کائنات کې یوه عملي متقابل تړون منې: انسان په خپل ورځني ژوند کې دا باور لري چې دا فطري او بدیهي حقایق دي، حال دا چې په حقیقت کې د دوی بدیهي، فطري او غریزي ماهیت داسې شی دی چې نه ثابتیدلی شي او نه د دلیل او ثبوت په واسطه استدلال ورباندې کیدای شي. ستونزه هغه وخت نورهم سختیږي کله چې ځینې ملحدین د بدیهي او ضروري مفکورو په اړه شکي لاره غوره کوي: دا چې له دغو مفکورو نظري پوهه ترلاسه کیدای نشي، او نه باید دوی د بدیهي حقایقو په توګه ومنل شي.

This problem led some atheists to propose a view that acknowledges the universal recurrence of these rational concepts in practice, without attempting to explain them from a philosophical or theoretical viewpoint. These philosophers acknowledge a pragmatic quid pro quo arrangement in the universe: Man engages with his daily life believing these are innate and self-evident truths, while in reality, their self-evidentiary, innate, and instinctive nature is something that cannot be demonstrated or reasoned with proof. The problem is compounded when some atheists actually adopt a sceptical approach to self-evident and necessary concepts: that there cannot be any theoretical knowledge that could be gained from them, nor should they be accepted as self-evident facts.

د مشهور ملحد لارنس کراوس څو ځلې ویلي دي چې انساني ذهن بدوي دی او د ډارونيزم له مخې په ساوانا (وچې دښتې) کې د خطرونو سره د خوندي تعامل لپاره وده کړی دی؛ خو دا داسې ذهنونه دي چې د دې کائنات یا وجودي واقعیت ماهیت د پوهیدو توان نه لري. له همدې امله، هغه ادعا کوي، دا ضروري ده چې نړۍ د نړۍ له لارې وپیژندل شي – د مشاهدې او تجربیت له لارې، پرته لدې چې په هیڅ داسې څه تکیه وشي چې د عقلي مفهومونو په نوم یادیږي، چې هغو ته د حقیقت د فیصله کوونکو په توګه کتل هم ونه شي. هغه وایي چې حقیقت یوازې هغه دی چې موږ یې د علمي میتود له مخې د مشاهدې او حواسو له لارې ترلاسه کولی شو، پرته له دې چې دا څومره عجیب، یا حتی متناقض ښکاري – زموږ د غریزي ذهنونو لپاره. کراوس دا خبره په خپل کتاب A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing کې یاده کړې ده، چې پر دې نظر ولاړ دی چې که څه هم کائنات له هیڅ څخه راغلی، خو د فزیک د قوانینو له مخې دا کولی شي چې له ځانه ځان پیدا کړي. دا ادعا د خپلو تفصیلاتو سره ډیره ستونزمنه ده، ځکه چې دا داسې ډیرې ادراکي ستونزې راولي چې ډیرې خطرناکې دي. د دې ادراکي ګډوډۍ ځینې برخې د هغه د حمزه ځورتزیس سره په بحث کې څرګندې شوې، چې نوم یې Islam or Atheism: Which Makes More Sense? دی. په دې بحث کې د کراوس متناقض او ګډوډ موقف ښکاره شو، ځکه چې ثابته شوه چې هغه هیڅ سالم ادراکي نظر جوړولی نشي. ستونزې یې له دې پیل کیږي چې هغه بنسټیز عقلي مفهومونه رد کوي. د دې ردولو په پایله کې نه یوازې د مشاهدې د وسیلو باور له منځه ځي، بلکه د علمي میتود باور هم له لاسه ورکول کیږي. علمي میتود، د افراطي ساینسیزم د نظر له مخې، د پوهې یوازینۍ لاره ده. خو علمي میتود داسې فرضیو باندې ولاړ دی چې ثبوت یې د علمي میتود په واسطه نشي ښودل کیدی؛ که نه، نو دوریت (دوراني استدلال) ته لاره هواروي. دا نظریه چې علم یوازې د طبیعي او ساینسي معلوماتو پر بنسټ جوړیدای شي، یو ځان‌ته متناقضه نظریه ده چې په عقلي لحاظ منل کېدای نشي. خو موږ څه باید وکړو کله چې دا ډول اعتراض هغو کسانو ته متوجه کېږي چې بنسټیز عقلي مفاهیم انکار کوي، په داسې حال کې چې، لکه څنګه چې تاسو وینئ، اعتراض پر همدې مفاهیمو ولاړ دی؟ دا څنګه کولی شي هغو کسانو ته قانع‌کوونکی وي چې هېڅ ستونزه نه ویني چې کائنات پخپله خپل ځان پیدا کړی دی؟ که دوی دا ډول منل ته تیار وي...

The famous atheist Lawrence Krauss has stated on multiple occasions that the human mind is primitive and evolving – in Darwinist terms – to safely interact with the dangers in the savannah; however, they are minds that are not necessarily able to understand the nature of this universe or existential reality. Therefore, he claims, it is necessary that the world is understood through the world itself – via observation and empiricism, without relying on anything known as rational concepts, let alone referring to them as arbiters of truth. Truth, he claims, is only that which we can access via observation and the senses according to the scientific method, no matter how strange it may appear – or contradictory even – to our instinctive minds. Krauss mentioned this in his book A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing, which is based on the idea that even though the universe came from nothing, it can create itself from itself as per the laws of physics. This assertion with the detail it entails is extremely problematic, as it leads to multiple cognitive problems that are extremely dangerous. Some of this cognitive disorder became apparent in Krauss’s debate with Hamza Tzortzis, Islam or Atheism: Which Makes More Sense? In this debate, the self-conflicting and confused position of Krauss was exposed, as it was revealed that he was unable to construct any sound cognitive viewpoint. Its problems begin in that it discards basic rational concepts. Discarding them leads to the abandonment of not only trust in the tools of observation, but also a loss of trust in the scientific method itself. The scientific method is the sole path to knowledge, as per the view purported by extreme scientism. The scientific method is based on assertions whose evidence cannot be demonstrated through the scientific method itself; otherwise, it will lead to circularity. The position that knowledge can only be based on natural and scientific information is a self-contradictory one that cannot be deemed rationally acceptable. However, what are we to do if this type of objection is directed at those who deny basic rational concepts, when – as you can see – the objection is based on them? How can it be convincing to those who do not see any problem in accepting that the universe created itself? If they are willing to accept this type of 27

د دې نظر له مخې، نو بیا څه شی مخنیوی کوي چې دوی ووایي چې «ساینسي میتود سم دی ځکه چې… ساینسي میتود»؟ دا هیڅ شک نلري چې داسې یو تصور وړاندې کول سفسطې ته لاره هواروي. په حقیقت کې، ځینې ملحدان د دې ډول ذهنیت قرباني شوي دي.

view, then what is stopping them from claiming that ‘the scientific method is correct because of…the scientific method’? There is little doubt that the proposal of such a conceptualisation leads to sophistry. Indeed, some atheists have fallen victim to this type of mentality.

یوه وخت زه د ځینو ځوانانو سره په یوه بحث کې شامل وم چې د الحاد په افکارو اخته شوي وو. بحث موږ د لویدیځ د ډول جدلي مسایلو ته ورساوه، نو ما وليدل چې ضروري ده بحث د یوه مشترک بنسټ ته بیرته راوړل شي. ما د انساني معلوماتو د سرچینو په اړه خبرې پیل کړې. ما وویل چې په عمومي ډول دا سرچینې درې دي:

On one occasion, I was in a discussion with some youth who were afflicted by atheist ideas. The discussion led us to Western-style polemics on the subject, so I saw that it was necessary for the discussion to be brought back to a common ground. I started to speak on the human sources of information. I said that, broadly speaking, these sources are three:

۱. حواس

1. The senses.

منطق

2. Logic.

3. د نقل شوي معلوماتو.

3. Transmitted information.

میرے لیے یہ دیکھ کر کتنی حیرت ہوئی جب مجھے معلوم ہوا کہ ان کے نزدیک علم حاصل کرنے کا ذریعہ صرف حواسِ خمسہ ہیں، نہ کہ عقلی امور، خواہ وہ نظری ہوں یا بدیہی! میں یقینی طور پر جاننا چاہتا تھا کہ کیا واقعی ان کی سوچ میں یہ مسئلہ موجود ہے۔ میں نے ان کے عقائد اس موضوع پر معلوم کرنے کے لیے ان سے کئی سوالات کیے، اور یہ بھی پوچھا کہ وہ ایسا بنیادی اصول کیوں پیش کرتے ہیں۔ میں نے کہا: ’عقل کا ایک بنیادی تصور یہ ہے کہ "جزو < کل"۔ تصور کریں کہ ہمارے سامنے ایک سنترہ ہے اور ہم اسے چار حصوں میں کاٹ دیتے ہیں۔ کیا وہ ایک حصہ سنترے کے پورے ہونے سے چھوٹا ہوگا، برابر ہوگا یا بڑا؟‘ جب انہوں نے جواب دیا: ’ہم اس وقت تک نہیں جان سکتے جب تک ہم یہ سنترہ دیکھ کر خود اسے کاٹ نہ لیں‘ تو مجھے سخت حیرت ہوئی۔ میں نے کہا: ’میرے گھر میں ’مجموع فتاویٰ ابن تیمیہ‘ نامی کتاب ہے جو 37 جلدوں پر مشتمل ہے۔ کیا اس کی پہلی جلد پورے مجموعے سے چھوٹی ہے، برابر ہے یا بڑی؟‘ انہوں نے کہا: ’ہم اس وقت تک نہیں جان سکتے جب تک آپ کے گھر آ کر خود اسے دیکھ نہ لیں۔‘ ہمارے سامنے ایک کافی کا برتن رکھا تھا۔ میں نے ان میں سے ایک سے کہا: ’یہ برتن اٹھاؤ۔‘ جب اس نے اسے اٹھایا تو میں نے کہا: ’کیا آپ اس علم کی بنا پر کہ آپ بھاری چیز اٹھا سکتے ہیں، کافی کا پیالہ اٹھا سکیں گے جو اس سے ہلکا ہے؟‘ اس نے پیالے کی طرف ہاتھ بڑھایا، تو میں نے کہا: ’میں نہیں چاہتا کہ آپ تجربہ کریں۔‘ اس نے کہا: ’میں تجربہ کیے بغیر جواب نہیں جان سکتا۔‘ میں نے بات چیت اس سوال پر ختم کی کہ ’کیا آپ موجود ہیں یا نہیں؟‘ اس نے کہا: ’میں موجود ہوں۔‘ میں نے پوچھا: ’کیا یہ ممکن ہے کہ مستقبل میں سائنس یہ ثابت کر دے کہ آپ دراصل موجود ہی نہیں؟‘ اس نے کہا: ’یہ ممکن ہے۔‘ اسی پر گفتگو ختم ہو گئی۔

