İlahiyat tartışmalarında Allah'ın varlığı, merkezi ve son derece belirleyici bir konudur. Bütün ilahiyat söylemlerinin dayandığı temeldir. Hatta temel ayırıcı niteliktedir. Müminin kendisi, hayatı ve çevresindeki dünya için kurduğu bütün ilahiyat görüşü, bu ışık altında şekillenir.

In theological discussions, the existence of Allah is an issue that’s central, and highly consequential. It is the foundation upon which all theological discourses are based. In fact, it is the fundamental delineator. It is in its light that the entire theological outlook of a believer is set up – for himself, his life, and the world around him.

Ben bu ifadenin açık olduğunu umarım, ve bunun teistik itikadın, özel bir delil gerektirmeyen, kendiliğinden anlaşılır teolojik öncüllerinin bir parçası olduğuna inanırım. Allah'a iman, bir mü'minin bütün tasavvurlarının etrafında döndüğü merkezdir. Hiçbir dini kavram bu unsurdan yoksun değildir. Bu yüzden İslam'a mensup olanlar arasında – eskilerden çağdaşlara kadar – Allah'ı tanımanın ve varlığını kabul etmenin imanın en önemli temeli olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu, diğer tüm teolojik tartışmalardan önce gelir. Bu olmaksızın, ibadette ve rububiyette Allah'ın birliği, ﷺ Peygamber'in peygamberliğine iman ve Kur'an'ın Allah'ın Kitabı olduğuna inanmak gibi diğer İslami inançlara ulaşılamaz. Müslümanlar arasında yukarıdaki görüş birliği bulunmakla birlikte, bu tasdikin mahiyeti, kaynağı ve ruhta nerede konumlandığı konusunda farklılık vardır. Allah'ın tasdiki ruha nakşedilmiş midir, yoksa delillerin tahlilini gerektiren, sonradan edinilmiş bir bilgi midir?

I would hope to believe the statement above is obvious, and that it is part and parcel of the self-evident theological assertions of theism that require no specific proof. Having faith in Allah  is the pivot, around which all the conceptualisations of a believer revolve. There is no religious concept that is void of this element. This is why there is no difference of opinion among the affiliates of Islam – from the ancients to the contemporaries – that recognising Allah and affirming His existence is the most important fundamental of faith. It precedes all other theological discussions. Without it, any other Islamic belief – such as the monotheism of Allah in worship and lordship, belief in the prophethood of the Prophet , and belief that the Qur’an is Allah’s Book – cannot be attained. Though the above consensus exists among Muslims, there is a difference in the nature of this affirmation, its source, and where it is positioned in the soul. Is the affirmation of Allah imprinted on the soul, or is it acquired knowledge that requires analysis of the evidence?

Vahiy bu konuyu nasıl ele almış, eski Müslüman alimler bu hakkında ne söylemiş, insan ve onun yapısı nasıl kurulmuştur ve kendi benliğimizde doğal olarak neyi buluruz, bunlara bakalım. Doğru görüşün, Yaratıcı hakkındaki bilginin fıtrî olduğu yönünde olduğunu görürüz. Yaratıcının tanınması, ruhta sağlam biçimde yerleşmiş, içgüdüsel ve nakşedilmiş bir bilgidir. Herhangi bir delil gerektirmeyen diğer içgüdüsel bilgiler gibidir. Yine de bu fıtrî yatkınlık bozulabilir ve insanın iç pusulasında bir dengesizliğe yol açabilir. Böyle bir durumda, o fıtrî yatkınlığı insanda yeniden kurmak için değil, onu hatırlatmak için tahlile ve delile ihtiyaç duyulur. "Yaratıcının varlığını kabul etmek fıtrîdir, içgüdüseldir ve apaçıktır. Tahlile veya delile dayanmaz."11 Ancak, "bozulmamış fıtrata sahip olanlar için bu içgüdüsel olarak bilinse de, birçok insan tahlile ihtiyaç duyar. Bazen insanın buna ihtiyacı yoktur; bazen ise vardır."12

