Önceki bölümde, Rab'bin fıtrat içindeki idrakinin analiz ve akıl yürütmeden önce geldiği vurgulanmıştı. Ruh üzerindeki bu iz, duyuları sağlam bir fıtratta olduğu ve engeller bulunmadığı sürece, insanın O'nu tanımasını gerektirir. Bir kişi şüpheye veya gaflete düşerse, akıl, ruhu hatırlatarak fıtrat temelli idraki desteklemede rol oynar. İbn Teymiyye şöyle demiştir: "Içgüdüsel, zorunlu bilgi ile bunu destekleyen delillerin bulunması arasında karşılıklı bir çelişki yoktur."107

In the previous chapter, it was highlighted that the cognition of the Lord  within the fiṭrah precedes analysis and reasoning. The imprint on the soul requires a man to acknowledge Him, , so long as his senses are of sound nature and the impediments are absent. In the event where a person falls prey to doubt or heedlessness, logic has a role in shoring up fiṭrah-based cognition by reminding the soul. Ibn Taymiyyah said, ‘There is no mutual conflict between instinctive self-evident knowledge and possession of evidence that supports it.’107

Vahiy, bu konudaki ve diğer konulardaki temel akli delilleri ortaya koymaktadır. Bu konuyu vahyin nasıl ele aldığını düşündüğümüzde, bir takım noktalar gözlemleriz:

Revelation points out the main rational arguments in this issue and others. If we contemplate how revelation deals with this issue, we observe a number of points:

1. Kur'an'da ve peygamberî gelenekte mantığa dayalı akıl yürütmenin araçları açıkça basit ve berraktır. Kolayca kavranabilirler ve fıtratla tam bir uyum içindedirler.

1. The tools of logic-based reasoning in the Qur’an and the prophetic tradition are distinctly simple and clear. They are easy to digest and are in absolute alignment with fiṭrah.

Bu araçlar, akli delillerin en faydalısıdır ve çoğu ruhla uyumludur. ‘Kolayca kavranabilen ve hazmedilebilen, akla açık olan akli delil, güvenilmeye daha yakındır.’108 İbn Rüşd, vahiydeki delillerin sadeliğini ve bunların insanı hedefe nasıl etkili bir şekilde ulaştırdığını ortaya koyar. Şöyle der: ‘Dini yöntemler incelendiğinde, çoğunun iki özelliğe sahip olduğu görülür: Kesin sonuç verirler ve basittirler, bileşik değildirler; yani önermeleri azdır. Dolayısıyla sonuçları, önermelerine yakından uyum sağlar.’109

These tools are the most beneficial of rational proofs and are congruent with most souls. ‘Rational proof that is easy to grasp and digest, and is apparent to the mind, is more likely to be trusted.’108 Ibn Rushd reveals the simplicity of the proofs in revelation, and how they efficiently lead a person to the goal. He said, ‘When the religious methods are contemplated, most are found to comprise of two characteristics: they are conclusive, and they are simple and not compounds, i.e., they are few in terms of their propositions. Therefore, their conclusions would be closely aligned to their propositions.’109.

2. Bolluk ve çeşitlilik.

2. Abundance and variety.

Bu, Allah'ın kullarına bir kolaylığıdır. İbn Teymiyye şöyle demiştir: "İnsanların bir şeyi bilmeye olan ihtiyacı ne kadar büyükse, Allah onların o şeyin bilgisine dair delilleri o kadar kolaylaştırır; örneğin O'nun kim olduğunu bilmenin delilleri, Elçisi'nin peygamberliğinin delilleri, O'nun kudret ve ilminin delilleri gibi. Bu tür deliller çoktur ve kesindir."110

This is a facilitation granted by Allah  to His servants. Ibn Taymiyyah  said, ‘The more people are in need of knowing something, Allah facilitates for them the evidence for its knowledge, such as the proofs for knowing Who He is, the proofs of His Messenger’s prophethood, the proofs of His power and knowledge, etc. Such proofs are numerous and conclusive.’110