Imagine how surprised I was when I learned that the source of gaining information according to them was sensory only, not rational issues (whether theoretical or instinctive)! I wanted to be certain that this problem actually existed in their mindset. I asked them a number of questions to ascertain their convictions on the topic, and why they would propose such a key principle. What I said was the following: ‘One basic rational concept is that “part < whole”. Imagine we have an orange in front of us and we split it into quarters. Would that one quarter be smaller than, equal to, or larger than the whole orange?’ I was shocked when they replied: ‘We cannot know until we see this orange and cut it ourselves.’ I told them, ‘At home, I have a book titled as Majmūʿ Fatāwā Ibn Taymiyyah in 37 volumes. Is the first volume smaller than, equal to, or larger than the whole collection?’ They said, ‘We would not know until we visited you at your home and saw it.’ There was a coffee pot in front of us. I said to one of them, ‘Lift the pot up.’ When he raised it, I said, ‘Will you be able to raise the coffee cup – which is lighter – based on your knowledge that you can lift something heavier?’ He reached out to the cup – I said to him, ‘I do not want you to experiment.’ He said, ‘I would not know the answer until I experiment.’ I finished my line of questioning by asking one of them, ‘Do you exist or not?’ He said, ‘I exist.’ I said, ‘Is it possible that science in the future will be able to prove that you are in fact non-existent?’ He said, ‘It is possible.’ The discussion ended at this.

په حقیقت کې دوی کې داسې کسان هم وو چې د خپلو ملګرو د بنسټیزو عقلي مفهومونو انکار سره موافق نه وو، او په دې عقیده وو چې دا ډول نظریه او بنسټیز اساس به بحث پای ته ورسوي. په هرصورت، د هغه ملګري دې نظر ته مخالفت لرل. ریښتیا دا ده چې د دوی ځینې وړاندیزونه لزوماً له ژبې نیولو یا غرور څخه نه، بلکې د معلوماتو پر بنسټ رامینځ ته شوي وو، چې ځینې یې دې قاعدې ته رسیږي چې علم د حواسو له واسطې پرته په فطري ډول نه شي ثابتیدلی. دوی د علمي ادعاوو پر بنسټ هم تکیه کوي، په ځانگړې توګه د کوانټم فزیک په ډګر کې، چې دوی ته دا غلط باور ورکړی چې عقلي او علمي ادعاوو ترمنځ د یوځای کیدو لاره نشته.

To be fair, there were some among them who did not agree with their fellows’ denial of basic rational concepts, and were of the view that this type of theorising and foundational basis would end the discussion. However, his friends were opposed to this. The truth is that some of their proposals did not necessarily arise from obstinacy or haughtiness. Rather, they based this on data, some of which goes back to the rule that knowledge cannot be instinctively established without the intermediary of the senses. They also rely on scientific assertions – especially in the field of quantum physics – that duped them into believing that there is no way to marry rational and scientific assertions.

هر څوک چې د کوانټم فزیک مطالعه کړې وي، هغه به پوهیږي چې دا علم څومره مبهم دی، او د انسان ذهن د دې ډیرو اړخونو په سمبالولو کې څومره ستونزې لري. جان ویلر وویل: ‘که تاسو د کوانټم میکانیک له لحاظ بشپړ ګډوډ نه یاست، نو تاسو دا نه پوهیږئ.’49 راجر پنروز وویل: ‘کوانټم میکانیک بشپړ ډول هیڅ معنا نه لري.’50 ریچارډ فیین مین وویل: ‘زه کولی شم په ډاډ سره ووایم چې هیڅوک د کوانټم میکانیک نه پوهیږي.’51

Whoever has read quantum physics will know how ambiguous it is, and how complex it is for a human mind to navigate its many aspects. John Wheeler said, ‘If you are not completely confused by quantum mechanics, you do not understand it.’49 Roger Penrose said, ‘Quantum mechanics makes absolutely no sense.’50 Richard Feynman said, ‘I think I can safely say that nobody understands quantum mechanics.’51

زه داسې باور لرم چې د یو انسان لپاره دا مناسبه نده چې د طبیعي علم د پاره بدیهي علم او د هغه معروضي ارزښت پریږدي. بلکې واجب دا دی چې طبیعي علم د بدیهي علم تابع وي؛ څه چې د لومړي څخه مبهم وي یا د دوهم سره ټکر ولري، هغه باید یوې خوا ته وغورځول شي. موږ باید دا باور ولرو چې موږ د حقیقت په اړه جاهل یو؛ که دا جهالت لیرې شي، نو په یقین سره حسي او ملموس به د عقلي سره موافق شي. که دا لاره ونه نیول شي، موږ به نه ملموس او نه عقلي هیڅ علم پاتې نه شو. نو په قطعي توګه ثابته شوې ده چې ډیرو ملحدانو ته یوه ریښتینې ستونزه پیښه ده، او دوی یو ډول ناتوانی لري چې دا دواړه سره موافق کړي، او دا د خورا خطرناکو پایلو لامل ګرځي.

I believe that it is not proper for a person to discard self-evident knowledge and their objective value just for natural knowledge. What is incumbent is to have natural knowledge governed by self-evident knowledge – whatever from the former is ambiguous or contradicts the latter should be cast aside. We must believe that we are ignorant of reality; if that ignorance is dispelled, then most certainly the sensory and tangible would be in alignment with the rational. Without this approach, we will be left without any knowledge, whether tangible or rational. It has thus been conclusively proven that there is a real problem facing many atheists, and that there is a degree of inability on their part to reconcile the two, leading to extremely dangerous conclusions.

سټیفن هاکینګ په خپل کتاب The Grand Design کې، چې د لیونارډ ملوډینو سره یوځای لیکل شوی، ویلي دي: «په حقیقت کې، لکه د نن ورځې د ساینس ډیری نظریات، دا هم د عام عقل سره ټکر خوري. خو عام عقل د ورځنیو تجربو پر بنسټ ولاړ دی، نه د هغه کائنات پر بنسټ چې د داسې ټیکنالوژیو د شګفتیو له لارې څرګندیږي، لکه هغه ټیکنالوژۍ چې موږ ته اجازه درکوي د اتوم ژورتیا او یا د لومړني کائنات ته وګورو.»[52] د دې عبارت ستونزه د «عام عقل» د مفهوم شاوخوا ابهام دی. ایا دا معنا لري چې بنسټیز منطقي مفهومونه انکار کیږي، یا یوازې دا معنا لري چې ناممکنات د قوانینو له مخې ناممکن دي؟

In his book The Grand Design, which was co-authored with Leonard Mlodinow, Stephen Hawking said, ‘Indeed, like many notions in today’s science, it appears to violate common sense. But common sense is based upon everyday experience, not upon the universe as it is revealed through the marvels of technologies, such as those that allow us to gaze deep into the atom or back to the early universe.’52 The problem with this passage is the ambiguity surrounding the idea of ‘common sense’. Does it mean that basic rational concepts are to be denied, or does it simply mean nomological impossibilities?

کیدای شي چې یو څوک په ناسمه توګه فکر وکړي چې یو شی نومولوژیک ناممکن دی، نو ممکن ده هغه رېښتیا عقلاً هم ناممکن وګڼي، خو وروسته ورته څرګنده شي چې هغه عقلاً ناممکن نه دی۔ په هرصورت، د انسان له وجود څخه هم لوړې د بنسټیزو فطري مفهومونو یوه ډله شته ده۔ داسې فطري معلومات د انساني تجربې په ساده ډول نه ترلاسه کېږي۔ له همدې امله د منطقي ناممکناتو انکار کول یوه غلطي ده، چې په حقیقت کې هغه سناریوګانې دي چې تناقض ته رسېږي، لکه د کړې مربع کېدل، د حرکت نه کوونکي بدن حرکت کول، یا داسې څه چې نه موجود وي او نه معدوم۔ دا ډول تصورات د نومولوژیکو ناممکناتو له ډلې نه نه دي – یعنې زموږ د نومولوژیکو ناممکناتو پوهه یوازې زموږ انساني تجربې ته نه رسېږي۔ بلکې دا منطقي ناممکنات دي چې په بهرني نړۍ کې هېڅکله هم نه شي تصور کېدای۔

A person might mistakenly assume that something nomologically impossible is also rationally impossible, only to later find out that it is not rationally impossible. However, there is a package of basic instinctive concepts that appear to be higher than the very existence of man. Such instinctive information is not gained by mere human experience. This is why it is an error to deny logical impossibilities, which in reality are those scenarios that lead to a contradiction, such as a squared circle, a moving motionless body, something that is neither in existence nor in non-existence, etc. These sorts of images are not from the family of nomological impossibilities – such that our understanding of nomological impossibilities goes back solely to our human experience. Rather, these are logical impossibilities that cannot ever be envisaged in the external world at all.

هٔ د حاوېنګ د دې عبارت ستونزه د هماغه کتاب نورو خبرو سره نور هم روښانه کېږي، چې هغه وايي: «کوانټم فزیک ښایي دا فکر تر پوښتنې لاندې راولي چې طبیعت د قوانینو تابع دی، خو داسې نه ده.»⁵³ که دا ښکاره داسې وي، نو حقیقت کې ولې داسې نه دی؟ دې پوښتنې ځواب دادی چې هغه څه چې متضاد ښکاري، باید بیرته نورو مفهومونو او ادعاوو ته راوګرځول شي، ترڅو د تناقض ستونزه حل شي. له دغو مفهومونو څخه یو هم فطري عقلي مفهومات دي.