Let us look at how revelation dealt with this issue, what ancient Muslim scholars said about this, how man and his nature are constructed, and what we innately find in our own selves. We would find that the correct position is that knowledge of the Divine is innate. The recognition of the Creator  represents instinctive and imprinted information that is firmly entrenched in the soul. It is like other instinctive knowledge that does not require any proof. Yet, this innate predisposition can become corrupted and cause an imbalance in man’s inner compass. In such a situation, analysis and proof would be required to remind man of that innate predisposition, not to establish it in him. ‘Affirming the Maker is innately predisposed, instinctive, and self-evident. It is not predicated on analysis or evidence.’11 However, ‘even though it is instinctively known to those with uncorrupted predispositions, many people need analysis. Sometimes, man is not in need of it; in other occasions, he is’.12

Yani, bilginin doğuştan gelen unsurlarının, fıtrat sağlam ve bozulmamış olduğunda elde edildiğini kabul etmekle birlikte, bu fıtratın bozulup hastalanabileceğini ve onun hakikati bâtıl olarak görmesine yol açabileceğini söyler. Bunun bir örneği, bedenin hastalandığında tatlı bir şeyi ekşi bulması ya da çift görmesidir. Bu tür durumların, hastalığı gidermek için tedavi edilmesi gerekir.13 Buna dayanarak, analiz yapmaksızın marifet ya da iman elde eden kimseye bunu yapması farz değildir; bunu yapamayanlar içinse yapmaları farzdır.14

So, even though admitting that ‘the innate aspects of knowledge are gained when the predisposition is sound and uncorrupted, that predisposition can become corrupted and ill, leading it to see the truth as falsehood. An example of this is the body when it becomes ill – it might find that something sweet is sour, or it might suffer from double vision. Such instances would have to be treated to remove the illness’.13 Based on this, ‘whosoever gains gnosis or faith…without analysis, it would not be incumbent on him to do so; for those who cannot do so, it would be incumbent on them’.14

Analiz ve Allah'ın varlığına dair delil üretebilme yetkinliği, evrensel yükümlülüklerden değildir; zira bunun bilgisi ruhun sezgisiyle elde edilebilir. Ancak insanın fıtri yatkınlığında Rabb'in tanınması yoksa, bu yükümlülük ona farz olur. Bu süreç, ruha fıtri yatkınlığının neyi gerektireceğini hatırlatmak olacaktır. Burada analiz ve delil yükümlülüğü, Allah'ın varlığını kabul etme asıl yükümlülüğüne ulaşmanın bir mekanizması olarak işlev görür. Ancak Allah'ın varlığına dair analiz ve delilin evrensel bir yükümlülük olduğunu iddia etmek temelsizdir. Bir başka yanlış iddia da dini sorumlu bir kişinin üzerindeki ilk yükümlülüğün şudur:

Analysis and the ability to produce evidence for Allah’s existence are not from the universal obligations, as knowledge of this can be achieved by the soul’s intuition. However, it does become incumbent on man when the recognition of the Divine is absent from his innate predisposition. This process would be to remind the soul what its predisposition would have dictated. The obligation of analysis and evidence here would act as a mechanism to achieve the primary obligation of affirming the existence of Allah.It is, however, unsubstantiated to claim that analysis and evidence for Allah’s existence is a universal obligation. Another false claim is that the first obligation on a religiously liable person is:

• Allah'ın varlığını bilmek.

• to know of Allah’s existence.

• bilgiye ulaştıran bir analiz yürütmek.

• to conduct analysis that leads to cognition.

• analiz yapma niyetinde olmak, veya.

• to have the intention to conduct analysis, or.

• Allah'ın varlığı konusunda analize girişmeden önce tereddüt içinde olmak.

• to be in two minds about Allah’s existence before intending to conduct analysis.