Bir sebebin varlığına dair mantıksal delilin bir yönü, etkinin sebebe delalet ettiğidir; vahiy de bu delili çeşitli ifadelerle ve birçok bağlamda hatırlatmak için gelmiştir. Bu bakımdan, O'nun bütün yaratılışı üzerinden O'nun varlığını ispat etmek mümkündür, çünkü hepsi O'nun etkilerinden birdir. Etkinin sebebe delalet etmesi, yaratılıştaki çeşitliliğin sayısı kadar alt delili kapsayan bir çatı argümanıdır. İbn Rüşd, yaratıcının varlığına dair icat delili üzerine yorum yaparken şöyle demiştir: "Bu türde, icat edilmiş şeylerin sayısınca birçok delil vardır."111 Gerçekten de "kendisinin bir ortağının bulunmasını engelleyecek biçimde, Yaratıcısına işaret eden bir delil olmayan hiçbir yaratılış yoktur."112

One aspect of the argument from logic for the existence of God is that the effect is indicative of the cause, and revelation came to remind us of this argument with various wordings and in multiple contexts. With this in mind, it is then possible to prove Him  through His entire creation, as they are all one of His effects, . The effect being indicative of the cause is an umbrella argument for numerous sub-arguments, which number the amount of variety found in the creation. It is as Ibn Rushd said as he commented on the argument from invention for the existence of the Creator: ‘And in this type are many indicators as per the number of invented things.’111 In fact, ‘there is no creation that is not in itself a sign pointing to its Creator, in a manner which disallows any partnership associated unto Him’.112

Şair Ebu'l-Atahiye şöyle dedi:

The poet Abū al-ʿAtāhiyyah  said:

"Bak, hepimiz eskimiş olacağız."

‘Lo, we are all going to become obsolete.

Âdem'in çocuklarından kim sonsuza dek kalabilir?

Who from the children of Adam can remain forever?.

Onların kökeni Rableri katındandır.

Their origin is from their Lord.

Ve herkes Rabbine döndürülecektir.

And everyone shall return unto his Lord.

Ey, Allah'a nasıl isyan edilebilir?

Alas, how can the Divine be disobeyed?.

Ve O nasıl inkâr edilebilir?

And how can He be denied?.

Allah her harekette vardır.

Allah has in every motion.

Ve her durağan anda bir delil vardır.

And in every stationary moment a testament.

Ve O'nun her şeyde bir ayeti vardır.

And in everything He has a sign.

"O'nun Tek olan Allah olduğuna işaret ederek."

Pointing out that He is the One.’.

Bu nedenle, "Allah'ın, yaratılmışların aldığı tüm nefeslerin sayısınca O'na giden yolları vardır" sözünün gerçeğe pek uzak olmadığı açıktır.113.

It is clear, therefore, that the statement ‘Allah has ways unto Him to the tune of all the breaths taken by the creation’ is not far off from the truth.113.

3. Kur'an bu konuyu çoğunlukla dolaylı anlatım ve "a fortiori" (daha öncelikli olan) akıl yürütme yoluyla ele almaktadır.

3. The Qur’an mostly deals with this issue by way of implication and argumentum a fortiori.

Kur'an'da Allah'ın varlığını göstermek için anılan delillerin çoğu, daha geniş bir hususu, örneğin O'nun rububiyet ve uluhiyetteki birliğini ispat etmek için sunulmaktadır. Bu tür ayetler, Allah'ın varlığına zorunlu olarak gerektirme yoluyla işaret eder. Bu ayetler Allah'ın birliğini ispat etmek ve O'nun bazı kemal sıfatlarını anlatmak için sunulduğuna göre, Allah'ın varlığına dair de dolaylı olarak delil teşkil ederler. Bu delil yöntemi, açıkça görüldüğü gibi, argumentum a fortiori (daha güçlü olandan delil getirme) yöntemidir. Bir örnek vermek gerekirse, Allah şöyle buyurmaktadır: "De ki: 'O, her şeyin Rabbi iken, ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım?'"114 Demek ki Allah'ın her şeyin Rabbi olması, O'nun mutlak hâkimiyet, yaratma ve tedbir sıfatlarıyla nitelendiğini gösterir. Bu da Kur'an'ın yalnızca Allah'ın varlığını ispat etmekle ilgilenmediğini, aksine yaratılmışları Yaratıcılarıyla tanıştırmayı, O'nun kemal sıfatlarını ortaya koymayı ve O'nun hak ettiği tazim, yüceltme ve tevhid ibadetini açıklamayı amaçladığını ortaya koyar. Yaratılmışların, kendilerini yaratan bir Rabbinin bulunduğunu ve varlıklarının O'na muhtaç olduğunu sadece bilmelerine gelince, bu zaten fıtratlarına nakşedilmiştir.