The problem with Hawking’s passage is further clarified with what he mentions in the same book: ‘Quantum physics might seem to undermine the idea that nature is governed by laws, but that is not the case.’53 If this appears to be the case, then why is it not like that then in actual truth? The reason for that is what appears to be contradictory would be referred back to other concepts and assertions, so that the problem of contradiction is solved. One of these concepts are the instinctive rational concepts.

حقیقت دا ده چې کوانټم فزیک، د خپلو ټولو علمي او عقلي پایلو سره، یوه مهمه علمي برخه ده. د فزیک د ادعاوو حقیقت روښانه کولو او هغه تصورونو ته ځوابونه ورکولو لپاره، چې دغه ادعاوې مطرح کوي، د ډیرو متخصصینو یوځای کیدل ضروري دي.

The truth is that quantum physics, with all its scientific and rational implications, is an important field of study. It requires the convergence of many specialists to clarify the reality of assertions made in physics in order to offer answers to concepts brought up by those assertions.

ملحدان د بنسټیزو عقلي اصولو په برخه کې له ستونزو سره مخ دي، چې دا ستونزه د ډیره برخه د دوی د مادي او داروینی نظر پورې اړه لري چې زموږ په شتون باندې لري. که چیرې موږ هغه بندیز چې دا فکر پیدا کوي چې مادّه کولی شي منطق پیدا کړي، او داروینی ارتقا کولی شي دا محصول پیدا کړي، حل کړو، نو یوه پوښتنه چې داروینیزم د زموږ د عقلي وړتیاو په اړه راولي دا ده: ایا طبیعت زموږ لپاره داسې ذهنونه ارتقا او وده ورکړې چې د معروضي حقیقتونو ته رسیدلی شي، که دا چې دوی یې زموږ د ژوند کولو او بقا لپاره ارتقا او وده ورکړې، پرته له دې چې د شیانو د حقیقي ماهیت د ښودلو امکاناتو ته پام وشي؟ ایا امکان لری چې زموږ ذهنونه شیان وایې او داسې ښکاره کړي لکه دا چې زموږ لپاره ضروري دي، ترڅو ژوند او بقا وکړو، پداسې حال کې چې دا شاید یوه خیالي تصور وي؟

The problem faced by atheists vis-à-vis basic rational principles goes back, for the large part, to their materialistic and Darwinist outlook on our existence. If we could negotiate the deadlock caused by the notion that matter is able to produce logic, and that Darwinist evolution is able to create this product, then one question that Darwinism poses vis-à-vis our rational capabilities is this: Did nature evolve and develop minds for us that are able to reach objective realities, or did it evolve and develop them for us to live and survive, regardless of the possibilities in revealing the actual true nature of things? Is it possible that our minds tell us something and make it out as if it is necessary for us so that we can live and survive, even though this might just be a fantasy?

ڈارونیزم کی یوه ژوره ستونزه دا ده چې دا د اتھیستی خبرو په ډیرو نورو موضوعاتو کې پراخ ستونزې رامینځ ته کوي، لکه د خدای په رښتیا باور زیږون، د مذهب غوښتنه، د اخلاقو احساس، د ازاد اراده تمایل، او نور. دا ځکه چې دا ټول د ډارونیستي عینک له مخې تشریح کیږي، چې یا الف) د ژوندیو مخلوقاتو د ژوند د ګټو پر بنسټ ولاړ دی، یا ب) د هغو د شتون د لاملونو پر بنسټ، که دا ګټې لومړنۍ مقصد نه وي یا بې اهمیته وګڼل شي، بلکې یوازې د ژوند او د انسان د بقا لپاره د طبیعي انتخاب پروسې یوه ضمني پایله وي. منطق لومړی کس نه دی چې دا فکر کوي. طبیعت – د ډارونیستي نظر له مخې – زموږ ذهنونه داسې وده کړي چې موږ ژوندی پاتې شو. او د دې حقیقت په اړه چې دا ذهنونه کولی شي د واقعیت په اړه زده کړه وکړي، دا یو ضمني پایله ده که شتون ولري؛ که نه نو دا ډیر امکان لري چې وفرض کړو چې زموږ ذهنونو موږ دوکه کړي یوازې د دې لپاره چې موږ ژوندي پاتې شو. دا ژوره ستونزه داسې څه دي چې خپل ډارون پخپله هم منلې وه. هغه په دې موضوع کې خپله حیرانتیا څرګنده کړه او ویې ویل: ’’خو زما سره تل دا وحشتناک شک پیدا کیږي چې آیا د انسان د ذهن باورونه، کوم چې د ټیټو حیواناتو له ذهن څخه وده کړي دي، کوم ارزښت لري یا په بشپړه توګه باوري دي؟‘‘54

This is one of the deep problems with Darwinism. It leads to wide problems in general atheist discourse across a number of issues, such as the innateness of faith in God, the desire for religion, the sense of morality, the tendency of free will, etc. This is because all of these are explained through the Darwinist lens, that is based on either a) the advantages of living for living beings or b) the causes of their existence if those advantages are not primarily intended or are considered inconsequential, but are rather just a by-product of the natural selection process for life and the survival of humankind. Logic is not the first to think this. Nature – as per the Darwinist view – evolved our minds so we can survive. As for the fact that these minds are able to learn about reality, then that is a by-product if it exists; otherwise, it is quite possible to assume that our minds have duped us, simply so that we may survive. This deep problem was something acknowledged by Darwin himself. He expressed his confusion on the issue, saying, ‘But then with me the horrid doubt always arises whether the convictions of man’s mind, which has been developed from the mind of the lower animals, are of any value or at all trustworthy.’54 The 53 The Grand Design, p. 93.

54 ډارون د مکتوباتو پروژه، د ویلیم ګراهام ته لیک، ۳ جولای ۱۸۸۱، https://www.darwinproject.ac.uk/letter/DCP-LETT-13230.xml 30

54 Darwin Correspondence Project, Letter to William Graham, 3 July 1881, https://www.darwinproject.ac.uk/letter/DCP-LETT-13230.xml 30

دې حقیقتونو چې ځینې یې بې له شکه ښکاره دي او ځینې یې له طبیعته پټ وي، پر دوی باندې د رد کولو او د دوی د کمزوري ښودلو په نتیجه کې، فلسفې او عقلي نظریې ته یو سخت شدید مخالفت پیدا شوی دی، که دا مخالفت د مذهبي فکر له لارې وي او که نه وي۔

rejection and downplaying of these rational and necessary truths – whether they are those truths that are sometimes incredibly self-evident, or those undeniable truths that are somewhat reserved by nature – has created a severe pushback against philosophy and rational theory, whether that is governed by the religious mindset or not.

ایسې وخت کې ډېری خلک، په بېلابېلو حالتونو کې، اعلان کړي دي چې فلسفه مړه ده او هېڅ ګټه نه لري. د دې ځانګړې څرګندونې یوه مشهوره نمونه د هاوکینګ ده، چې د ‹ستر ډيزاين› (The Great Design) په پیل کې ویلي دي: ‘دودیز ډول دا پوښتنې د فلسفې دي، مګر فلسفه مړه ده. فلسفه د عصري ساینسي پرمختګونو، په ځانګړي ډول د فزیک، سره یو ځای نه ده روانه شوې. ساینس پوهان د پلټنې په ځیرکۍ کې د کشف مشعل لوړونکي شوي دي.’55 پي ژي مایرز وایي: ‘ډېره فلسفه کېدای شي تاسو ویجاړ کړي.’56 کراوس وایي: فلسفه داسې یوه ساحه ده چې، ناخوښه، ماته د هغه زوړ وډي ایلن ټوکې یادوي: «هغه څوک چې نه شي کولای، ښوونه کوي؛ او هغه څوک چې ښوونه هم نه شي کولای، د ورزش ښوونه کوي.» او د فلسفې تر ټولو بده برخه د ساینس فلسفه ده؛ زما تر پوهې، یوازې د ساینس فلسفه پوهان د ساینس فلسفه پوهانو کار لولي. دا د فزیک باندې هیڅ اغېز نه لري، او زه شک لرم چې نور فلسفه پوهان یې ولولي، ځکه چې دا په زیاته اندازه تخنیکي ده. په همدې دلیل د دې توجیه کول ډېر ستونزمن دي. نو زه وایم چې دا تناقض له دې امله رامنځته کېږي چې د فلسفې خلک ځان ګواښل شوی احساسوي، او دوی د دې احساس حق لري، ځکه چې ساینس پرمختګ کوي، مګر فلسفه نه کوي.57

This is why many people, in various contexts, have declared that philosophy is dead and offers no benefit. One famous quotation is by Hawking in the beginning of The Great Design: ‘Traditionally these are questions for philosophy, but philosophy is dead. Philosophy has not kept up with modern developments in science, particularly physics. Scientists have become the bearers of the torch of discovery in our quest for knowledge.’55 PZ Myers said, ‘A lot of philosophy can destroy you.’56 Krauss said, Philosophy is a field that, unfortunately, reminds me of that old Woody Allen joke, “those that can’t do, teach, and those that can’t teach, teach gym.” And the worst part of philosophy is the philosophy of science; the only people, as far as I can tell, that read work by philosophers of science are other philosophers of science. It has no impact on physics what so ever, and I doubt that other philosophers read it because it’s fairly technical. And so it’s really hard to understand what justifies it. And so I’d say that this tension occurs because people in philosophy feel threatened, and they have every right to feel threatened, because science progresses and philosophy doesn’t.57

دې عقل ته د ځای نه ورکولو سره، همدارنګه د هغې د غریزي او نظري دعواوو سره، چې د هغې له پایلو سره یوځای اخیستل شي، لکه څنګه چې مخکې تشریح شوي، سفسطې ته رسیږي. د هغې تیارې سیوري لاندې، د پوهې او علم د ترلاسه کولو هر امکان ړنګیږي. په طبیعي توګه، دا به هغه قاعده له منځه یوسي چې طبیعي او تجربي علوم پرې ولاړ دي.

This denial of the space for rationality, along with its instinctive and theoretical assertions, when taken with its implications, leads to sophistry, as has been explained before. In its dark shadow, any possibility to access cognition and knowledge would fall apart. Naturally, it would destroy the rule upon which the natural and empirical sciences are founded.

عجیبه داده چې دوی د تجربي علم اهمیت لوړوي او مبالغه پرې کوي، خو په ناخبرۍ سره د داسې مفروضو له مخې کار کوي چې د تجربي علم له لارې نه شي ثابتیدلی. د دې یوه بېلگه دا ده چې ابتدايي نقطه داسې نیول کېږي چې کائنات د زموږ له ادراک څخه جلا یوه واقعیت لري، دا مطالعه کېدای شي، د یوې ځانګړې لړۍ قوانینو تابع دی، او دا قوانین ثابت دي. نو هغه څه چې نن د طبیعي قوانینو څخه شمېرل کېږي، سبا به یوه منل شوې واقعیت شي. د یوه مفروض چوکاټ له مخې کار کول نه عجیب دي او نه د تصور کول ستونزمن دي. خو خندونکې خبره دا ده چې دوی له هغو فطري عقلي حقایقو خپل ځان نشي جلا کولی، سره لدې چې دوی د انکار دعوه کوي. یوازې د شواهدو پر بنسټ د استدلال پروسه ترسره کول دا ثابتوي چې دوی د علیت مفهوم مني، او دا چې د شواهدو او هغه څه ترمنځ اړیکه شتون لري چې شواهد ورته اشاره کوي، ځکه شاهد په حقیقت کې د هغه څه د پوهېدو سبب دی چې ورته اشاره کوي.

It is strange that even though they magnify and exaggerate the importance of empirical science, they unknowingly operate from a set of preconceived notions that cannot be proven by empirical science. An example of this is the initial starting point that the universe has a reality that is separate from our perception, that it can be studied, that it is subjected to a particular set of laws, and that these laws are fixed. So, whatever is considered to be from the natural laws today will become an accepted reality tomorrow. Operating from a preconceived framework is neither strange nor hard to envisage. What is more amusing is that they cannot divorce themselves from instinctive rational truths, even though they claim to deny them. Merely exercising the process of evidence-based reasoning speaks to the fact that they accept the concept of causality, and that there is a link between evidence and that which it points to, because evidence really is a cause of knowing that which the evidence points towards.

په یوه په زړه پوری بحث کې چې فرانک ټیرک او یو ملحد (مایکل) تر منځ وشو، او د ټیرک په یوه لیکچر کې چې د ویسکانسن-میډیسن پوهنتون کې وړاندې شوی و، موندل شوی، ملحد په څرګنده ډول د فطري عقلي مفکورو په شتون شک وکړ.

In an interesting discussion between Frank Turek and an atheist (Michael) found in one of Turek’s lectures at the University of Wisconsin-Madison, the atheist explicitly doubted the existence of instinctive rational concepts:

مائیکل: زما په نظر، که دا وي نو منطق قوانین په حقیقت کې شتون نلري.

Michael: I would argue that the laws of logic really don’t exist then.

فرانک: پس تاسو وایئ چې دوی واقعیاً شتون لري.

Frank: So you’re saying that they do really exist.

مایکل: نه۔

Michael: No.

فرینک: هو، تاسو وایی چې دوی دا کوي۔

Frank: Yes, you’re saying they do.

مایکل: زه څنګه ووایم چې دوی دا کار کوي؟

Michael: How am I saying they do?.

فرانک: ځکه تاسو اوس د عدم تناقض قانون کاروئ ترڅو ووایاست چې زه غلط یم۔

Frank: Because you’re using the law of non-contradiction right now to say that I’m wrong.

لیکن ورنه د منطق قوانین حقیقت لري: د عدم تناقض قانون، چې وایي چې متضاد نظریات په یو وخت او په یو معنا دواړه نشي کیدای چې درست وي، د منطق له بنسټیزو قوانینو څخه دی۔ د دې قانون او نورو قوانینو کارولو سره سره، مایکل دا خبره ټینګه کوله چې د منطق قوانین واقعیت نه لري۔ داسې بریښېده چې هغه وایي د منطق قوانین یوازې د انسانانو یوه ټولنیز قرارداد دي؛ یعنې موږ انسانان دا قوانین په خپلو ذهنونو کې جوړوو، خو دوی د ذهن څخه بهر حقیقت نه لري۔ ډیر ملحدین دغه نظریه ساتلې ده، په دې کې ډاکټر سټین هم شامل دی۔ کله چې ما له مایکل څخه وپوښتل چې ایا دا د هغه نظر دی، هغه وویل "هو"۔ نو ما بیا ورڅخه وپوښتل: "مخکې له دې چې په ځمکه باندې کوم انسان وي، آیا دا جمله، 'په ځمکه باندې هېڅ انسان نشته'، ریښتیا وه؟" د یو اوږد خاموشۍ څخه وروسته، مایکل یو ځنډیدونکی ځواب ورکړ۔ د یو څه تحریک څخه وروسته، هغه په ناکامه توګه ومنله چې دا جمله "شاید" ریښتیا به وي (خو بیا هم هغه د دې نظر ته ټینګ ولاړ و چې د منطق قوانین یوازې د انسانانو قرارداد دي)۔ ښه، یقیناً دا جمله به ریښتیا وه۔ او څرنګه چې هیڅ انساني ذهن نه و چې دا تصور کړي، نو د منطق قوانین نشي کېدای یوازې د انسانانو قرارداد وي۔ سربیره پر دې، د دې لپاره نور څو دلیلونه هم شته چې باور وکړو چې د منطق قوانین انساني قراردادونه نه دي، بلکه د انساني ذهنونو څخه خپلواک شتون لري۔58

The law of non-contradiction – which says that opposite ideas cannot both be true at the same time and in the same sense – is one of the fundamental laws of logic. Despite using that law and others, Michael continued to assert that the laws of logic don’t really exist. It sounded like he was saying that the laws of logic are just a human convention; that we human beings simply invent these laws in our minds but they don’t really exist outside of our minds. Several atheists have held this position, including Dr. Stein. When I asked Michael if that was his position, he said “Yes.” So I then asked him, “Before there were any humans on the Earth, was the statement, ‘There are no human beings on the Earth’, true?” Following a long pause, Michael gave a meandering response. After some prompting, he reluctantly admitted that the statement “likely” would be true (yet he continued to cling to the idea that the laws of logic were mere human conventions). Well, of course the statement would be true. And since there were no human minds to conceptualize it, the laws of logic cannot be a mere human convention. In addition, there are several other reasons to believe that the laws of logic are not human conventions that they exist independently of human minds.58

دا بحث د الحادي معضلې څرګندوي چې فطري مفهومونه پخپله څه ډول دي. ایا دا معروضي او مطلق دي، که دا د انسان د حواسو پر بنسټ نسبي دي؟ د مخکنیو خبرو په رڼا کې ډیری ملحدان وایي چې د دې فطري مفهومونو تابعدارول ضروري نه دي. بلکه دوی په ښکاره توګه له دې سره مخالفت لري، ځکه چې د کوانټم فزیک او نورو طبیعي علومو نظریات دي. دوی وايي چې حقیقت شاید د فطري او غریزي پوهې سره په ټکر کې وي، یا په حقیقت کې هم وي. د داسې ادعا پایلې ډیرې او خطرناکې دي، یعنې دا چې بنیادي عقلي مفهومونه یوازې د ذهن د کار پایله ده، او د دوی پشان هیڅ بهرنی معروضي حقیقت سره تړاو نه لري. د انسانانو تر منځ د قناعت پیدا کولو لپاره اړینه ده چې یو مشترک ادراکي ځای وي. هغه قاعده چې پر دې ادراک ولاړه ده باید طبیعي او عمومي وي، د هیڅ یو شخص نسبي نه وي. په دې قاعدې سره دواړو خواوو ترمنځ د پوهې هویت جوړیدای شي او قناعت راوستل کیدای شي. پرته له دې، هر څوک به په خپل ادراکي حلقه کې پاتې وي او له بل سره به په ګټور ډول اړیکه نه شي نیولای، ځکه هغه معنیاوې چې دواړو پورې تړلې وي او د ګډ اساس وړتیا وریکوي، به موجودې نه وي.

This discussion reveals the atheistic dilemma in determining the nature of innate concepts in and of themselves. So are they objective and absolute, or are they relative based on a person’s senses? In light of previous statements, many atheists state it is not necessary to follow these instinctive concepts. In fact, they explicitly mention they are opposed to them because of ideas from natural science related to quantum physics and other fields. They set out that reality might be, or indeed is, in conflict with innate and instinctive knowledge. The implications of this sort of assertion – that basic rational concepts are merely a result of the workings of our minds, with no external objective truth associated with them – are numerous and dangerous. Having human interaction to bring about conviction is at its essence an attempt to bring about conviction to every person on the basis of a common cognitive playing field. The rule upon which this cognition is built must be natural and universal, not relative to x person. With this rule, it is possible to bridge the cognitive identity between the two sides to bring about conviction. Without this, each person would remain confined to their own cognitive realm, unable to fruitfully interact with the next person, as those meanings that transcend both of them – by which they would have been able to forge interaction with a degree of commonality – would be absent.

که هغه فطري مفهومونه یوازې د انسان د ذهن جوړونه وای، نو هر انساني نظر به هم د زموږ د ذهن جوړونه وای، او پوهه بیا نسبي کیدل. په دې صورت کې به موږ د هغه ځواک او باور له لاسه ورکړی وای چې په نږدې هر شي کې یقین ترلاسه کړو. دا به یوه ناورینه ستونزه وای. د هغو ضروري حقیقتونو پرته چې نظري پوهه پرې ولاړه ده، د یوې منطقي فلسفي لید لاره نه پرانستل کیږي، او د شواهدو پر بنسټ استدلال یا دلیلونو کارول هم ناشونې کیږي. د دې لید پایله دا ده چې انسان په سفسطي طریقه ودریږي او د انساني پوهې باور له منځه ولاړ شي. دا ادعا هم داسې چاپیریال ته ښه زمینه ده چې دغه غلط خبره پکې ځای ونیسي. دا وایي چې ټوله پوهه نسبي ده، چې د یقیني او قطعي معلوماتو لاره نشته، او چې هیڅوک د عيني واقعیت خاوند نه دی. دا ادعا پخپله متناقضه ده، ځکه فرض کوي چې دا باید پخپله د ټولو شیانو قاضي وي، او دا پخپله د دې غلطۍ او سهوې ښکاره ثبوت دی. د فطري عقلي مفهومونو او د هغوی د عيني طبيعت رد کول، په حقيقت کې د لاندې شیانو رد دی: الف) د انساني ذهن ټول فعالیتونه، ب) د انساني تعامل امکان، ج) یو بل د قانعولو وس، او د) طبیعي تجربي علوم. دا ټول شیان یوازې هغه قاعدې په ژوند پاتې کیدای شي چې فطري مفهومونه منې او د هغوی لوړ ارزښت تاییدوي، هغه ارزښت چې د انساني وجود څخه لوړ دی. حقیقت دا دی چې دا ډول ادعاوې د ملحدانه نظر د منلو طبیعي پایله ده. که د دې کائنات د یوه پیدا کوونکي شتون ونه منل شي، هغه پیدا کوونکی چې په مطلقه کاملتیا سره وصف شوی وي، نو مطلق حقایق منل ممکن نه دي. که مونږ مطلق حقیقتونه ثابت نشو کړای، نو د مطلق او فطري علم د شتون ثابتولو لاره هم نه پاتې کیږي، ځکه د فطري علم طبیعت دادی چې هغه مطلق وي او د وخت، ځای، چاپیریال او کسانو څخه بې پروا وي. داسې علم په حقیقت کې د انسانانو د شتون څخه پورته او بهر دی. د ناسازګارۍ قانون په ضرورت سره او په نړیواله توګه صحیح دی، که انسان موجود وي یا نه وي. د علت او معلول اصل د انسان له پیدا کیدو مخکې هم یوه مطلقه حقیقت و. همدا حکم د «جز < کل» او نورو ورته مفکورو په اړه هم کیږي. ددې مطلقو حقیقتونو د ثابتولو لپاره بل لار نشته پرته له دې چې یو مطلق وجود ثابت شي، او هغه الله دی.

Had those instinctive concepts been merely the construct of the human mind, every human idea would also be the construct of our minds, leading knowledge to become relative again. In that case, we would lose both the power and the confidence of ever possibly gaining conviction in virtually anything. This would be a catastrophic problem. Without necessary truths upon which theoretical knowledge can be built, there would be no pathway to offer a coherent philosophical outlook through which the process of evidence-based reasoning or employing proofs would be feasible. The consequences of such an outlook are that one would end up adopting a sophist approach that discards trust in all human knowledge. Such an assertion is the exact environment in which that false claim can gain credence. It asserts that all knowledge is relative, that there is no pathway to gain definitive and conclusive cognitive information, and that nobody possesses objective reality. Such an assertion is self-contradictory, for it assumes that it should be the arbiter unto itself, which exposes its falsehood and error. Disregarding the instinctive rational concepts and their objective nature is in reality to disregard a) every engagement of the human mind, b) the possibility of human interaction, c) the ability to convince one another, and d) the natural empirical sciences. All of these concepts can only survive with the rule that acknowledges instinctive concepts and affirms their higher value that transcends human existence. The truth is that these types of assertions are a natural overflow from adopting the atheist viewpoint. Without affirming a Maker for this universe – a Maker that would be described with absolute perfection – the possibility of affirming absolute truths would not be possible. And if we are unable to affirm absolute truths, there is no chance for proving the existence of absolute and instinctive knowledge, as it is in the nature of instinctive knowledge to be absolute and agnostic of time, place, environment, and persons. Such knowledge is indeed above and beyond the existence of humans. The law of non-contradiction is both necessary and universally true, whether man exists or not. The principle of causality was an absolute truth before man ever came into existence. The same applies to the notion that ‘part < whole’, etc. There is no pathway to affirm these absolutes without affirming an absolute existence, which is Allah .

یو څوک چې د خپل ځان د شتون په انکار کې وي، هغه د هيڅ مطلق حقيقت د ثابتولو توان نه لري. که څه هم هغه د علم او سائنس په ځينو برخو کې "نسبي مطلقيت" د يوې منځنۍ لارې په توګه وړاندې کوي، خو دا پايله بالکل غلطه ده، ځکه چې دا هغه قاعده نه لري چې پر بنسټ يې پوهه ترلاسه کېدای شي. په حقيقت کې، دا داسې پايله ده چې ډېره زياته د ملحدانو له تصورونو سره سمون لري، چې په هغه کې د منطقي او فطري پوهې فلسفي توضيح ناشونې ده. دا ځکه چې د دې ډول خبرو د جوړښت او د دليل له لارې د هغو ثابتولو لپاره، د الله د شتون په باور پرته امکان نه لري. پر دې بنسټ، موږ د علماؤ هغه ژوره او ژورې معنا لرونکې خبره درک کولای شو: "د الله پيژندل د هر شي د پيژندلو بنسټ دی." زه د دې ټکي د ژورې مانا، د هغې د ابعادو او د هغې د دننه د پراخ معنا د پوهيدو په لټه کې ډېر وخت غور کاوه، او د الله د پيژندنې او د نورو ټولو علومو ترمنځ اړيکه مې درک کوله. د دې حقايقو د پوهيدو وروسته، ماته دا ښکاره شوه چې خبره دا ده: ټول دا علوم په حقيقت کې د الله پيژندنې څانګه ده. هغه څوک چې د هغه د شتون پوهه نه لري، نشي کولای په فلسفي يا منطقي لحاظ داسې کومه منسجمه پوهنيزه نظريه ثابته کړي چې موږ ته وښيي چې دا علم ولې شته او څنګه ترلاسه کېدای شي. په همدې اړه ابن تيميه وويل: "د هغه (الله) پيژندل د ټولو علومو تر ټولو لوړ علم دی. دا هدف، پای، کمال او د ټولو علومو بنسټ دی، که څه هم د هغه پر غير علم ممکن دی مخکې راشي، يا د هغه د پيژندلو لپاره مقدمه وي. د هغه پيژندل – تر دې چې لوړ، بشپړ او ګټور دی – يوه حتمي اړتيا ده. بنده د هغه پرته نيکي ته نه شي رسېدای. د هغه پرته هيڅ خوښي نشته. هغه د ټولو هغو علومو د تحقق بنسټ دی چې د هغه له لارې دې ته مستحق دي چې د علم په نامه ونومول شي."59

A person in denial of his own existence is unable to prove the existence of any absolute truth. Even though he offers a compromise by claiming ‘relative absolutism’ in some aspects of knowledge and science, this conclusion is totally false, as it does not possess the rule upon which cognition can be based in the first place. However, in reality, it is a conclusion that is largely in line with atheist conceptualisations, through which it is impossible to philosophically set out any rational and instinctive knowledge. This is because the cognitive structure for these types of assertions and the demonstration of them through proof is not possible without having faith in the existence of Allah. Based on this, we can understand the deep and poignant statement of the scholars: ‘Knowing Allah is fundamental to knowing anything.’ I used to ponder quite a bit over this expression in my pursuit of understanding the reality, dimensions, and wealth of meaning behind the outlook expressed in this statement, and the connection between knowing Allah  and all other knowledge. After grasping these facts, it became apparent to me that the point here is this: All this knowledge is actually a branch of knowing Allah . Whosoever does not comprehend His existence is unable to philosophically or rationally establish any coherent cognitive theory that explains to us why this knowledge exists and how it can be acquired. In this regard, Ibn Taymiyyah said, Knowing Him (Allah) is the highest of all knowledge. It is the goal, the end, the culmination, and the root of all knowledge, even though knowledge of other than Him might come first, or might be a precursor to, knowing Him. Knowing Him – in addition to being loftier, more wholesome, and more beneficial – is a necessary need. A servant cannot achieve righteousness without Him. There is no felicity without Him. He is the root to the realisation of all knowledge that – through Him – deserves to be labelled as such.’59

ابن القیم، د هغه شاگرد، وویل: په ټوله نړۍ کې، د هغې ټولو برخو کې، د هغې د لوړو او ښکتنیو واکمنیو په ټولو برخو کې فکر وکړه. ته به وګورې چې دا نړۍ د جوړونکي، پیدا کوونکي او پاچا د شتون یوه ښکاره ګواهي ده. د پیدا کوونکي انکار او هغه ردول په عقلونو او فطري وړتیاوو کې د علم د انکار او ردولو په شان دي؛ د دواړو ترمنځ هیڅ توپیر نشته. د خالص، روښانه او لوړ عقلونو او سالمې فطرت له مخې، د پیدا کوونکي په مخلوق، د عمل کوونکي په عمل، او د جوړونکي په جوړ شوي شي باندې ښکاره ښودنه، له هغه نظر څخه چې دا ښودنه نفي کوي، ډېره ښکاره ده. علماء او دوربینه خلک الله د خپلو کړنو او جوړښت د دلیل په توګه ذکر کوي، خو عام خلک د هغه د جوړښت او کړنو په واسطه هغه ته اشاره کوي. بې شکه دا دواړه سم لارې دي او هر یو ریښتیا دی. قرآن کریم دواړه لارې پکې راټولې کړې دي. د جوړښت دلیلونه ډېر دي، او د پیدا کوونکي دلیل هم په خپل ځای کې ښکاره دی. دا هغه څه دي چې پیغمبرانو په خپلو قومونو کې ویلي دي: «آیا په الله کې شک شته؟» یعنې: ایا باید تر هغې پورې د الله په شتون کې شک وکړو، تر څو چې د هغه د شتون دلیل وړاندې نه شي؟ کوم دلیل له دې څخه ښه او ښکاره دی؟ څنګه کیدای شي یو څه چې ډېر پټ دی، د یو ښکاره شي د ثابتولو لپاره دلیل وګرځول شي؟ بیا پیغمبرانو خلکو ته دلیل ته متوجه کړل کله چې وویل: «د اسمانونو او ځمکې پیدا کوونکی؟» ما د شیخ الاسلام تقي الدین ابن تیمیه څخه واوریدل چې ویل: «ته څنګه د دلیل غوښتنه کوې د یو داسې شي لپاره چې په ځان کې د هرڅه دلیل دی؟» هغه به دا شعر هم د مثال په توګه ویلو: «په عقلونو کې هیڅ شی سم نه ګڼل کیږي کله چې ورځ هم دلیل ته اړتیا ولري.» معلومه ده چې د رب شتون د عقلونو او فطرت لپاره د ورځې د شتون څخه ډېر ښکاره دی. هر هغه څوک چې دا په خپل عقل او فطرت کې نه شي لیدلی، باید د هغه په اړه شک وکړي.62

His student Ibn al-Qayyim  said, Ponder over the whole world, in all its parts across its higher and lower dominions. You will find it to be a testament to the Maker, the Creator, and the King. Denying its Maker and rejecting Him in the minds and the innate predispositions is tantamount to denial and rejection of knowledge itself. There is no difference between the two. According to pure, enlightened, and lofty minds and the sound fiṭrah, the indication of the Creator to the creation, the Doer to the action, and the Designer to the fashioned is more obvious than the opposite view. Those with knowledge and foresight use Allah as evidence for His actions and design, whereas common people use His design and actions to point to Him. No doubt, both are correct methods and each is true. The Qur’an comprises of both. As for the evidence from design, it is plentiful. As for the evidence from the Maker, that has a case in point as well. It is what the Messengers pointed to when they told their nations, “Is there any doubt about Allah…?”60, i.e., should we doubt in Allah until evidence for His existence is presented? Which evidence is more proper and apparent than this itself? How can something that is more obscure be used in evidence to prove something that is more obvious? Then the Messengers alerted people to the evidence by adding: “…the Originator of the heavens and the Earth?”61 I heard Shaykh al-Islām Taqī al-Dīn Ibn Taymiyyah  say, “How can you demand proof for something that in itself is proof for everything?” He also used to say the following couplet as an example: “Nothing can be deemed to be correct in the minds when day requires evidence.” It is known that the existence of the Lord  is more apparent to the minds and the fiṭrah than the existence of day. Whosoever cannot see this in his mind and fiṭrah should view them with suspicion.62

دا ښه ده چې ووایو چې الله تعالیٰ دی چې لومړنی ښوونکی دی. هغه دی چې خپلې مخلوقاتو ته یې د زده کړې په بڼه احسان وکړ، که دا په داسې ډول وي چې کومه واسطه نه لري، لکه د خلکو فطري او غریزي استعدادونه، چې هغه ورکړه یې ورکړې ده او دوی ته یې وسایل او ظرفیت ورکړی دی چې تحلیل او استدلال وکړي، او که د خپلو پیغمبرانو او رسولانو په واسطه وي. هغه فرمایلي دي: ‹ولوله، اې پیغمبره، د خپل رب په نوم ولوله چې پیدا یې کړ.›⁶³ پس د علم اسلامي تصور دا ښیي چې د ټولو علومو سرچینې له الله څخه دي، او د دې حقیقت له منلو پرته، نه عقلي او نه فلسفي لاره شتون لري چې یو منسجم نظریه د علم په اړه جوړه کړي. نو د دې غریزي علم شتون د هغه د شتون په لور اشاره کوي، ځکه دوی په وجدان سره احساسیږي. که مخالف اړخ د دوی شتون د معروضي حقایقو په توګه ومني، نو هغه به اړ شي چې د الله د شتون تایید وکړي، ځکه دا حقایق له هغه پرته هیڅکله نشي ثابتېدای. خو که مخالف اړخ دا انکار وکړي، د دې انکار بیه به ډیره لوړه وي، ځکه دا به د هرې علمي لاسته راوړنې دروازه په قطعي ډول تړي؛ بلکې دا به له دې هم بده وي، او د سفسطې په اندازه به وي. دا بیلګه وګورئ – د نک پولارډ او ریچارډ ډاکنز ترمنځ یو بحث:

Suffice it to say that it is Allah  Who is the First Teacher. He is the one Who bestowed His favour upon His creation in the form of education – whether without an intermediary, such as people’s innate and instinctive predispositions, Him giving the potential and the tools to allow them to analyse and reason, or via His Prophets and Messengers. He  said, ‘Read, O Prophet, in the Name of your Lord Who created.’63 Thus, the Islamic conceptualisation of cognition declares that the manifestations of all knowledge originate from Allah , and that there is no way – whether rationally or philosophically – to establish a coherent theory of knowledge without affirming this fact. So, the existence of this instinctive knowledge points to His existence , as they are intuitively felt. If the opposing side accepts their existence as objective truths, they would be compelled to affirm the existence of Allah, as these truths cannot possibly be established without Him. However, if the opposing side denies it, the price of such a denial would be very high, as it would categorically shut off the door to any knowledge acquisition; in fact, it would be worse than that, on par with sophism. Consider the following example – a discussion between Nick Pollard and Richard Dawkins:

پولارډ: «سوزن بلیک مور نے حال ہی میں The Skeptic میں کہا: "میرا خیال ہے کہ یہ تصور کہ ہم موجود ہیں ایک سراب ہے... یہ تصور کہ وہاں کوئی ایسا نفس ہے جو فیصلے کرتا ہے، عمل کرتا ہے اور ذمہ دار ہے... ایک بہت بڑا سراب ہے۔ وہ نفس جو ہم تشکیل دیتے ہیں محض ایک سراب ہے، کیونکہ حقیقت میں صرف دماغ اور کیمیائی مادے ہیں، اور یہ 'نفس' موجود نہیں — یہ کبھی موجود نہیں تھا — اور کوئی ایسا نہیں جو مرے۔"» کیا آپ اپنی بیوی کے کون ہونے اور آپ کے کون ہونے کی ایسی تخفیف پسند (reductionist) وضاحت سے اتفاق کرتے ہیں؟

Pollard: ‘Susan Blackmore said recently in The Skeptic: “I think the idea we exist is an illusion...The idea that there is a self in there that decides things, acts and is responsible...is a whopping great illusion. The self we construct is just an illusion because actually there’s only brains and chemicals and this ‘self’ doesn’t exist – it never did and there’s nobody to die.” Would you agree with that kind of reductionist explanation of who your wife is, who you are?’.

ڈاوکنز: «هو، زه وایم. زما مطلب دا دی چې سوزان د ځان د یوه ځانګړي تصور لپاره خپله ژبه خطر ته اچوي، او دا داسې تصور دی چې زه تمایل لرم چې شاید سم وي؛ خو زه فکر نه کوم چې موږ اوس په دې حالت کې یو چې دا ثابت کړو. څه شی ماته دا معقول بریښي، یو شمیر دلایل دي. یو دا چې دماغونه د تدریجي تکامل له لارې نړۍ ته راغلي دي، او موږ د ځان څخه تر ټولو نورو حیواناتو پورې، تر هغو حیواناتو پورې چې ډیر ساده دماغونه لري، تر هغو پورې چې هیڅ دماغ نه لري، تر بوټو پورې یو دوام لرو. یقیناً، دا وړاندوینه چې موږ له مرګ وروسته نه پاتې کیږو، زما په نظر ډیره احتمالي ده. دا به یو ښه عملي ازموینه وي، نه دا چې موږ په حقیقت کې دا ازمویلی شو، مګر په اصول کې: که ځان د دماغي مادې پرته بل څه وي، نو باید هغه وخت هم پاتې شي کله چې دماغ خرابیږي. زه به د یوه ډیر لوی شرط ایښودو چې پوهیږم هیڅکله به ونه ګټم، دا چې کله زما دماغ خرابیږي، زه به په هیڅ مانا نه شتون لرم.»

Dawkins: ‘Yes. I mean, Susan is sticking her neck out for one particular view of what a self is, and it’s one that I am inclined to think is probably right; but I don’t think we are yet in a position to substantiate that. What makes it seem plausible to me is various things. One is that brains have come into the world by a gradual process of evolution and we have a continuum from ourselves through all the other animals to animals that have very simple brains, to animals that have no brains at all, to plants. Certainly, the prediction that we don’t survive death seems to me to be overwhelmingly probable. That would be a good operational test – not that we can actually test it, but in principle: if a self is something other than brain stuff, then it should survive when the brain rots – and I’d place a very heavy bet (which I realize I could never actually win) that when my brain rots myself will not in any sense exist.’.

پولارډ: «ایا تاسو باور لرئ چې دا فکر چې زه شتون لرم یو وهم دی؟»

Pollard: ‘Do you believe that the idea that I exist is an illusion?’.

ډاکټر ډاوکنز: ‘زه په دې خوښ یم چې موږ د دماغونو محصول یو او کله چې زموږ دماغونه مړه شي، موږ له منځه ځو. دا ښه لار ده چې موږ ته د وهم په نوم یاد شي. مګر زه نه غواړم دا ووایم چې زموږ د ځان احساس وهم دی. دا پورې اړه لري چې تاسو یې څه مانا اخلئ. زه په ټینګه احساسوم چې یو "زه" شتون لري.’64.

Dawkins: ‘Well, I’m certainly happy that we are a product of brains and that when our brains die, we disappear. To call us an illusion is possibly a good way to express it. But I wouldn’t wish to commit myself to saying that our sense of self is an illusion. It depends what you mean. I certainly feel that there’s a me.’64.

ڈاکنز اس بات کو قبول کرنے کے لیے تیار تھا کہ فرد کا ضمیر بذاتِ خود، اُس کا ذاتی شعور جو اُسے دوسروں سے ممتاز کرتا ہے، اور "میں" کا تصور، یہ سب محض وہم ہیں۔ اگرچہ ڈاکنز نے اپنے جواب کی متنازع نوعیت کو قاری کے سامنے کم کر کے دکھانے کے لیے سفارتی انداز اختیار کرنے کی کوشش کی، مگر اُس کے الفاظ ہی اُن خیالات کو واضح کر دینے کے لیے کافی ہیں جن کا وہ پرچار کرتا ہے۔ درحقیقت، گفتگو کے آخری لمحات میں ڈاکنز نے خود کو ایک معقول شخص کے طور پر پیش کرنے کی کوشش کی۔ لیکن حقیقت میں اُس نے موضوع سے پہلو تہی کی اور ایسی کوئی بات نہ کی جو اُس کے کیے گئے دعوے کی تردید کرتی۔ "میں" کے تصور کو محسوس کرنا اور اُس سے آگاہ ہونا سرے سے زیرِ بحث ہی نہیں تھا، کیونکہ یہ ایسی واضح بات ہے جسے ہر انسان خود محسوس کرتا اور اپنے لیے مانتا ہے۔ اصل میں جو سوال پوچھا گیا تھا وہ یہ تھا: کیا کوئی ایسی چیز ہے جو اس رجحان کی وضاحت کرے؟ دوسرے الفاظ میں: کیا کوئی ایسی حقیقی اور موجود چیز ہے جسے درست طور پر "میں" کہا جا سکے اور جو اس بات کی وضاحت کرے کہ ہم اپنے وجود کے بارے میں کیا محسوس کرتے ہیں؟ یا "نفس"، "میں"، یا "ذاتی شناخت" کا تصور محض ایک وہم ہے جس کی کوئی بیرونی حقیقت نہیں؟

So Dawkins was quite prepared to accept that the conscience of an individual per se, his sense of personal identity that distinguishes him from others, and his understanding of the ‘me’ concept are all merely illusions. Though Dawkins attempted to come across as diplomatic to downplay the problematic nature of his answer to the reader, his words are sufficient in clearly conveying the type of ideas he espouses. Indeed, Dawkins attempted to portray himself as a rational person during the last moments of this discussion. However, in reality, he tried to sidestep the topic and did not offer anything that would contradict the assertion he made. Merely sensing the concept of ‘me’ and being conscious of it was not the topic of discussion at all, for that is an obvious matter that every person finds and believes for themselves. The posed question actually was the following: Is there anything that explains this tendency? In other words: Is there anything that is real and in existence, which can be correctly classed as ‘me’, that explains how we feel about our existence? Or is the concept of ‘self’, ‘me’, or ‘distinct personal identity’ merely an illusion without any external reality?

له هغو فطري عناصرو څخه چې انسان پخپله کې موندي، یو هم ژور ځای نیولی اخلاقي وجدان دی. د دې په واسطه انسان نه یوازې دا پوهیږي چې کوم اخلاق ښه او کوم بد دي، بلکې په غریزي ډول دا هم احساسوي چې دا اخلاقي ارزښتونه له خپلې طبیعت څخه معروضي (عيني) دي. معروضي والی هغه څه دي چې دې اخلاقو ته حقیقي ارزښت ورکوي او له دوی څخه نسبیت لیري کوي. دا معروضي حقایق دي چې نه یوازې د انساني وجود، بلکې د ټول مادي وجود څخه هم لوړ دي. که انسان او کائنات شتون ولري یا نه، دا اخلاقي ارزښتونه خپل معروضي حیثیت ساتي.

From the fiṭrah-driven elements that man finds in himself is the deeply entrenched moral instinct. With this, one can grasp not only what are good and bad morals, but one also instinctively feels that these moral values are objective by nature. Being objective is what gives these morals their true value and removes relativity from them. These are objective realities that transcend not only human existence, but all material existence. Whether man and the universe exist or not, these moral values retain their objectivity.

پوهه دوه برخې لري: د ښه او بد ترمنځ د توپیر کولو وړتیا، او د هغو ارزښتونو د معروضیت پوهیدل چې په ښه او بد کې پروت دي. د دې پوهې دواړه برخې په دې موضوع کې کارولای شو، چې موږ په هغه کې د خپلو ځانونو د فطري تمایلاتو شتون ثابتوو، هغه تمایلات چې د خدای د شتون لوري ته اشاره کوي. دا ځکه چې دا اخلاقي تمایل د الهي شتون د منلو پرته نه شي تشریح کېدای. لکه څنګه چې عقلي مفهومونه موږ ته دا پوښتنه راولي چې "دوی په روح کې چا ایښي دي؟"، همداسې اخلاقي تمایل هم موږ ته دا پوښتنه راولي: "دا چا په دې کې ایښی دی؟" یوه نوره، ژورې پوښتنه هم شته: څه شی دا فطري احساس په موږ کې تشریح کوي چې عدالت یو معروضي ارزښت دی چې دا یې په ټوله نړۍ کې ښه کوي، پرځای د ظلم، کوم چې موږ په حتمي ډول د معروضي بد خصلت په توګه ګڼو؟ له همدې امله، ایا داسې اخلاقي نظر وړاندې کول ممکن دي چې د فلسفي پلوه منسجم وي، په داسې حال کې چې د خدای شتون نه منې؟ په بل عبارت: ایا داسې امکان شته چې د خدای د شتون پرته کوم معروضي ښه وي؟ په بل ډول ووایو: ایا ممکن دی چې یو کس د خدای د شتون پرته ښه او صالح وي؟

Comprehension is twofold: the ability to distinguish good from evil, and the ability to comprehend the objectivity found in the values of good and evil. This duet of comprehension can be deployed in this subject, in which we are attempting to demonstrate the existence of innate predispositions in our own selves that point to the existence of God. This is because this moral inclination cannot be explained without affirming the existence of the Divine. Just as the rational concepts require that we ask the question ‘Who placed them in the soul?’, then likewise the moral inclination requires us to ask: ‘Who placed it there?’ There is another question that is deeper: What explains this instinctive feeling in ourselves that justice is an objective value that makes it universally good, as opposed to injustice, which we necessarily consider to be an objectively evil trait? Consequently, is it possible to offer a philosophically coherent moral outlook in light of the view that does not acknowledge the existence of God? In other words, is it possible that there is any objective good without the existence of God? Put in another way: Is it possible that a person can be good and righteous without the existence of God?

کله چې ما د مطالعې نړۍ ته قدم کیښود، یو له لومړیو کتابونو چې ما ولوست، د شوقي ابو خلیل کتاب و چې نوم یې «غریزه، ام تقدیر الهی؟» (Instinct or Divine Decree?) و. دا کتاب د حیواناتو د نړۍ ځینې ښکلي صحنې بیانوي، په کوم کې چې حیوانات په غریزي ډول هغه ځانګړي کارونه ترسره کوي چې د دوی د ژوند د بقا په ګټه دي، پرته له دې چې دوی ته هیڅکله زده کړه ورکړل شوې وي، روزل شوي وي یا دا کارونه ورته ښوول شوي وي.

When I embarked the world of reading, one of the first books I read was by Shawkiy Abu Khalil titled Gharīzah am Taqdīr Ilāhī? (Instinct or Divine Decree?). This book adopts wonderful scenes from the animal world, in which animals instinctively carry out specific actions that are in their survival interests, without ever being educated, trained, or brought up to do so.

ماښام یوه ماشوم ته د مور سینه کې د شیدو د لټولو لارښوونه څوک کوي؟ د مور په زړه کې د مورینې غریزه څوک کېنډي، ترڅو هغه خپل ماشومان پاملرنه وکړي؟ مرغانو ته د ځانګړو ځایونو ترمنځ د کډې کولو زده کړه څوک ورکوي؟ ټولو ژوندیو موجوداتو کې د ژوندي پاتې کېدو غریزه څوک ایښې ده؟ په روح کې د ښکلا د مینې نقش څوک وهي؟ دا ټول پدیدې، لکه د دې څخه مخکې پدیدې چې په ژوندیو انسانانو او ژوندیو مخلوقاتو کې په فطري ډول موجودې دي، دا پوښتنه راولي: دا غریزې څنګه پیدا شوې؟ دوی په روح کې څوک پیدا کړي؟ ملحد ته دې د دې په اړه پوښتنه وکړئ. هغه به د ډارویینیزم او دې ته به خبرې وکړي چې دا غریزې د ژوندیو مخلوقاتو د ژوندي پاتې کېدو په موخه د تکامل د پروسې برخه وې. په هرصورت، پوښتنه پاتې ده: دا غریزې په لومړي ځای کې له کومه راغلې؟ په بل عبارت، د ډارویینیستي تکامل په رڼا کې، دا غریزه څنګه پیدا شوه، کومه چې د تکامل په یوه وخت کې نه وه، خو یو ځل په ناڅاپه ډول د مخلوقاتو په روحونو کې دومره ژور ځای نیولی ښکاره شوه؟ دا غریزې په دقیق ډول کله لومړی ښکاره شوې؟ دوی څنګه جوړې شوې؟ او نسل په نسل څنګه لېږدول کېږي؟ ملحدانو د دې پوښتنو ځواب نلري. هغوی یوازې یو کار کوي: یا خپل حیرانتیا څرګندوي، یا دا بحث د هغه خودغرضه ژن ته بېرته راګرځوي چې ژوندی موجود د هرڅه په بیه ژوندی پاتې کېدو ته هڅوي. موږ یوازې د هغه سندرې ته غوږ نیولی شو، لکه څنګه چې ریچارډ ډاکینز په مشهوره توګه وایي. د مور غریزې ته فکر وکړئ. ماته ووایاست – آیا تاسو د دې څخه پاکه څه لیدلي؟ زه د الله په نوم قسم کوم، په شتون کې د مور د زړه په څیر هیڅ شی نشته – د ریښتینې مینې او بشپړ مهربانۍ سمبول. د الله په نوم له تاسو غوښتنه کوم چې د ماشومانو سره د مورانو کیسې په یاد کړئ – دا په پای نه رسیدونکي حیرانتیاوې دي چې الفاظ یې بیانولی نشي. کله چې زه دا سطرې لیکم، ډېر ټول کیسې زما په مخ کې درېږي.

Who guided a child to take the breast of its mother? Who planted the instinct of motherhood in a mother’s heart, so that she looks after her children? Who taught birds to migrate between specific places? Who instilled the survival instinct in all living things? Who imprinted the love of beauty in the soul? All these phenomena, like their predecessors that are innately found in living humans and creatures, beg the question: How did these instincts come about? Who created them in the soul? Ask the atheist about them. He will go on about Darwinism and how these instincts were part and parcel of the evolution process for the purpose of survival of living creatures. However, the question remains: Where did these instincts come from in the first place? In other words, in light of Darwinist evolution, how did this instinct come about, which at a point of time during evolution did not exist, only to appear all of a sudden in such a deeply embedded manner within creature’s souls? When exactly did these instincts first appear? How did they form? And how are they generationally passed down? Atheists have no answer to these questions. The only thing they have is either to express their utter confoundment or to bring this discussion back to the selfish gene85 that pushes a living being to survive at any cost. We can only dance to its tune, which is how Richard Dawkins famously puts it. Ponder over a mother’s instinct. Pray tell me – have you seen anything purer than that? I swear by Allah, there is nothing in existence like a mother’s heart – a symbol of true love and perfect compassion. I ask you by Allah to remind yourself of the stories of mothers with their children – they are endless wonders that words are unable to describe. As I write these words, I am confronted by dozens of stories:

انسان کې بل فطري میلان د هغه ژور احساسي هدف احساس دی، یا غایي میلان. دا همدا احساس دی چې انسان ته لوی پوښتنې کوي: «زه څوک یم؟ زه له کومه راغلی یم؟ زه ولې دلته یم؟ زه به په کوم ځای ورسیږم؟» دا ژورې پوښتنې دي چې انسان له حیواناتو جلا کوي. که حیوانات د خپلو لومړنیو غریزو په اساس حرکت کوي، نو انسان ته حرکت ورکوونکی د هغه فطري میلان دی چې د خپل شتون او ژوند د هدف په لټه کې وي. له همدې امله ریښتینی نومونه حارث (کرنګر) او همام (زیار ایستونکی کارکوونکی) دي، لکه څنګه چې پیغمبر ﷺ فرمایلي دي، ځکه دا دواړه د انسان دوه مرکزي ځانګړتیاوې بیانوي چې د هغه د غوښتنې او لټون میل څرګندوي. دا دوه ځانګړتیاوې د داسې شی له شتون پرته ممکن نه دي چې غوښتل او لټول کیدای شي. هغه نهایي موخه چې لټول کیدای شي الله دی.

Another innate tendency present in man is his deep emotional sense of purpose, or teleological tendency. It is this feeling that makes him ask the big questions: ‘Who am I? Where did I come from? Why am I here? Where will I end up?’ These deep questions are what distinguish humans from animals. If animals desire to move on their primal instincts, what moves man is his innate tendency to seek out the purpose of his existence and life. This is why the truest of names are Ḥārith (ploughman) and Hammām (energetic worker), as stated by the Prophet 95, as they comprise of two central features of man that represent his desire to wish and to seek. These two traits are not possible without the existence of something that can be wished and sought after. The ultimate aim that can be sought is Allah .

جیسا کہ ابن تیمیہ نے فرمایا: "روح احساس اور خواہش سے خالی نہیں ہو سکتی۔ درحقیقت روح میں ایسا خالی پن ناممکن ہے۔ احساس اور خواہش اس کی حقیقت کا جزوِ لازم ہیں۔ احساس اور خواہش کے بغیر روح کا تصور نہیں کیا جا سکتا۔ یہ کہنا درست نہیں کہ روح خالق سے خالی ہو سکتی ہے، یعنی اس کے وجود یا عدم وجود کے احساس سے، یا اس کی محبت یا اس کی عدم محبت سے خالی ہو سکتی ہے۔ یہ کہنا بھی درست نہیں کہ اس کا اقرار اور اس کی محبت روح کے وجود کا لازمی حصہ نہیں، اگرچہ اس کے خلاف کوئی رکاوٹ نہ ہو۔ بلکہ یہ بات غلط ہے، کیونکہ روح اپنی فطرت کے لازمی حصے کے طور پر اپنی مطلوبہ چیز کو ساتھ رکھتی ہے۔ چونکہ روح اپنی ذات کے لازمی تقاضے کے طور پر ہمیشہ خواہش رکھتی ہے، اس لیے یہ تصور نہیں کیا جا سکتا کہ انسان کی روح کسی چیز کی خواہش سے کبھی خالی ہو۔ اسی لیے نبی ﷺ نے فرمایا: "سب سے سچے نام حارث اور ہمام ہیں۔" روح بہرحال ایک زندہ مخلوق ہے، اور ہر زندہ مخلوق اپنے ارادے سے حرکت کرتی ہے۔ لہٰذا روح کی ایسی حرکت ہونی چاہیے جو وہ اپنے لیے چاہتی ہو۔ اس طرح ہر "خواہش رکھنے والی ہستی" کے لیے ضروری ہے کہ اس کی کوئی مطلوبہ چیز ہو۔ جو چیز مطلوب ہو وہ یا تو بذاتِ خود مقصود ہوتی ہے، یا کسی اور چیز کا ذریعہ ہوتی ہے؛ اور جو چیز کسی اور کے ذریعے کے طور پر مطلوب ہو، وہ لازماً بنیادی مطلوب تک پہنچاتی ہے۔ لہٰذا یہ ناممکن ہے کہ انسان کی تمام خواہشات کسی اور چیز کا ذریعہ ہوں، کیونکہ اس سے علتِ غائی کے لامتناہی سلسلے کی غلطی لازم آئے گی، جو ناممکن ہے، جیسے علتِ فاعلی کا لامتناہی سلسلہ ناممکن ہے، بلکہ اس سے بھی زیادہ۔ چونکہ انسان کے لیے ضروری ہے کہ اس کی کوئی مطلوبہ چیز ہو، اس لیے بالآخر وہ اللہ ہی ہے جس کی طرف اس کا دل مائل ہوتا ہے۔ پس ہر بندے کا ایک معبود ضرور ہوتا ہے۔ اس طرح معلوم ہوا کہ بندہ اپنے معبود سے محبت کرنے پر فطری طور پر مائل ہے۔"96

انسان یوه داسې طبیعي ځانګړتیا لري چې په خپل وجود کې په غریزي ډول د خپلو خوښو کړنو او هغو کړنو ترمنځ توپیر احساسوي چې له هغه څخه پرته له اختیاره صادریږي. کله چې یو سړی د اوبو ګیلاس خپلې خولې ته پورته کوي، خپل کڅوړه اخلي، یا خپل موټر ته ننوځي، هغه غریزي ډول کولی شي دا کړنې له خپل زړه له ټپیدو، په رګونو کې د وینې له بهیدو، او بدن ته د سړو لړزو له احساس څخه توپیر کړي. یو سړی کیدای شي د خپلې خوښې له مخې یو څه وخت سا بنده کړي، خو هغه نشي کولی دې کار ته دوام ورکړي، ځکه چې بدني غیر ارادي عکس العمل د هغه څخه سا اخیستل غواړي. دا زېږیدلې تمایل - چې خلک ازاد اراده لري او دا په غریزي ډول احساسولی شي - یوه توضیح ته اړتیا لري. په حقیقت کې، دې تمایل شتون ته د توضیح اړتیا ده.

A feature of humans is that they instinctively feel within themselves the differentiation between man’s choices and those acts that emanate involuntarily from him. When a person raises a glass of water to his mouth, picks up his bag, or gets in his car, he can instinctively differentiate between those and his heart pulsing, the blood running in his veins, and the cold shivers his body feels. A person can stop breathing for a while by choice, but he is unable to continue to do so, as the involuntary bodily reaction requires him to breath. This innate tendency – that people have free will, which they can instinctively feel – requires an explanation. In fact, the existence of this tendency requires an explanation.

په دې ښکاري چې الحاد، د شتون په اړه د ماديت له نظره، د ازاد اراده پدیدې لپاره قانع کوونکې توضیح نه شي وړاندې کولای. که زموږ اختیاري کړنې یوازې او یوازې د بدن د عصبي عضلي سیستم د بایوکیمیاوي تعاملاتو او برقي سیګنالونو پایله وي، او دا ټول د ثابتو قوانینو تابع وي، نو ازاد اراده څنګه ممکنه ده؟ همدې ستونزې ډیری ملحدین د افراطي جبریت فلسفه ته مخه کړې ده. په دې تصور کې ازاد اراده یو توهم دی او انسان په حقیقت کې پروګرام شوی دی چې هغه څه کوي چې کوي، که څه هم هغه ممکن فکر وکړي چې ازاده اراده لري. په کلاسیک عربي ادب کې یو جبري عالم دا داسې څرګنده کړې ده: «انسان د ازاد اراده لرونکي د انځور سره پروګرام شوی دی».

It would seem that atheism, in light of its materialistic outlook on existence, is unable to offer a plausible explanation for the phenomenon of free will. If our voluntary actions are merely and exclusively the result of biochemical interactions and electric pulses in the body’s neuromuscular system, and that is all governed by fixed laws, how is it possible for there to be any free will? This has led many atheists to adopt an extreme determinist philosophy. In this conceptualisation, free will is an illusion and man is actually programmed to do what he does, even though he might think he has free will. In classical Arabic literature, one determinist expressed this as ‘Man is programmed with an image of one with free will’.

سام هیرس خپل کتاب «ازاد اراده» کې وایي: «زما انتخابونه اهمیت لري – او د ډېرو عاقلانه انتخابونو لارې شته – مګر زه نشم کولی هغه څه وټاکم چې زه یې ټاکم. او که کله داسې بریښي چې زه یې کولی شم – د مثال په توګه، د دوو انتخابونو ترمنځ له بیرته تللو وروسته – نو زه نه غواړم هغه څه وټاکم چې زه یې غواړم وټاکم. دلته یو داسې بیرته ستنیدل شتون لري چې تل په تیاره کې پای ته رسېږي.»۹۹ دا موقف د الحادي عوامو په ټولو او حتی د هغو کسانو لخوا هم ښه ومنل شو چې د نړۍ مادي لید لري او د الحاد په اړه شکمنې دي. د دې موضوع د پوهېدو لپاره د کتاب په پیل کې هغه څه کافي دي چې هیرس یې ویلي دي: «ازاد اراده یوه وهمه ده.»۱۰۰ هغه وروسته وایي: «ازاد اراده په حقیقت کې له وهمې څخه ډېره (یا کمه)۱۰۱ ده، ځکه چې دا د مفهوم له مخې منسجمه نشي کیدای.»102