İnsan, Allah'ın varlığını fıtri yatkınlığı sayesinde tanıyabilir. Bu konuda şüpheye düşen kişi, bu tür kuşkuları gidermek için çaba göstermelidir. Bu konudaki sahih görüş, İbn Teymiyye'nin zikrettiği görüştür: "İlk dini yükümlülük, insanların durumlarındaki çeşitliliğe göre farklılık gösterebilir. Bir kişi için ilk yükümlülük olan şey, bir başkası için öyle olmayabilir."15 Benzer şekilde, bilgi edinmek için analiz yollarını bir ya da birkaç yöntemle sınırlamak yanlıştır. Bu bilgiye ulaştıran her türlü geçerli delil, buna ihtiyacı olan herkes için meşrudur. Böyle bir delilin yapabileceği en fazla şey, kişiyi asli fıtratını hatırlatmaktır. İbn Teymiyye şöyle der: "Allah'ı tanıma ve kabul etme yolları çeşitli olduğundan, çeşitli kelamcı grupları, O'nu bilmenin yöntemini belirlemiş ve kendi yöntemlerinin tek yol olduğuna inanmıştır. Bu büyük bir hatadır. Bilgiye dayanmayan bir görüştür."16

Man can recognise the existence of Allah  via his innate predisposition. Whoever is afflicted by doubt in this regard must work to expel such uncertainties. The verified position in this regard is that which Ibn Taymiyyah  mentioned: ‘The first religious obligation can differ based on the variety of people’s situations. What might be the first obligation on one person might not be so on another.’15 Likewise, restricting the ways of analysis to acquire knowledge to one or a few methods is incorrect. Any proper evidence that leads to this knowledge is legislated for anyone who requires it. The most such evidence can offer is to remind a person of his original predisposition. Ibn Taymiyyah  says, ‘As the ways of recognising and acknowledging Allah are varied, various groups of theologians adopted a method to ascertain knowledge of Him, believing that their method was the only way. This is a gross error. It is a position not grounded in knowledge.’16

Bir peygamber de yoktur ki, kavmine ilk çağrısını yaparken, "Yaratıcıyı tanımanız emredilmiştir, öyleyse O'nu tanıyabilmeniz için analiz yapın ve bunun delilini çıkarın" demiş olsun. Onlar, önce bu tanımayı elde etmekle ya da o tanımaya götüren delillere ulaşmakla yükümlü kılınmamışlardı. Kalpleri O'nu zaten biliyor ve O'nu tasdik ediyordu. Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar; fıtrat, ruhun içinde yaratılıştan var olan ve ona işlenmiş olan yatkınlıktır. Ancak bu yatkınlık değiştirilebilir. İnsana hatırlatma yapıldığında, aslında fıtratındaki yatkınlığı hatırlatılır. Bu yüzden Allah, Mûsâ'ya, "Ona yumuşak bir dille söyleyin, belki düşünüp öğüt alır" buyurmuştur; yani fıtratında bulunan bilgiyi hatırlatarak, Rabbini, O'nun kendisine nasıl lütufta bulunduğunu, nasıl iyilik ettiğini ve ona olan muhtaçlığını tanımasını sağlamak. Bu da onu imana davet eder.17

He adds: ‘There is no Messenger who, when he first called his people, said, “You are commanded to seek the recognition of the Creator, so conduct analysis and derive evidence for it so that you may recognise Him.” They were not made liable to first gain that recognition, nor were they made liable to access the evidence that led to that recognition. Their hearts already knew Him and affirmed Him. Every newborn is born upon the fiṭrah (innate and imprinted predisposition of the soul). However, this predisposition can be altered. When man is reminded, he is reminded of his predisposition. This is why Allah said to Mūṣā, “Speak to him gently, so perhaps he may be mindful” of the knowledge that is in his fiṭrah, which will enable him to know his Lord, how He favoured him, how He was good to him, and how he is dependent on Him. That will invite him to faith.’17

Analiz ve delil çıkarmanın bir de ek faydası vardır. Dini usulüne uygun biçimde yürütüldüğünde, bu, imanın artmasına ve fıtratın kalpte daha sağlam yerleşmesine yol açabilir. Ebü'l-Muzaffer es-Sem'ani şöyle demiştir: "Kur'an'ın ve peygamberî sünnetin onayladığı türden analizi inkar etmiyoruz; çünkü bu, mümininin imanında artış yaşamasına, nefsinin sakinleşmesine ve kalbinde huzur bulmasına imkân verir."18