Most proofs in the Qur’an mentioned to demonstrate His existence are presented to prove a wider point, such as His oneness,  in lordship and divinity. Such verses point out Allah’s existence by necessary implication. Since these verses are presented to prove the oneness of Allah  and relate some of His perfect attributes, then they are also offering proof for His existence by implication. This method of evidence is argumentum a fortiori, as is evident. To highlight an example, Allah  says, ‘Say, O Prophet, “Should I seek a lord other than Allah while He is the Lord of everything?”’114 So, for Allah to be the Lord of everything denotes that He is associated with the attributes of ultimate dominion, creation, and planning. This reveals that the Qur’an’s concern was spent not solely on proving Allah’s existence, but rather to introduce the creation to its Creator, reveal His perfect attributes, and explain the reverence, glorification, and monotheistic worship that He deserves. As for the mere cognition of the creation that they have a Lord that created and that they are in need of His existence, then that is already imprinted onto their fiṭrah.

4. Vahiy, çeşitli ifadeleriyle, insanı fıtrat unsurunu harekete geçirmeye ve ona hatırlatmaya yöneliktir.

4. Through its various wordings, revelation seeks to stimulate and remind man of the element of fiṭrah.

Kur'an, insanın karşılaştığı çeşitli durumlarda istediği sonuca ulaşmak için sebeplere başvurma arzusunu uyandırır. Örneğin Allah şöyle buyurur: "Ahirete inanmayanların kötü sıfatları vardır; Allah'ın ise en yüce sıfatları vardır. Ve O, mutlak güç sahibi ve hikmet sahibidir."115 Kur'an ayrıca, kişinin musibete uğradığında Rabbi katındaki gerçek konumını ve O'na olan ihtiyacını hatırlatır: "Sizi karada ve denizde yolculuk ettiren O'dur. Öyle olur ki, gemilerde rüzgârın elverişli esmesiyle yolculuk yaparsınız ve yolcular sevinirler. Derken gemilere şiddetli bir fırtına gelir, her yandan dalgalar üzerlerine çöker ve yolcular helak olacaklarını sanırlar. O zaman dinlerini yalnız Allah'a has kılarak O'na dua ederler: 'Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız.'"116 Kur'an ayrıca şöyle buyurur: "İnsana bir sıkıntı dokunduğunda, yan üstü yatarken, otururken ya da ayaktayken Bize yalvarır. Ama sıkıntısını giderdiğimizde, sanki kendisine dokunan bir sıkıntıdan dolayı hiç Bize yalvarmamış gibi eski haline döner. Haddini aşanlara yaptıkları işler böylece süslü gösterilmiştir."117

The Qur’an evokes the soul’s desire to adopt means in the various situations man faces in order to achieve a desired outcome. For example, Allah  says, ‘To those who disbelieve in the Hereafter belong all evil qualities, whereas to Allah belong the finest attributes. And He is the Almighty, All-Wise.’115 It also reminds the servant of his rightful place in front of his Lord and his need for Him when calamity befalls: ‘He is the One Who enables you to travel through land and sea. And it so happens that you are on ships, sailing with a favourable wind, to the passengers’ delight. Suddenly, the ships are overcome by a gale wind and those on board are overwhelmed by waves from every side, and they assume they are doomed. They cry out to Allah alone in sincere devotion, “If You save us from this, we will certainly be grateful.”’116 The Qur’an also says, ‘Whenever someone is touched by hardship, they cry out to Us, whether lying on their side, sitting, or standing. But when We relieve their hardship, they return to their old ways as if they had never cried to Us to remove any hardship! This is how the misdeeds of the transgressors have been made appealing to them.’117

Mantıksal delilin bileşenleri:

Components of the argument from logic:

Eğer Allah'ın varlığına işaret eden akli delilin doğasını incelersek, onun iki temel bileşenden oluştuğunu görürüz:

If we analyse the nature of the rational proof that points to the existence of Allah , we will observe that it is made up of two key components:

1. Doğuştan gelen içgüdüsel kavramlar.

1. Instinctive innate concepts.

2. Gözlem ve duyular.

2. Observation and the senses.

Bu deliller Allah'ın varlığını ispat eden, insanın fıtratında bulunan doğuştan gelen gerçeklerdir; örneğin bir üstünlüğün sebepsiz tercih edilmesinin imkânsızlığı, bir etkinin bir sebebe ihtiyaç duyması ve nedensellik ilkesi gibi. Diğer deliller de bu argümanlardan türemektedir. Böylece, var olmayan bir şeyin var olması, nedensellik ve tercih sorusunu gündeme getirir: Bu varlığın yokluğu yerine varlığını tercih ettiren şey tam olarak neydi? Onu hiçlikten çıkarıp varlık âlemine getiren sebep neydi? Benzer şekilde, dünyanın yapısındaki kusursuz tasarım da bir sebebe ihtiyaç duyan bir etkidir, ve bu böyle devam eder. Bu fıtri unsurun varlığı, bu tür argümanı son derece yaygın ve kolay anlaşılır kılmıştır. Nitekim bu, bir Bedevi'nin meşhur sözünü söylemesine yol açmıştır: "Deve tezeği deveye delalet eder. Ayak izleri yürüyüşe delalet eder. Öyleyse yıldızlarıyla gökyüzü ve vadileriyle yeryüzü, Yüce ve Her Şeyi Bilen'e neden delalet etmesin?"

These arguments that prove Allah’s existence are instinctive realities that are innate to man, like the impropriety of preponderance without a cause for preponderance, an effect’s need for a cause, and the principle of causality. Other proofs stem from these arguments. Thus, the existence of something after having been non-existent leads to the question on causality and preponderance: What exactly gave preponderance for the existence of this entity over its non-existence? What was the cause to take it out from nothingness into the world of existence? Likewise, the immaculate design in the construct of the world is an effect that requires a cause, and so on. The presence of this innate component makes this type of argument extremely widespread and easy to understand. It led the Bedouin to utter his famous phrase: ‘Camel dung points to camels. Footprints indicate travel. So the sky with its constellations and the Earth with its valleys – why do they not point to the Sublime, the Omniscient?’

Bunlar dünyanın gözlemlenebilir ve algılanabilir görüntülerini ve olgularını konu alır. Bu gözlemler üzerinde mantık yürütülür ve insan bunlardan sonuçlar çıkarabilir – delile dayalı akıl yürütme sürecinin meyvesi budur. Duyuların Allah'a işaret ettiğini anlayan yaratıklar, kendilerinin O'nun eserlerinden biri olduğunu bilirler. Bu bakış açısından, Arapçada her yaratılış türüne ʿālam (kelime anlamıyla: dünya) denir. İbn Teymiyye, ʿālam'ın neden ʿālam diye adlandırıldığını tartışır: ‘ʿĀlam, bilgi veren şeydir; tıpkı mühürlemekte kullanılan şeye hātam denildiği gibi… Yaratılışın her türü ʿālam olarak adlandırılır, çünkü Yaratıcı'nın bir işareti ve delilidir – bilen anlamındaki ʿālim'in aksine; tıpkı mühürleyen anlamındaki hātim gibi. Şöyle demiştir: “…ancak o, Allah'ın Elçisi ve peygamberlerin mührüdür.”118

These pick up the observable and perceptible imagery and phenomena of the world. Logic is applied on these observations, enabling a person to derive conclusions – this is the fruit of the evidence-based reasoning process. Creations who understand that the senses point to Allah  know that they are one of His effects. From this viewpoint, each type of creation in Arabic is called ʿālam (literally: world). Ibn Taymiyyah discusses why ʿālam is called ʿālam: ‘ʿĀlam is that which gives knowledge, like khātam is that which is used to seal…Each category of creation is called ʿālam as it is a sign and proof for the Creator – as opposed to ʿālim, who is one who knows, just like khātim, who is the one who seals. He  said, “…but is the Messenger of Allah and the seal of the prophets”118