Analysis and deriving evidence have an additional benefit as well. If executed in the proper religious manner, this can lead to greater faith and entrench the fiṭrah in the heart. Abū al-Muẓaffar al-Samʿānī said, ‘We do not deny the type of analysis that is endorsed by the Qur’an and prophetic tradition, for this allows a believer to increase in faith, calm his soul, and gain contentment in his heart.’18

Herhangi bir doğru tefekkürün sağladığı iman artışı, yalnızca Allah'ın varlığını teyit etmekle sınırlı değildir. Aksine, kulun Rabbinin mükemmel sıfatlarına dair daha derin bir kavrayış kazanmasını ve O'nun kudreti, iradesi, ilmi, hikmeti, rahmeti ve benzeri sıfatlarında kâmil olduğunu kabul etmesini sağlar. Bu tefekkür ve bu tatmin, İbrâhîm el-Halîl'in elde ettiğine benzer bir sonuç verir: "Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster." Allah şöyle buyurdu: "Hâlâ inanmıyor musun?" İbrâhîm cevap verdi: "Evet, inanıyorum; ancak kalbim yatışsın diye."19

The increase in belief brought about by any proper analysis is not limited to merely affirming the existence of Allah . Rather it allows a servant to gain an enhanced insight into the perfect characteristics of his Lord  and acknowledge that He is complete in His power, will, knowledge, wisdom, mercy, and the like. This analysis and contentment offer similar to what Ibrāhīm al-Khalīl  gained: ‘“My Lord! Show me how you give life to the dead.” Allah responded, “Do you not believe?” Ibrāhīm replied, “Yes I do, but just so my heart can be reassured.”’19

Sağlam bir akıl muhakemesiyle, bir mümin kalbinde daha büyük bir huzur elde edebilir. Bu, şer'î olarak da meşrudur ve kişinin etrafında şüpheler ve olası itirazlar dönüp dolaştığı durumlarda daha da vurgulanmıştır.

With sound rational analysis, a believer can acquire greater contentment for the heart. This is legislated and is further emphasised in situations when there are doubts and potential objections swirling around a person.

Fıtrat delili, insanın Rabbi hakkında özet bir bilgi edinmesine imkân tanır. Ancak fıtrat, O'na dair daha bütünlüklü ve tam bir bilgi sunamaz; işte burada vahyin rolü devreye girer. Vahiy, kulun O'nun kusursuz ve yüce sıfatlarının ayrıntılarını öğrenmesini sağlar ve böylece kulun Rabbiyle daha derin bir bağ kurmasına olanak tanır.

The argument from fiṭrah allows man to obtain synoptic knowledge of His Lord . However, the fiṭrah is unable to offer him a more rounded and complete knowledge of Him; it is here that the role of revelation kicks into play, revealing to the servant the details of His perfect and magnificent attributes that allow him to have a deeper connection with His Lord .

Şeriatın delillerinde, nefste bir fıtratın bulunduğuna dair işaretler vardır; ancak bu unsurun neyi gerektirdiği ve hangi anlamları içerdiği konusunda belirsizlik bulunmaktadır. Açık olan şudur ki şeriat metinleri bunu dinî bir nakış olarak tasvir etmektedir. Allah'ın şu sözünü düşünün: "Öyleyse yüzünü hanif olarak dine, Allah'ın insanları üzerine yarattığı fıtrata çevir. Allah'ın yaratmasında değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur; ancak insanların çoğu bilmez."20

In the evidence of the Shariah, there are pointers to the element of the fiṭrah existing in the soul, albeit with ambiguity surrounding what this element requires and what meanings it comprises of. What is clear is that these texts of the Shariah depict it as a religious imprint. Consider what Allah  said: ‘So be steadfast in faith in all uprightness O Prophet – the natural Way of Allah which He has instilled in all people. Let there be no change in this creation of Allah. That is the Straight Way, but most people do not know.’20

İbn Kesîr şöyle açıklamıştır: "Öyleyse yüzünü dosdoğru olan dine çevir. Allah'ın sana meşru kıldığı, Allah'ın sana rehberlik edip tamamladığı, İbrâhîm'in tevhid dini üzere devam et. Bununla birlikte Allah'ın yarattığı yaratılış üzere olan sağlam fıtratını koru; çünkü Allah yaratıklarını kendisini tanımaları, tek olduğunu kabul etmeleri ve O'ndan başka ilah bulunmadığına inanmaları için yaratmıştır."21 Yukarıdaki ayete benzer bir ayet de şudur: "İşte bu, Allah'ın fıtratıdır. Allah'tan daha iyi kim din ve yol belirleyebilir? Biz yalnızca O'na kulluk ederiz."22 Allah'ın "Allah'ın yaratışında bir değişiklik olamaz" buyruğuna gelince, İbn Kesîr Tefsîri'nde şöyle demiştir: "Bazıları bunun, 'Allah'ın yaratışını değiştirmeyin' anlamına geldiğini söylemiştir; insanlar, Allah'ın kendilerini yarattığı fıtrattan sapmışlardı. Bu nedenle bu ayet, 'Kim oraya girerse güvendedir'23 gibi, bir önermenin üzerini örtülmüş bir emir olarak okunur; yani oraya girenleri koruyun. Bu, sağlam ve doğru bir yorumdur. Başkaları ise bunun gerçek bir haber bildirimi olduğunu söylemiştir; yani Allah tüm yaratıklarını katıksız fıtrat üzere yaratarak eşitlemiştir, hiç kimse bu fıtrat kendisine işlenmeden doğmaz ve bu konuda insanlar arasında bir ayrılık yoktur."24

Ibn Kathīr explained this: ‘So turn your face straight. Continue upon that which Allah legislated for you – the monotheistic religion of Ibrāhīm, which Allah has guided you to and perfected for you. With this, hold fast to your sound fiṭrah, upon which Allah created the creation, for He  created His creation so they could recognise Him, consider Him to be one, and believe there is no god besides Him.’21 Similar to the above verse is the following verse: ‘This is the natural Way of Allah. And who is better than Allah in ordaining a way? And we worship none but Him.’22 As for Allah’s statement ‘Let there be no change in this creation of Allah’, Ibn Kathīr  said in his Tafsīr, ‘Some said it means “Do not change the creation of Allah” – people had changed from the fiṭrah upon which Allah had created them. Therefore, this verse would be read as a command shrouded by a proposition, like “Whoever enters it is safe”23, i.e., protect those who enter it. This is a sound and proper interpretation. Others said that this is an actual statement of fact, which means that Allah  equalised all His creation by creating them on the unadulterated condition of the fiṭrah, nobody is born without this being programmed into him, and there is no disparity between people in this regard.’24

Rabbimizin bilgisinin fıtrî olduğunu söylediğimizde kastedilmeyen şey, bu bilginin insan doğduğu andan itibaren ruhta fiilen mevcut olduğudur. Allah Kur'an'da şöyle buyurur: "Allah sizi annelerinizin karnından, hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size kulak, göz ve akıl verdi."31 Bilginin fıtrîliğinden kastedilen, ruhta bir nakşın bulunması; bu nakşın, Allah'ı tanımanın ön şartları gerçekleştiğinde ve buna engeller kaldırıldığında sonunda harekete geçmesidir. Bu sıra olmadan fıtrat harekete geçmeyebilir. Bunun nedeni, ruhu bozan dışsal bir unsur olabilmesidir. Peygamber ﷺ insanları bu hususta uyarmıştır: "Her doğan, fıtrat üzere doğar. Onu yahudi, hristiyan veya mecusi yapan, ebeveynleridir." Bunu açıklayan İbn Teymiyye şöyle demiştir: "Bir kimsenin İslam fıtratı üzere doğduğu veya hanif olarak doğduğu söylendiğinde, bunun o kişinin anasının rahminden çıktığı andan itibaren bu dini bildiği veya istediği anlamına gelmediği açıktır. Allah şöyle buyurur: 'Allah sizi annelerinizin karnından, hiçbir şey bilmez halde çıkardı.'32 Ancak fıtratın yaptığı şey, o kişide İslam imanını doğurarak onu tanıması ve sevmesini sağlamasıdır. Fıtrat üzere olan bir ruh, Yaratıcısını tanımayı ve sevmeyi, O'na ihlaslı bir imanla bağlanmayı harekete geçirir. Fıtratın gereklerine, fıtratın ne kadar bozulmadan korunduğuna ve onunla çelişen şeylerden ne ölçüde muhafaza edildiğine göre kademe kademe ulaşılır."33

When we say the innateness of cognition of the Divine, what is not intended is that it is present in the soul ever since man is born. Allah  states in the Qur’an, ‘And Allah brought you out of the wombs of your mothers while you knew nothing, and gave you hearing, sight, and intellect so perhaps you would be thankful.’31 Rather, what is intended from the innateness of cognition is that it is an imprint on the soul, which would ultimately kick into action once the prerequisites of acknowledging Allah are met and the obstacles to that are removed. Without this sequence of events, it is possible that the fiṭrah does not kick into action. This can happen because of an external element corrupting the soul. The Prophet  alerted people to this fact: ‘Every newborn is born on fiṭrah. It is his parents who make him into a Jew, Christian, or Magian.’ Explaining this, Ibn Taymiyyah said, ‘When it is said that a person is born on the fiṭrah of Islam, or that he was born a monotheist (ḥanīf), etc., it does not mean that he knows about – or wants – this religion from the moment he left his mother’s womb. Allah says, “And Allah brought you out of the wombs of your mothers while you knew nothing.”32 However, what his fiṭrah does is that it begets the faith of Islam in order for him to recognise it and love it. A soul upon the fiṭrah triggers an acknowledgement and love of its Creator, and the sincere devotion of faith for Him. The requirements of fiṭrah are gained gradually according to how perfectly intact the fiṭrah is, depending on to what extent it was safeguarded from anything that contradicts it.’33

Gerçeklik, insanın Allah'a iman etme eğiliminin ve tevhid (Allah'ın varlığına inanma) eğiliminin insanın özünde bulunan temel unsurlar olduğunu göstermektedir. Bu olgunun bir göstergesi, insan başına bir sıkıntı veya büyük bir musibet geldiğinde fıtratın ihtiyaç duyması ve uyanmasıdır. İnsanın başına herhangi bir musibet ya da büyük bir felaket geldiğinde, ruhunda engelleyemediği bir duygu uyanır. Bu da onu kurtarabilecek ve bu felaketi defedebilecek daha yüce bir gücün var olduğuna işaret eder. Böyle durumlarda insan, Rabbine yalvararak bu felaketten kurtarılmayı kendi içinde ihtiyaç olarak hisseder. Kur'an-ı Kerim bu anlama şu ayetlerde işaret etmektedir: {Bir sıkıntıya uğradıklarında yalnızca O'na yönelerek Rablerine yalvarırlar.}34

Reality testifies that man’s inclination to faith in Allah , and the inclination to theism, are core elements inside him. One indicator of this phenomenon is the requirement and alertness of the fiṭrah when facing hardships and tough times. Whenever any affliction or major calamity befalls man, an incontrollable feeling is sparked in his soul that he cannot repel. This suggests that there is a higher power who is able to repel it and save him. In such situations, he would find within himself the need to beseech his Lord to deliver him from this calamity. The Qur’an points to this meaning in verses such as: ‘When one is touched with hardship, they cry out to their Lord, turning to Him alone.’34

“Ve işte, gemilerde, uygun bir rüzgârla, yolcuların sevincine seyahat ediyorsunuz. Birdenbire gemiler şiddetli bir fırtınaya yakalanır ve içindekiler her yandan dalgalara gömülür; artık helak olduklarını sanırlar. O zaman yalnızca Allah'a, halis bir bağlılıkla yalvarırlar: ‘Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız.’”35

‘And it so happens that you are on ships, sailing with a favourable wind, to the passengers’ delight. Suddenly, the ships are overcome by a gale wind and those on board are overwhelmed by waves from every side, and they assume they are doomed. They cry out to Allah alone in sincere devotion, “If You save us from this, we will certainly be grateful.”’35

Allah'ın varlığına dair delilleri zikrettikten sonra Râzî şöyle demiştir: "İnsan büyük bir imtihan ya da büyük bir musibetle karşılaştığında, yaratılmışlar arasında kendisine yardım edebilecek hiç kimsenin olmadığını hissettiği için bütün umudunu yitirir. Sanki yaratılış aslını ve tabiatının gereğini hatırlayarak, kendisini bu çaresizlikten kurtarıp çıkarabilecek Zât'a yalvarıyormuş gibi olur. Bu, insanın Yaratıcı ve Tedbir sahibine olan ihtiyacını kabul etmesiyle fıtratın şahitliğinden başka bir şey değildir."36 İngilizcedeki bir atasözü de şöyle der: "Siper içinde ateist yoktur." Ateist olanlar dahil, çoğu âlim, bu içsel anlayışı kabul eder; her ne kadar ateistler bunu fıtrat diye adlandırmasalar da. İnanç, kişinin yetiştiği çevrenin ya da bu yatkınlığı etkilemiş olabilecek dış etkilerin ötesindedir. Gerçekten de insanın özünde bulunan temel bir özelliktir. Bunu destekleyen şahitlikler çoktur ve hayatın çeşitli bilişsel yönlerinde kendini göstermektedir. İnsan tarihi, dinin bütün medeniyet ve milletlerin merkezî bir özelliği olduğunu bize anlatır. Antropolojik araştırmalar da din olgusunun bütün insan toplumlarında yaygın olduğunu ortaya koyarak bunu vurgular. Psikoloji, sosyoloji ve sosyal bilimlerin diğer dalları da aynı sonuca varır. Hatta bu olguya özellikle odaklanan, ayrı ve uzmanlaşmış çalışma alanları bugün mevcuttur. Bunlardan biri, nörobilimden henüz yakın zamanda ayrılmış olan nörolojik teolojidir (neurotheology). Bu alan, insanın sinir yapısı ile dindarlık arasındaki bağlantının doğasını tartışır. "Din insanlara kablolanmıştır" (Religion is hardwired in humans) sözü, bu alanda geniş çapta bilinen bir ilkedir ve dinin insan için doğal olduğunu ve insanın temel bir bileşeni olduğunu ifade eder. Karen Armstrong'un A History of God (Bir Tanrı Tarihi) adlı kitabında kullandığı, homo sapiens (akıllı insan) terimiyle oynayan ilginç bir ifade vardır: Armstrong, aslında bizin homo religious (dindar insan) olduğumuzu öne sürmüştür. Aslında araştırmalar, insanın içindeki dini eğilimden sorumlu gerçek geni arama noktasına gelmiş durumda. Amerikalı genetikçi Dean Hamer, 2005 yılında The God Gene: How Faith Is Hardwired into our Genes (Tanrı Geni: İnancın Genlerimize Nasıl Kablolandığı) adlı bir kitap yayımladı. Başkaları ise bu eğilimden sorumlu beyin bölgesini bulmak için araştırmalar yürüttü. Bunlar, insanın manevi yönünden sorumlu merkezlerin beyin içinde bulunduğunu öne süren bir dizi varsayım ortaya koydu. Bu çalışmalar arasında, bu konuda çok sayıda röportaj, tartışma ve konferansı bulunan Profesör Andrew Newberg'in yürüttüğü çalışmalar da yer almaktadır. Newberg ayrıca Mark Robert Waldman ile birlikte How God Changes Your Brain (Tanrı Beynini Nasıl Değiştirir) adlı bir kitap kaleme almıştır.