…çünkü o, onlar için mühürdür.' Her ne kadar bütün yaratılmışlar O'nun varlığının delilleri ise de, bu delil olma dereceleri birbirinden farklıdır. Cansız nesneler Allah'a delalet etse de, bu delalet canlı yaratılmışların delaletinden daha azdır. Bir çakıl taşının Allah'a delaleti ile bir insanın delaleti arasında fark vardır. Delalet derecelerinin farklılığının bir kısmı, maddenin doğasına (akıl yürütmenin konusu olan alan) ve gözlemcinin doğasına (akıl yürüten kişi) dayanır.

because he was the seal to them.’ Though all creations are indicative of Him , they vary in their level of indication. Though inanimate objects are indicative of Allah , their indication is less than that of living creations. There is a difference between the indication to Allah  by a pebble and that of a human. Part of the varying levels of indication goes back to the nature of matter (the subject area for reasoning) and the nature of the observer (the reasoner).

Teist görüşün Allah'ın bilgisinin fıtrî olduğu konusundaki tutumu açık olsa da, ve bu fıtrî yatkınlığı insana hatırlatmak ve bu konuda gönül rahatlığı elde etmek için akli delillerden yararlanmanın mümkün olduğu da bilinse de, felsefe çevrelerindeki tartışma alanı şudur: Allah'ın varlığı için akli bir gerekçe sunmak mümkün müdür, değil midir?

Though the theist viewpoint on the cognition of Allah  being innate is clear, and that it is possible to leverage rational proofs to remind man of that innate predisposition and to gain contentment in that regard, the arena of argument in circles of philosophy is this: Is it possible to offer rational reasoning for Allah’s existence  or not?

Bir insanın bu konudaki tutumları üç başlık altında toplanabilir: olabilirlik; karşı çıkma; ve ya karmaşık ya da bir yana eğilmekte tereddüt eden ara tutumlar. Örneğin agnostikler, Yüce Yaratıcı'nın varlığı konusunda bir görüşe sahip değildirler; O'nun varlığını ne kabul ne de reddederler. Bunların bazıları bu görüşte, iki taraftaki delillerin birbirini götürdüğünü hissettikleri için olsa da, bazıları agnostisizmlerini, insan idrakinin bu konuda kesin bir sonuca ulaşmasının imkânsız olmasına bağlarlar. Onlara göre, bilişsel araçlarımız Tanrı'nın varlığı sorusuna herhangi bir cevap verme yeteneğinden yoksundur. Bu tutum, Tanrı'nın varlığı sorusunun cevaplanabilmesi ihtimalini inkâr eder. O'nun varlığına işaret eden delillerin ayrıntılarını tartışmaya girmeden önce, aklî delillerle Tanrı'yı bilmenin kapsamı meselesini kısaca ele almamız gerekir. Bu konuda cevaba ulaşmak için bilişsel gücümüzü kullanabilir miyiz? Tanrı'ya inanan insanlar, bunu ampirik veya doğrudan duyusal yollarla yapmasalar da, O'na iman etmelerine bu engel olmamıştır. Onlar a) fıtratın gereğine ve b) çeşitli aklî argümanlara dayanarak inanırlar. Bunun yanında, Peygamberlerin ve Resullerin yalnızca O'nun varlığına değil, mükemmel sıfatlarına da işaret eden delilleri vardır. Allah'ın akılla bilinebildiğini açıklamak için, varlıkta bulunan her şeyin iki türden biri olduğunu not etmek gerekir:

One finds three positions on this: possible; against; and middle positions that are either confused or hesitant to incline either way. Agnostics, for example, do not have a position on the existence of the Divine – they neither accept nor reject His existence. Though some of them are of this view because they feel the evidence on both sides cancel each other out, others of this view state that their agnosticism is because it is impossible for human cognition to arrive at any firm conclusion in this matter. They claim that our cognitive tools are unable to offer any answer to the question of God’s existence. This position negates the possibility that the question of God’s existence can be answered. Before we delve into discussing the details of the proofs that are indicative of His existence, we should quickly deal with the issue of the scope of possibility of knowing God through rational proofs. Can we use our cognitive powers to arrive at an answer in this regard? Though humans who believe in God do not do so by way of empirical or direct sensory means, that has not prevented them from having faith in Him. They believe on the basis of a) the requirement of the fiṭrah, and b) various rational arguments. This is in addition to the evidence brought by the Prophets and Messengers that point not only to His existence but His perfect attributes. To clarify that Allah  can be recognised rationally, it should be noted that everything in existence is one of two types: