Allah'ın varlığına fıtrat yoluyla getirilen delil, yalnızca insan ruhunda bulunan ve kişiyi bir Yaratıcı'nın var olduğunu kabul etmeye zorlayan unsurla sınırlı değildir. Aksine fıtrat, bu temel gerçeği çeşitli yollarla ve farklı derecelerde ortaya koyabilmektedir.

The argument from fiṭrah for Allah  is not limited to the element that exists in the soul, which requires a person to affirm that there is a Creator. Rather, it is possible that the fiṭrah reveals this substantial fact in a number of ways and at various levels.

İnsanın kendiliğinden kavrayabildiği konular arasında, sezgisel bilgi veya apaçık doğrular olarak adlandırılan belirli doğal ve akli gerçekler vardır. Bunlar doğuştan bilinir ve herhangi bir çözümleme veya akıl yürütme olmaksızın nefis tarafından edinilir. Bu, yalnızca çözümleme ve akıl yürütme yoluyla edinilebilen, kuramsal bilgi olarak bilinen bilgi türünün tersidir.

Of the issues a person can automatically grasp are certain natural and rational facts, referred to as intuitive knowledge or self-evident truths. These are innately known and are acquired by the soul without any analysis or reasoning. This is in contrast to the type of knowledge that is known as theoretical knowledge, which can be acquired only via analysis and reasoning.

Aradaki farkın açık olması gerekir; hatta bu fark öyle apaçık olmalıdır ki her insan onu anında kavrayabilsin. Bu, şüpheye ve itiraza açık olabilen teorik bilginin aksine bir durumdur. Bu tür itirazlar analiz ve akıl yürütmeyle giderilebilir. Sezgisel bilginin doğası gereği ispata ihtiyacı yoktur; aksine sezgisel bilginin kendisi kanıt olarak kullanılır. Teorik bilgi ise doğruluğunu teyit etmek için sezgisel bilgiye başvurulur. Bunu açıklarken İbn Hazm şöyle der: "Mantık veya duyular yoluyla doğrudan elde edilebilen her şeye hiçbir delil gerekmez. Aksine, herkesin kanıt ve reddiye olarak kullanması gereken, teorik akıl yürütmesinin doğru ya da yanlış sayılabilmesi için dayanacağı işte bu tür gerçeklerdir."42

The difference between the two should be clear; in fact, it should be self evident such that every person must instantly recognise it, as opposed to theoretical knowledge that can be prone to doubt and objection. Such objections may be repelled through analysis and reasoning. It is in the nature of intuitive knowledge that it is not dependent on proof; rather, intuitive knowledge itself is used as evidence. Theoretical knowledge is referred back to intuitive knowledge for verification. Explaining this, Ibn Ḥazm says, ‘Whatever that can be acquired immediately through logic or the senses is not in need of evidence at all. Rather, it is these types of facts that everyone ought to use as evidence and refutation, after which his theoretical reasoning can be deemed to be correct or incorrect.’42

Muʿallimī dedi ki: "Sezgisel ve apaçık bilgiye gelince, mantıkçılar onun mantığın değer birimi olduğu konusunda hemfikirdir. Öte yandan, analitik bilgiden çıkarım yapmak yalnızca birincisine dayandığı ve ona nispet edildiği takdirde arzulanabilir."43 Akıl yürütme, sezgisel bilginin varlığı olmaksızın işleyemez. Bu olmadan, döngüsel akıl yürütme ve sonsuz geriye gidiş ortaya çıkar ve bu da akıl yürütmenin bütün sisteminin çökmesine yol açar. Bunu açıklayan İbn Teymiyye şöyle demiştir: "Delil incelenerek elde edilen bilgi, sezgisel önermelere geri dönmek zorundadır. Sezgisel olmayan her bilgi, sezgisel bilgiye geri dönmek zorundadır. Teorik önermeler sürekli olarak benzerleriyle ispat edilirse, döngüsel akıl yürütme ya da nedensellikte sonsuz geriye gidiş ortaya çıkar. Zorunlu olarak ve mantıkçıların ittifakıyla, her ikisi de birçok yönden doğru değildir."

Muʿallimī said, ‘As for instinctive and self-evident information, the logicians agree that it is the currency of logic. On the other hand, deriving information from analytical knowledge can only be aspired when it is based on, and attributed to, the former.’43 Reasoning cannot work without the existence of intuitive information. Without it, circular reasoning and infinite regress would come as a result, causing the collapse of the entire system of reasoning. Explaining this, Ibn Taymiyyah said, ‘Knowledge that is acquired by analysing proof must refer back to intuitive propositions. Any piece of knowledge that is not intuitive must refer back to intuitive knowledge. If theoretical propositions are constantly proven by their like, circular reasoning or infinite regress of causality would ensue. By necessity and the agreement of logicians, both are improper from a number of angles.

Edinilmiş teorik bilgi, analiz gerektirmeyen bilinen önermelerden elde edilen bilgidir. Eğer bu önermeler de teorik olsaydı, onlar da başka önermelere bağlı olurdu ve bu da insanın içinde sonsuz sayıda teorik önermenin bulunmasına yol açardı. İnsan hâdistir; yokken var olmuştur. Kalbindeki bilgi de hâdistir. Eğer kalbindeki bilgi, kendisinden önceki bir bilgi olmaksızın elde edilmemiş olsaydı, bu, kalbinin en başından itibaren bilgisiz olması anlamına gelirdi. Bu nedenle, Allah'ın bir kişinin kalbine yerleştirdiği, temel ve zorunlu olarak bilinen bazı bilgilerin bulunması gerekir. Her delilin amacı, bu tür zorunlu bilgilere geri dönmektir. Ayrıca zorunlu bilgiler bazen şüphelere ve vesveselere maruz kalır; tıpkı, açık ve zorunlu bilgiler hakkında kuşku tohumları eken safsatacıların şüpheleri gibi. Bunlara, örneğin Râzî'nin el-Muhassal'ın başında ileri sürdüğü şüpheler dahildir; biz bunları başka bir yerde tartıştık.

Acquired theoretical knowledge is that which is gained from known propositions that do not require analysis. Had those propositions been theoretical as well, they would have in turn been contingent on other propositions, leading to an infinity of theoretical propositions inside man. Man is temporal – he came into existence after having been non-existent. The knowledge in his heart is temporal. If the knowledge in his heart was not acquired without knowledge prior to it, it would mean that his heart would be without knowledge right from the start. Therefore, it is necessary that there are basic self-evident pieces of information that Allah places within a person’s heart. The aim of any proof is to refer back to this type of self-evident information. Furthermore, self-evident information is sometimes subject to doubts and whispers, like the doubts of sophists who cast aspersions on tangible and self-evident information. These include, for example, the doubts cast by Rāzī in the beginning of his al Muḥaṣṣal, which we have discussed elsewhere:

Kendisine ilişkin bilgiyi zedeleyen şüpheler, delille savuşturulamaz. Çünkü delilin amacı, o sezgisel bilgiye geri dönmesidir. Bu yüzden şüphe araya girdiğinde, incelemeye ve araştırmaya giden yol kapanır. İşte bu nedenle, somut ve içgüdüsel bilgiyi inkar edenlerle tartışmaya girilmez. Hatta böyle biri inatçılık ediyorsa, gerçeği kabul edene kadar cezalandırılmalıdır. Duyularını veya aklını bozan bir bozukluk yüzünden yanılıyorsa, bu bilgiyi kavrayamıyorsa ya da başka bir nedenle yanılıyorsa, bilgi edinmenin ön koşullarını kazanabilmesi ve onu engelleyen şeyleri giderebilmesi için tedavi edilmelidir. Hâlâ mizacındaki bir bozukluk yüzünden kavrayamıyorsa, bunu gidermeye yönelik bir ilaçla, ya da dua, rukye, özel ilgi vb. ile tedavi edilmelidir. Aksi halde kendi haline bırakılmalıdır.44

Doubts that are injurious to that information cannot be repelled with proof. This is because the aim of proof is that it refers back to that intuitive information. Therefore, when doubt creeps in, the path to analysis and research is closed off. This is why those who deny tangible and instinctive information are not to be debated. In fact, if such a person is being obstinate, he should be disciplined until he admits the truth. If he is mistaken due to corruption afflicting his senses or his mind, is simply unable to understand that information, or for any other reason, he should be treated so that he can gain the prerequisites of acquiring knowledge and be able to dispel those things that block it. If he is still unable to comprehend because of corruption in his temperament, he should be treated with medicament that deals with this, or with supplication, ruqyah, special attention, etc. Otherwise, he should be left alone.44

Öz-evident (zorunlu) hakikatlerin doğruluğunu akıl yürütmeyle ortaya koymaya yönelik her girişim çok zordur. Hatta imkânsız olabilir ve bir kişiyi bu hakikatlerden şüphe etmeye sevk ederek sofistliğin türlü biçimlerinden birine düşürebilir. Her hâlükârda böyle bir süreç, hiçbir faydası olmaksızın ruhu işkenceye sokmaya denk olurdu. Bu konuyu açarken İbn Teymiyye, sorunun doğasını göstermek için güzel bir örnek vermiştir:

Any attempt to demonstrate the veracity of self-evident truths through reasoning is very hard. In fact, it can be impossible and may lead a person to doubt them, thus falling into one of the many types of sophism. In any case, such a process would be tantamount to torturing the soul without any benefit whatsoever. Expounding on this, Ibn Taymiyyah offered a fine example to demonstrate the nature of this problem:

Doğal olarak kavranan konular, doğal olmayan yollarla akılla çözülmeye çalışıldığında, insan boşuna ruhunu yormuş olur. Bu, bir kişiye belirli bir parayı bir grup insan arasında eşit paylara bölmesi söylendiğinde durumuna benzer; bu iş zorluk çekmeden yapılabilecek bir iştir. Biri ona şöyle diyebilir: “Dur, bölme tanımını bilmeden ve bölme ile çarpma arasında ayrım yapmadan bölemezsin. Bölme, çarpmanın tersidir. Çarpma, bir sayının birimlerinin diğer sayının birimleriyle bileştirilmesiyle yapılırken, bölme bir sayının birimlerinin diğer sayının birimlerine bölünmesiyle elde edilir. Bu yüzden bölüm, bölenle çarpıldığında sonuç bölünen olur ve çarpımdan elde edilen sayı çarpılan iki sayıdan biriyle bölündüğünde sonuç diğer sayı olur…” “Çarpmanın tanımı hakkında söylediklerim geçerli değildir, çünkü yalnızca tam sayıların çarpımı için geçerlidir, kesirli sayılar için değil. Kapsayıcı bir tanım şöyle olurdu: Çarpım, çarpılan sayılardan biriyle olan ilişkisi, birin diğer sayıyla olan ilişkisiyle aynı olan toplamdır…” “Yarımın çeyrekle çarpılması sekizde bir sonucunu verir. Sekizde birin çeyreğe olan oranı, yarımın bire olan oranıyla aynıdır.” Bunların hepsi geçerli ifadeler olsa da, parası olan ve bu parayı bir grup insan arasında eşit olarak dağıtmak isteyen kişinin, parayı bölmeden önce tüm bunları anlamaya kendini zorlaması halinde boşuna yorulacağı açıktır. Hatta bu konuları anlamayabilir ve bunları sorunlu bulabilir.45

When instinctively comprehended matters are reasoned through non instinctive means, one will be tormenting the soul in vain. This is similar to a man who is told to divide a certain sum of money into equal portions among a number of individuals – a task that should be performed without difficulty. Someone may say to him, “Wait, you cannot divide it without knowing the definition of division and without drawing a distinction between division and multiplication. Division is the opposite of multiplication. The latter is carried out by compounding the units of one number by the units of the other, whereas the former is achieved by dividing the units of one number by the units of the other. This is why when the quotient is multiplied by the divisor, the result is the dividend, and when the number resulting from multiplication is divided by one of the two numbers multiplied, the result is the other number… “What I have said about the definition of multiplication is not valid because it applies to the multiplication of integers, not fractional numbers. An all-inclusive definition would be: Multiplication is the sum total whose relation to one of the numbers multiplied is the same as the relation of figure one to the other number… “The multiplication of one-half by one quarter results in one-eighth. The relation of one-eighth to one quarter is the same as the relation of one-half to the figure one.” Although these are all valid statements, it is clear that the person who has money and wishes to distribute it equally among a number of individuals would agonise in vain if he were to force himself to understand all this before he divided the money. He may not even understand these matters and may find them problematic.’45

Self-evident truth üzerine düşünme sürecinin nereye götürebileceğini açıklayan yazar şunu ekler: "Birçok bilgi zorunlu ve içgüdüseldir. Bir kişi bunlar için akıl yürütme sunmaya kendini zorlamak isterse, bu onun için zor olacaktır. Ya uzun önermelere yol açacağı için, ya da çözülmesi güç olduğu için, ya da her ikisi nedeniyle kendini şüpheye düşürmüş olur."46

Explaining what the process of reasoning for self-evident truth can lead to, he adds: ‘A lot of information is necessary and instinctive. If a person wants to force himself to offer reasoning for that, it would be difficult for him. He would land himself into doubt, whether because it would lead to lengthy propositions, because they are difficult to unlock, or both.46

Eğer kendiliğinden açık olan gerçeklerin akıl yürütmeyle ortaya konması gerektiği bir durum varsa, bu aslında bu gerçeklerin doğuştan ve fıtrî olduğunu göstermek içindir, doğru olduklarını ispatlamak için değil. Bir şeyin doğasını ortaya koymak ile doğruluğuna dair delil sunmaya çalışmak arasında fark vardır; birincisi, gafil ve unutkan olanlara hatırlatma yapmaya benzer. Bu yüzden İbn Teymiyye, Allah'ın varlığını ispatlayan delilleri ele alırken şöyle demiştir: "Dolayısıyla O'nun varlığını gerektiren alametleri gördüğünde, bu alametler o yelpazeden bir uyanıklık vesilesi olur; tıpkı Allah'ın dediği gibi: 'Şüphesiz Allah'tan korkanlara şeytan bir vesvese verdiğinde, onlar hemen hatırlarlar ve gerçeği görmeye başlarlar.' Ayrıca unutkanlık ve gaflet üstüne çöktüğünde, Allah'ı anmaya bir hatırlatmadır. Dolayısıyla, bir kişinin yaşayabileceği cehaleti dağıtan bir uyanıklık ve gafletini gideren bir hatırlatmadır. Bu, Allah'ın varlığına dair özün tanınmasının hiçbir dış vasıta olmaksızın nefste fıtrî olarak bulunmasına rağmen böyledir."48

If there is ever a case that self-evident facts need to be reasoned, then that would actually be to demonstrate that they are indeed innate and instinctive, not to prove they are correct. There is a difference between revealing the nature of something and the attempt to offer evidence for its veracity – the former is akin to reminding the heedless and forgetful. This is why when discussing the evidence that proves the existence of Allah , Ibn Taymiyyah said, So when he sees the signs that necessitate His existence, they would be an eye-opener from that spectrum, just as He  said, “Indeed, when Satan whispers to those mindful of Allah, they remember their Lord then they start to see things clearly.”47 It would also be a reminder to remember Allah when forgetfulness and heedlessness overcome. Therefore, it is an eye-opener to dispel the ignorance one may experience, and a reminder to remove one’s heedlessness. This is despite the fact that the core recognition of Allah’s existence is instinctively found in the soul without any external means whatsoever.48

Bu durum iki geçerli soruyu gündeme getiriyor:

This brings about two valid questions:

Ruh, sezgisel bilgiyi nerede kazandı?

1. Where did the soul gain intuitive knowledge?.

2. Sezgisel bilgi evrensel ve mutlak nesnelliğini nereden kazanır?

2. From where does intuitive knowledge acquire its universal and absolute objectivity?.

Önceki tartışmada, sezgisel bilginin zaten kalpte bulunduğu açıkça ortaya konmuştu. Bu bilgi eğitim yoluyla edinilmez. Herhangi bir dış kaynaktan elde edilen bilgi de değildir. Bu nedenle şu soruyu sormak tamamen doğaldır: Bu içgüdüsel fikirleri kalbe kim ya da ne yerleştirmiştir? Mantıklı cevap Allah'tır. Bu soruyu geçiştirmek için ateist söylem, bu bilişin içgüdüsel doğasından şüphe ettirmeye çalışmış ve bu tür bilgilerin, duyularla alınan eğitimin tümevarım (istikrâ) süreciyle oluştuğunu iddia etmiştir. Şöyle örnek verirler: Bir adam bir elmayı başka bir elmaya eklerse iki elma olur; bir portakalı başka bir portakala eklerse iki portakal olur. Bu evrensel bir kuraldır: 1+1=2. Ayrıca nedensellik kuralının, insanın duyularıyla algıladığı neden-sonuç sürecinden doğduğunu ileri sürerler. Kısacası, bu bilginin içgüdüsel bir bilgiden değil, bu deneyimden doğduğunu, duyulardan önce gelen herhangi bir doğuştan yatkınlığın bulunmadığını savunurlar. Akli bilgiyi duyusal bilgiye geri götürüp doğuştan gelen her yatkınlığı göz ardı eden bu felsefi bakış açısı, bir dizi bilişsel soruna yol açar. Bu kavramların aslında içgüdüsel ve tekrar eden hakikatler olduğu gerçeğinden şüphe etmenin kapısını aralar. İnsanın her deneyimini kapsayan "dene ve sına" yöntemi ise gerçekte mümkün değildir. Dolayısıyla bir insan, bu evrensel yasanın sınırlı "dene ve sına" deneyinin dışında, evrenin bir yerinde bozulmuş olabileceğini düşünerek hâlâ bu konuda şüphe duyabilir. Örneğin, evrenin bir yerinde hiçbir dış sebep tetiklemeden gerçekleşmiş bir olayın bulunduğunu bilemez.

From the previous discussion, it was made clear that intuitive information is already present in the heart. It is not acquired through the process of education. It is not information accessed from any external source. Therefore, it is perfectly natural to ask the following question: What or who placed these instinctive ideas in the heart? The logical answer is Allah. In order to sidestep this question, atheist discourse has strived to cast doubt on the instinctive nature of this cognition, claiming that such information is borne out of the education received by the senses via the process of induction (istiqrā’). They propose the following: If a man adds an apple to another, it would be two apples; if he adds an orange to another, it would be two oranges. This is a universal rule: 1+1=2. They add that the rule of causality is borne out of the cause-effect process that man perceives through his senses. In a nutshell, they claim that this knowledge is borne out of this experience, not because of any instinctive knowledge in this regard that precludes the senses. This philosophical outlook – interpreting rational information by referring them back to sensory knowledge and disregarding any innate predisposition – leads to a number of cognitive problems. It opens up the door of doubting the instinctive and recurring truths that these concepts actually are. The ‘try-and-test’ method that covers every human experience is impossible to achieve. Therefore, it is possible that a man can still have doubts about this universal law, as it might be broken somewhere outside of his limited ‘try-and-test’ experiment. For example, he would not know that there is an event, somewhere in the universe, that came to pass without any external cause triggering it.

Bu sorun, bazı ateistleri, bu rasyonel kavramların pratikte evrensel olarak yinelendiğini kabul eden, ancak bunları felsefi ya da teorik bir bakış açısıyla açıklamaya çalışmayan bir görüş ileri sürmeye yöneltmiştir. Bu filozoflar, evrende pragmatik bir karşılıklı alışveriş (quid pro quo) düzeni olduğunu kabul ederler: İnsan, bunların doğuştan gelen ve kendiliğinden bilinen doğrular olduğuna inanarak günlük hayatına devam eder; oysa gerçekte, bunların kendiliğinden bilinirliği, doğuştanlığı ve içgüdüselliği, kanıtlanamayan ya da akıl yoluyla ispatlanamayan bir şeydir. Sorun, bazı ateistlerin kendiliğinden bilinen ve zorunlu kavramlara şüpheci bir yaklaşım benimsemesiyle daha da ağırlaşır: Bunlardan elde edilebilecek hiçbir teorik bilgi olamayacağı ve bunların kendiliğinden bilinen gerçekler olarak kabul edilmemesi gerektiği iddiası.

This problem led some atheists to propose a view that acknowledges the universal recurrence of these rational concepts in practice, without attempting to explain them from a philosophical or theoretical viewpoint. These philosophers acknowledge a pragmatic quid pro quo arrangement in the universe: Man engages with his daily life believing these are innate and self-evident truths, while in reality, their self-evidentiary, innate, and instinctive nature is something that cannot be demonstrated or reasoned with proof. The problem is compounded when some atheists actually adopt a sceptical approach to self-evident and necessary concepts: that there cannot be any theoretical knowledge that could be gained from them, nor should they be accepted as self-evident facts.

Ünlü ateist Lawrence Krauss, insan zihninin ilkel olduğunu ve Darwinci anlamda savanada tehlikelerle güvenli biçimde başa çıkabilmek için evrimleştiğini, ancak bu evrimin onu bu evrenin ya da varoluşsal gerçekliğin doğasını kavrayabilir kılmadığını birçok kez dile getirmiştir. Bu nedenle, dünyanın yine dünyanın kendisi aracılığıyla, yani gözlem ve deneycilik yoluyla anlaşılması gerektiğini, hiçbir rasyonel kavrama dayanılmaksızın, bunları hakikatin hakemleri olarak görmeye hiç gerek olmadığını savunmaktadır. Krauss'a göre hakikat, bilimsel yöntemle gözlem ve duyular aracılığıyla erişebildiğimiz şeyden ibarettir; bu şey içgüdüsel zihnimize ne kadar tuhaf, hatta çelişkili görünürse görünsün fark etmez. Krauss bunu, evrenin hiçbir şeyden geldiği, ancak fizik yasalarına göre kendini kendinden yaratabileceği fikrine dayanan *A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing* adlı kitabında dile getirmiştir. Bu iddia, içerdiği ayrıntılarla birlikte son derece sorunludur, çünkü son derece tehlikeli olan birçok bilişsel probleme yol açmaktadır. Bu bilişsel bozukluğun bir kısmı, Krauss'un Hamza Tzortzis ile yaptığı *Islam or Atheism: Which Makes More Sense?* başlıklı münazarada ortaya çıkmıştır. Bu münazarada Krauss'un çelişkili ve karmaşık konumu açığa çıkmış, sağlam bir bilişsel bakış açısı oluşturamadığı görülmüştür. Sorunları, temel rasyonel kavramları reddetmesiyle başlamaktadır. Bunların reddi, yalnızca gözlem araçlarına duyulan güvenin değil, bilimsel yönteme duyulan güvenin de kaybolmasına yol açmaktadır. Aşırı bilimciliğin ileri sürdüğü görüşe göre bilimsel yöntem bilgiye giden tek yoldur. Oysa bilimsel yöntem, kanıtı yine bilimsel yöntemin kendisiyle gösterilemeyecek önermelere dayanmaktadır; aksi halde döngüselliğe düşülür. Bilginin yalnızca doğal ve bilimsel bilgiye dayanabileceği görüşü, kendi içinde çelişen bir görüştür ve akılcı olarak kabul edilebilir sayılamaz. Peki, bu tür bir itiraz, temel akli kavramları reddedenlere yöneltildiğinde ne yapmalıyız; görebileceğiniz gibi itiraz da bu kavramlara dayanmaktadır? Evrenin kendi kendini yarattığını kabul etmekte bir sorun görmeyenler için bu nasıl ikna edici olabilir? Eğer onlar bu tür bir [kabulü] kabul etmeye istekliyse, 27

The famous atheist Lawrence Krauss has stated on multiple occasions that the human mind is primitive and evolving – in Darwinist terms – to safely interact with the dangers in the savannah; however, they are minds that are not necessarily able to understand the nature of this universe or existential reality. Therefore, he claims, it is necessary that the world is understood through the world itself – via observation and empiricism, without relying on anything known as rational concepts, let alone referring to them as arbiters of truth. Truth, he claims, is only that which we can access via observation and the senses according to the scientific method, no matter how strange it may appear – or contradictory even – to our instinctive minds. Krauss mentioned this in his book A Universe from Nothing: Why There Is Something Rather Than Nothing, which is based on the idea that even though the universe came from nothing, it can create itself from itself as per the laws of physics. This assertion with the detail it entails is extremely problematic, as it leads to multiple cognitive problems that are extremely dangerous. Some of this cognitive disorder became apparent in Krauss’s debate with Hamza Tzortzis, Islam or Atheism: Which Makes More Sense? In this debate, the self-conflicting and confused position of Krauss was exposed, as it was revealed that he was unable to construct any sound cognitive viewpoint. Its problems begin in that it discards basic rational concepts. Discarding them leads to the abandonment of not only trust in the tools of observation, but also a loss of trust in the scientific method itself. The scientific method is the sole path to knowledge, as per the view purported by extreme scientism. The scientific method is based on assertions whose evidence cannot be demonstrated through the scientific method itself; otherwise, it will lead to circularity. The position that knowledge can only be based on natural and scientific information is a self-contradictory one that cannot be deemed rationally acceptable. However, what are we to do if this type of objection is directed at those who deny basic rational concepts, when – as you can see – the objection is based on them? How can it be convincing to those who do not see any problem in accepting that the universe created itself? If they are willing to accept this type of 27

bakış açısından, o zaman, 'bilimsel yöntem doğrudur çünkü…bilimsel yöntemin kendisi' diyerek bunu iddia etmelerini engelleyen ne? Böyle bir kavramsallaştırmanın sofistliğe yol açtığında hiç şüphe yok. Gerçekten de bazı ateistler bu tür bir zihniyetin kurbanı olmuştur.

view, then what is stopping them from claiming that ‘the scientific method is correct because of…the scientific method’? There is little doubt that the proposal of such a conceptualisation leads to sophistry. Indeed, some atheists have fallen victim to this type of mentality.

Bir keresinde, atеist fikirlerden etkilenmiş bazı gençlerle bir tartışma içindeydim. Tartışma bizi bu konuda Batı tarzı polemiklere sürükledi; bu yüzden tartışmanın ortak bir zemine geri getirilmesinin gerekli olduğunu gördüm. İnsanın bilgi kaynakları üzerine konuşmaya başladım. Genel olarak bu kaynakların üç tane olduğunu söyledim:

On one occasion, I was in a discussion with some youth who were afflicted by atheist ideas. The discussion led us to Western-style polemics on the subject, so I saw that it was necessary for the discussion to be brought back to a common ground. I started to speak on the human sources of information. I said that, broadly speaking, these sources are three:

1. Duyular.

1. The senses.

2. Mantık.

2. Logic.

3. Nakledilen bilgiler.

3. Transmitted information.

Gerçekten ne kadar şaşırdığımı bir hayal edin; onlara göre bilgi edinmenin kaynağının yalnızca duyusal olduğunu, akıl yoluyla (ister nazari ister fıtri olsun) elde edilen bir kaynağın bulunmadığını öğrendiğimde! Bu zihniyette gerçekten böyle bir sorunun var olup olmadığından emin olmak istedim. Konuyla ilgili inançlarını anlamak ve neden böyle temel bir ilke öne sürdüklerini öğrenmek için onlara bir dizi soru sordum. Söylediklerim şöyleydi: "Temel akli kavramlardan biri şudur: 'Parça < bütün'. Diyelim ki önümüzde bir portakal var ve onu dörde bölüyoruz. Bu çeyrek parça, bütün portakaldan daha küçük mü, eşit mi, yoksa daha büyük mü?" Cevapları beni şaşkına çevirdi: "Bu portakalı görüp kendimiz kesmeden bilemeyiz." Ben de şöyle dedim: "Evimde, 37 ciltlik Mecmûʿu Fetâvâ İbn Teymiyye adında bir kitap var. Birinci cilt, bütün koleksiyondan daha küçük mü, eşit mi, yoksa daha büyük mü?" Onlar da şu cevabı verdi: "Evinize gelip görmeden bunu bilemeyiz." Önümüzde bir kahve ibriği vardı. Onlardan birine, "Şu ibriği kaldır" dedim. Kaldırdığında ona şunu sordum: "Daha ağır bir şeyi kaldırabildiğini bildiğine göre, daha hafif olan kahve fincanını da kaldırabilir misin?" Adam fincana uzanmaya başladı. Ben de ona, "Deney yapmanı istemiyorum" dedim. Adam ise, "Deney yapmadan cevabı bilemem" dedi. Son olarak onlardan birine şunu sorarak sorgulamayı bitirdim: "Var mısın, yok musun?" O, "Varım" dedi. Ben de, "Gelecekte bilim, senin aslında yok olduğunu kanıtlayabilir mi?" diye sordum. Adam, "Bu mümkündür" dedi. Tartışma burada sona erdi.

Imagine how surprised I was when I learned that the source of gaining information according to them was sensory only, not rational issues (whether theoretical or instinctive)! I wanted to be certain that this problem actually existed in their mindset. I asked them a number of questions to ascertain their convictions on the topic, and why they would propose such a key principle. What I said was the following: ‘One basic rational concept is that “part < whole”. Imagine we have an orange in front of us and we split it into quarters. Would that one quarter be smaller than, equal to, or larger than the whole orange?’ I was shocked when they replied: ‘We cannot know until we see this orange and cut it ourselves.’ I told them, ‘At home, I have a book titled as Majmūʿ Fatāwā Ibn Taymiyyah in 37 volumes. Is the first volume smaller than, equal to, or larger than the whole collection?’ They said, ‘We would not know until we visited you at your home and saw it.’ There was a coffee pot in front of us. I said to one of them, ‘Lift the pot up.’ When he raised it, I said, ‘Will you be able to raise the coffee cup – which is lighter – based on your knowledge that you can lift something heavier?’ He reached out to the cup – I said to him, ‘I do not want you to experiment.’ He said, ‘I would not know the answer until I experiment.’ I finished my line of questioning by asking one of them, ‘Do you exist or not?’ He said, ‘I exist.’ I said, ‘Is it possible that science in the future will be able to prove that you are in fact non-existent?’ He said, ‘It is possible.’ The discussion ended at this.

Doğrusu, aralarında bazıları, arkadaşlarının temel akli kavramları reddetmelerine katılmıyordu ve bu tür bir teorileştirmenin ve temel dayanağın tartışmayı sona erdireceği görüşündeydi. Ancak arkadaşları buna karşı çıkıyordu. Gerçek şu ki, bazı önerileri mutlaka inatçılık ya da kibirden kaynaklanmıyordu. Aksine, bu önerilerini verilere dayandırıyorlardı; bu verilerin bir kısmı, bilginin duyular aracılığı olmaksızın içgüdüsel olarak kurulamayacağı kuralına kadar uzanıyordu. Ayrıca, özellikle kuantum fiziği alanındaki bilimsel iddialara da dayanıyorlardı; bu iddialar onları, akli ve bilimsel önermelerin birleştirilmesinin hiçbir yolu olmadığına inandırmıştı.

To be fair, there were some among them who did not agree with their fellows’ denial of basic rational concepts, and were of the view that this type of theorising and foundational basis would end the discussion. However, his friends were opposed to this. The truth is that some of their proposals did not necessarily arise from obstinacy or haughtiness. Rather, they based this on data, some of which goes back to the rule that knowledge cannot be instinctively established without the intermediary of the senses. They also rely on scientific assertions – especially in the field of quantum physics – that duped them into believing that there is no way to marry rational and scientific assertions.

Kuantum fiziğini okuyan herkes, onun ne kadar muğlak olduğunu ve insan aklının onun birçok yönünde yol bulmasının ne kadar karmaşık olduğunu bilir. John Wheeler şöyle demiştir: "Kuantum mekaniğinden tamamen şaşkına dönmüyorsanız, onu anlamamışsınız demektir."49 Roger Penrose şöyle demiştir: "Kuantum mekaniği hiçbir şekilde mantıklı değildir."50 Richard Feynman ise şöyle demiştir: "Kuantum mekaniğini kimsenin anladığını güvenle söyleyebileceğimi sanmıyorum."51

Whoever has read quantum physics will know how ambiguous it is, and how complex it is for a human mind to navigate its many aspects. John Wheeler said, ‘If you are not completely confused by quantum mechanics, you do not understand it.’49 Roger Penrose said, ‘Quantum mechanics makes absolutely no sense.’50 Richard Feynman said, ‘I think I can safely say that nobody understands quantum mechanics.’51

Bana göre, doğal bilgiyi uğruna zaruri bilgiyi ve onun nesnel değerini bir kenara atmak bir insana yakışmaz. Gereken, doğal bilginin zaruri bilgiye tabi kılınmasıdır; doğal bilgiden zaruri bilgiyle belirsiz olan veya ona çelişen her şey bir kenara bırakılmalıdır. Gerçeklik konusunda cahil olduğumuza inanmalıyız; bu cehalet giderildiğinde, duyusal ve somut olan şeyin kesinlikle akılla uyum içinde olacağı açıktır. Bu yaklaşım olmadan, somut olsun ya da akli olsun, hiçbir bilgiden yoksun kalırız. Dolayısıyla, birçok ateistin karşılaştığı gerçek bir sorunun olduğu ve onların bu ikisini uzlaştırmakta belli bir ölçüde yetersiz kaldıkları, bunun da son derece tehlikeli sonuçlara yol açtığı kesin olarak kanıtlanmıştır.

I believe that it is not proper for a person to discard self-evident knowledge and their objective value just for natural knowledge. What is incumbent is to have natural knowledge governed by self-evident knowledge – whatever from the former is ambiguous or contradicts the latter should be cast aside. We must believe that we are ignorant of reality; if that ignorance is dispelled, then most certainly the sensory and tangible would be in alignment with the rational. Without this approach, we will be left without any knowledge, whether tangible or rational. It has thus been conclusively proven that there is a real problem facing many atheists, and that there is a degree of inability on their part to reconcile the two, leading to extremely dangerous conclusions.

Stephen Hawking, Leonard Mlodinow ile birlikte yazdığı The Grand Design adlı kitabında şöyle demiştir: ‘Gerçekten de, bugünkü bilimin birçok kavramı gibi, bu da sağduyuya aykırı görünmektedir. Ancak sağduyu, gündelik deneyime dayanır; atomun derinliklerine ya da erken evrene bakmamızı sağlayan teknolojilerin harikalarıyla ortaya çıkan evrene değil.’52 Bu pasajın sorunu, ‘sağduyu’ kavramını çevreleyen belirsizliktir. Bu, temel rasyonel kavramların reddedilmesi anlamına mı gelir, yoksa yalnızca nomolojik imkânsızlıkları mı ifade eder?

In his book The Grand Design, which was co-authored with Leonard Mlodinow, Stephen Hawking said, ‘Indeed, like many notions in today’s science, it appears to violate common sense. But common sense is based upon everyday experience, not upon the universe as it is revealed through the marvels of technologies, such as those that allow us to gaze deep into the atom or back to the early universe.’52 The problem with this passage is the ambiguity surrounding the idea of ‘common sense’. Does it mean that basic rational concepts are to be denied, or does it simply mean nomological impossibilities?

Bir kişi, nomolojik olarak imkânsız olan bir şeyin aynı zamanda rasyonel olarak da imkânsız olduğunu yanlışlıkla varsayabilir; ancak daha sonra bunun rasyonel olarak imkânsız olmadığını öğrenebilir. Bununla birlikte, insanın varlığının kendisinden de üstün görünen bir dizi temel, içgüdüsel kavram vardır. Bu tür içgüdüsel bilgi, salt insani deneyimle elde edilmez. Bu nedenle, gerçekte bir çelişkiye yol açan senaryolar olan mantıksal imkânsızlıkları inkâr etmek bir hatadır; kare bir daire, hareketsiz hareket eden bir cisim, ne var olan ne de var olmayan bir şey gibi örnekler bunlardandır. Bu tür tasavvurlar nomolojik imkânsızlıklar ailesinden değildir; yani nomolojik imkânsızlık anlayışımız yalnızca insani deneyime dayanmaz. Aksine, bunlar dış dünyada hiçbir zaman tasavvur edilemeyecek mantıksal imkânsızlıklardır.

A person might mistakenly assume that something nomologically impossible is also rationally impossible, only to later find out that it is not rationally impossible. However, there is a package of basic instinctive concepts that appear to be higher than the very existence of man. Such instinctive information is not gained by mere human experience. This is why it is an error to deny logical impossibilities, which in reality are those scenarios that lead to a contradiction, such as a squared circle, a moving motionless body, something that is neither in existence nor in non-existence, etc. These sorts of images are not from the family of nomological impossibilities – such that our understanding of nomological impossibilities goes back solely to our human experience. Rather, these are logical impossibilities that cannot ever be envisaged in the external world at all.

Hawking'in pasajındaki sorun, aynı kitapta söylediklerinin yardımıyla daha da netleşmektedir: ‘Kuantum fiziği, doğanın yasalarla yönetildiği fikrini baltalıyor gibi görünebilir, ancak durum bu değildir.’53 Eğer bu durum böyle görünüyorsa, gerçekte neden öyle değildir? Bunun nedeni, çelişkili görünen şeyin diğer kavram ve iddialara geri döndürülecek olması, böylece çelişki sorununun çözülmesidir. Bu kavramlardan biri de içgüdüsel akli kavramlardır.

The problem with Hawking’s passage is further clarified with what he mentions in the same book: ‘Quantum physics might seem to undermine the idea that nature is governed by laws, but that is not the case.’53 If this appears to be the case, then why is it not like that then in actual truth? The reason for that is what appears to be contradictory would be referred back to other concepts and assertions, so that the problem of contradiction is solved. One of these concepts are the instinctive rational concepts.

Gerçek şu ki, kuantum fiziği, bilimsel ve akılcı tüm çıkarımlarıyla birlikte, önemli bir araştırma alanıdır. Fizikte ileri sürülen iddiaların gerçekliğini açıklığa kavuşturmak ve bu iddialarla ortaya atılan kavramlara cevap verebilmek için birçok uzmanın bir araya gelmesi gerekmektedir.

The truth is that quantum physics, with all its scientific and rational implications, is an important field of study. It requires the convergence of many specialists to clarify the reality of assertions made in physics in order to offer answers to concepts brought up by those assertions.

Ateistlerin temel rasyonel ilkeler karşısında karşılaştıkları sorun, büyük ölçüde varlığımıza yönelik maddeci ve Darwinist bakış açılarına dayanır. Maddenin mantık üretebileceği fikrinden ve Darwinist evrimin bu ürünü yaratabileceği düşüncesinden doğan çıkmazı aşabilsek bile, Darwinizmin akıl yetilerimiz karşısında ortaya koyduğu bir soru vardır: Doğa, bizim gerçek nesnel gerçekliklere ulaşabilecek zihinleri mi evrimleştirip geliştirdi, yoksa şeylerin gerçek doğasını ortaya çıkarma olasılıklarına bakılmaksızın yalnızca yaşamamız ve hayatta kalmamız için mi evrimleştirip geliştirdi? Zihinlerimizin bize bir şeyler söylemesi ve bunları, yaşayabilmemiz ve hayatta kalabilmemiz için zorunluymuş gibi göstermesi, buna rağmen bunun yalnızca bir hayal olması mümkün müdür?

The problem faced by atheists vis-à-vis basic rational principles goes back, for the large part, to their materialistic and Darwinist outlook on our existence. If we could negotiate the deadlock caused by the notion that matter is able to produce logic, and that Darwinist evolution is able to create this product, then one question that Darwinism poses vis-à-vis our rational capabilities is this: Did nature evolve and develop minds for us that are able to reach objective realities, or did it evolve and develop them for us to live and survive, regardless of the possibilities in revealing the actual true nature of things? Is it possible that our minds tell us something and make it out as if it is necessary for us so that we can live and survive, even though this might just be a fantasy?

Bu, Darwinizmin derin sorunlarından biridir. Bu sorun, ateist söylemde, Tanrı'ya imanın doğuştan olması, din arzusu, ahlak duygusu, özgür irade eğilimi gibi birçok konuda geniş çaplı sorunlara yol açar. Çünkü bütün bunlar Darwinist bakış açısıyla açıklanmaya çalışılır; bu açıklama ya a) canlılar için yaşamanın avantajlarına, ya da b) bu avantajlar birincil olarak amaçlanmamış veya önemsiz sayılıyorsa, yalnızca yaşam ve insanlığın hayatta kalması için doğal seçilim sürecinin bir yan ürünü olarak görülen varoluş nedenlerine dayanır. Mantık da bunu ilk düşünen değildir. Doğa - Darwinist görüşe göre - zihinlerimizi hayatta kalabilmemiz için evrimleştirmiştir. Bu zihinlerin gerçeklik hakkında bilgi edinebilmesine gelince, bu varsa bir yan üründür; aksi halde, zihinlerimizin yalnızca hayatta kalabilmemiz için bizi aldattığını varsaymak oldukça mümkündür. Bu derin sorun, Darwin'in kendisi tarafından da kabul edilmiştir. Konuda duyduğu kafa karışıklığını şöyle ifade etmiştir: "Ama benimle birlikte her zaman korkunç bir şüphe ortaya çıkar: alt hayvanların zihninden gelişmiş olan insan zihninin inançlarının herhangi bir değeri olup olmadığı veya hiç güvenilir olup olmadığı." 54 The Grand Design, s. 93.

This is one of the deep problems with Darwinism. It leads to wide problems in general atheist discourse across a number of issues, such as the innateness of faith in God, the desire for religion, the sense of morality, the tendency of free will, etc. This is because all of these are explained through the Darwinist lens, that is based on either a) the advantages of living for living beings or b) the causes of their existence if those advantages are not primarily intended or are considered inconsequential, but are rather just a by-product of the natural selection process for life and the survival of humankind. Logic is not the first to think this. Nature – as per the Darwinist view – evolved our minds so we can survive. As for the fact that these minds are able to learn about reality, then that is a by-product if it exists; otherwise, it is quite possible to assume that our minds have duped us, simply so that we may survive. This deep problem was something acknowledged by Darwin himself. He expressed his confusion on the issue, saying, ‘But then with me the horrid doubt always arises whether the convictions of man’s mind, which has been developed from the mind of the lower animals, are of any value or at all trustworthy.’54 The 53 The Grand Design, p. 93.

54 Darwin Correspondence Project, William Graham'a Mektup, 3 Temmuz 1881, https://www.darwinproject.ac.uk/letter/DCP-LETT-13230.xml 30

54 Darwin Correspondence Project, Letter to William Graham, 3 July 1881, https://www.darwinproject.ac.uk/letter/DCP-LETT-13230.xml 30

Bu rasyonel ve zorunlu hakikatlerin reddedilmesi ve küçümsenmesi – ister bazen son derece açık olan hakikatler, ister doğası gereği biraz gizli kalan inkâr edilemez hakikatler olsun – felsefeye ve rasyonel teoriye karşı, bu teorinin dinî bakış açısıyla yönetilip yönetilmediğine bakılmaksızın, ciddi bir tepkiye yol açmıştır.

rejection and downplaying of these rational and necessary truths – whether they are those truths that are sometimes incredibly self-evident, or those undeniable truths that are somewhat reserved by nature – has created a severe pushback against philosophy and rational theory, whether that is governed by the religious mindset or not.

Bu yüzden birçok insan, çeşitli bağlamlarda, felsefenin öldüğünü ve hiçbir fayda sağlamadığını ileri sürmüştür. Bunun bilinen bir alıntısı, Hawking'in The Great Design kitabının başında yaptığı şu açıklamadır: 'Geleneksel olarak bunlar felsefenin sorularıdır, ama felsefe ölmüştür. Felsefe, bilimdeki modern gelişmelere, özellikle fiziğe ayak uyduramamıştır. Bilim insanları, bilgi arayışımızda keşfin meşalesini taşıyanlar olmuştur.'55 PZ Myers ise şöyle demiştir: 'Felsefenin çok şeyi sizi yok edebilir.'56 Krauss ise şunu söylemiştir: Felsefe, maalesef bana Woody Allen'ın eski bir şakasını hatırlatan bir alan: "Yapabilenler yapar, yapamayanlar öğretir; öğretemeyenler ise beden eğitimi öğretir." Felsefenin en kötü yanı ise bilim felsefesidir; benim gördüğüm kadarıyla bilim felsefecilerinin çalışmalarını okuyan tek kişiler yine diğer bilim felsefecileridir. Bunun fizik üzerinde hiçbir etkisi yoktur, diğer filozofların da bunu okuduğunu sanmıyorum, çünkü oldukça teknik. Bu yüzden neyi haklı çıkardığını anlamak gerçekten zor. Bu gerilimin ortaya çıkmasının sebebi, bence felsefe alanındaki insanların kendilerini tehdit altında hissetmeleridir ve bu tehdit altında hissetmek için tamamen haklılar, çünkü bilim ilerliyor, felsefe ise ilerlemiyor.57

This is why many people, in various contexts, have declared that philosophy is dead and offers no benefit. One famous quotation is by Hawking in the beginning of The Great Design: ‘Traditionally these are questions for philosophy, but philosophy is dead. Philosophy has not kept up with modern developments in science, particularly physics. Scientists have become the bearers of the torch of discovery in our quest for knowledge.’55 PZ Myers said, ‘A lot of philosophy can destroy you.’56 Krauss said, Philosophy is a field that, unfortunately, reminds me of that old Woody Allen joke, “those that can’t do, teach, and those that can’t teach, teach gym.” And the worst part of philosophy is the philosophy of science; the only people, as far as I can tell, that read work by philosophers of science are other philosophers of science. It has no impact on physics what so ever, and I doubt that other philosophers read it because it’s fairly technical. And so it’s really hard to understand what justifies it. And so I’d say that this tension occurs because people in philosophy feel threatened, and they have every right to feel threatened, because science progresses and philosophy doesn’t.57

Rasyonelliğe yer tanımanın bu reddi, sezgisel ve teorik iddialarıyla birlikte, sonuçlarıyla ele alındığında, daha önce açıklandığı gibi詭辯 (safsataya) yol açar. Bu karanlık gölgesinde, bilgiye ve marifete erişim imkânının tümü çöker. Doğal olarak, doğa bilimlerinin ve deneysel bilimlerin dayandığı kuralı yok eder.

This denial of the space for rationality, along with its instinctive and theoretical assertions, when taken with its implications, leads to sophistry, as has been explained before. In its dark shadow, any possibility to access cognition and knowledge would fall apart. Naturally, it would destroy the rule upon which the natural and empirical sciences are founded.

Bilimsel bilginin önemini abartılı biçimde yüceltmelerine rağmen, ampirik bilimle kanıtlanamayan bir dizi önceden kabul edilmiş fikirden habersiz biçimde hareket etmeleri garip bir durumdur. Bunun bir örneği, evrenin algımızdan bağımsız bir gerçekliğe sahip olduğu, incelenebildiği, belirli bir yasa dizisine tabi olduğu ve bu yasaların sabit olduğu yönündeki başlangıç noktasıdır. Dolayısıyla bugün doğa yasaları arasında sayılan her şey, yarın kabul görmüş bir gerçeklik haline gelir. Önceden belirlenmiş bir çerçeveden hareket etmek ne garip ne de tasavvur edilmesi zor bir şeydir. Daha eğlendirici olan ise, inkar ettiklerini iddia etmelerine rağmen, içgüdüsel akli hakikatlerden kendilerini soyutlayamamalarıdır. Kanıta dayalı akıl yürütme sürecini yalnızca uygulamaları bile, nedensellik kavramını kabul ettiklerini ve kanıt ile onun işaret ettiği şey arasında bir bağ olduğunu gösterir; çünkü kanıt gerçekten de kanıtın işaret ettiği şeyi bilmenin bir sebebidir.

It is strange that even though they magnify and exaggerate the importance of empirical science, they unknowingly operate from a set of preconceived notions that cannot be proven by empirical science. An example of this is the initial starting point that the universe has a reality that is separate from our perception, that it can be studied, that it is subjected to a particular set of laws, and that these laws are fixed. So, whatever is considered to be from the natural laws today will become an accepted reality tomorrow. Operating from a preconceived framework is neither strange nor hard to envisage. What is more amusing is that they cannot divorce themselves from instinctive rational truths, even though they claim to deny them. Merely exercising the process of evidence-based reasoning speaks to the fact that they accept the concept of causality, and that there is a link between evidence and that which it points to, because evidence really is a cause of knowing that which the evidence points towards.

Frank Turek ile bir ateist (Michael) arasında, Turek'in Wisconsin-Madison Üniversitesi'ndeki bir konuşmasında yer alan ilginç bir tartışmada, ateist, içgüdüsel rasyonel kavramların varlığını açıkça sorguladı:

In an interesting discussion between Frank Turek and an atheist (Michael) found in one of Turek’s lectures at the University of Wisconsin-Madison, the atheist explicitly doubted the existence of instinctive rational concepts:

Michael: Bu durumda mantık yasalarının aslında var olmadığını savunurdum.

Michael: I would argue that the laws of logic really don’t exist then.

Frank: Yani gerçekten var olduklarını söylüyorsun.

Frank: So you’re saying that they do really exist.

Michael: Hayır.

Michael: No.

Frank: Evet, onlar yaptığını söylüyorsun.

Frank: Yes, you’re saying they do.

Michael: Onlar öyle yaptıklarını nasıl söylüyorum?

Michael: How am I saying they do?.

Frank: Çünkü şu anda, yanıldığımı söylemek için çelişmezlik ilkesini kullanıyorsunuz.

Frank: Because you’re using the law of non-contradiction right now to say that I’m wrong.

Kanunu'n-nakiz (çelişmezlik yasası) – birbirine zıt iki düşüncenin aynı anda ve aynı anlamda doğru olamayacağını söyleyen kanun – mantığın temel yasalarından biridir. Bu yasayı ve diğerlerini kullanmasına rağmen Michael, mantık yasalarının gerçekte var olmadığını ileri sürmeyi sürdürdü. İnsanların bu yasaları yalnızca zihinlerinde icat ettiklerini, dolayısıyla bu yasaların zihinlerimizin dışında gerçekte var olmadığını, yani mantık yasalarının sadece insanlar arasında kabul görmüş bir anlaşma olduğunu söylüyormuş gibiydi. Dr. Stein dahil birkaç ateist bu görüşü savunmuştur. Michael'a bu görüşü savunup savunmadığını sorduğumda "Evet" dedi. Bunun üzerine ona şunu sordum: "Dünya üzerinde hiç insan yokken, 'Dünya üzerinde hiçbir insan yoktur' ifadesi doğru muydu?" Uzun bir sessizlikten sonra Michael dolambaçlı bir cevap verdi. Biraz teşvikten sonra, isteksizce, bu ifadenin "muhtemelen" doğru olacağını kabul etti (yine de mantık yasalarının salt insan anlaşması olduğu fikrine tutunmaya devam etti). Elbette ifade doğru olurdu. Ve onu kavramsallaştıracak hiçbir insan zihni yokken, mantık yasaları salt bir insan anlaşması olamaz. Ayrıca mantık yasalarının insan anlaşmaları olmadığına, insan zihinlerinden bağımsız olarak var olduklarına inanmak için başka birçok neden de vardır.58

The law of non-contradiction – which says that opposite ideas cannot both be true at the same time and in the same sense – is one of the fundamental laws of logic. Despite using that law and others, Michael continued to assert that the laws of logic don’t really exist. It sounded like he was saying that the laws of logic are just a human convention; that we human beings simply invent these laws in our minds but they don’t really exist outside of our minds. Several atheists have held this position, including Dr. Stein. When I asked Michael if that was his position, he said “Yes.” So I then asked him, “Before there were any humans on the Earth, was the statement, ‘There are no human beings on the Earth’, true?” Following a long pause, Michael gave a meandering response. After some prompting, he reluctantly admitted that the statement “likely” would be true (yet he continued to cling to the idea that the laws of logic were mere human conventions). Well, of course the statement would be true. And since there were no human minds to conceptualize it, the laws of logic cannot be a mere human convention. In addition, there are several other reasons to believe that the laws of logic are not human conventions that they exist independently of human minds.58

Bu tartışma, doğuştan gelen kavramların kendi içlerindeki doğasını belirlemede ateist ikileminin ortaya çıktığını göstermektedir. Peki bunlar nesnel ve mutlak mıdır, yoksa bir kişinin duyularına bağlı olarak görecelidir? Önceki ifadeler ışığında, birçok ateist bu içgüdüsel kavramlara uymanın gerekli olmadığını belirtmektedir. Hatta kuantum fiziği ve diğer alanlardan gelen doğa bilimi fikirleri nedeniyle bunlara açıkça karşı çıktıklarını söylemektedirler. Gerçekliğin, doğuştan gelen ve içgüdüsel bilgiyle çelişebileceğini ya da gerçekten çeliştiğini ileri sürmektedirler. Bu tür bir iddianın sonuçları çok sayıdadır ve tehlikelidir: Temel rasyonel kavramların yalnızca zihnimizin işleyişinin bir sonucu olduğu, bunlarla ilişkili dışsal bir nesnel hakikat bulunmadığı görüşü bunlardandır. İnsanlar arasındaki etkileşimin ikna yaratma çabası, özünde her insanda ortak bir bilişsel zemin üzerinden ikna oluşturmaya dayanır. Bu bilişin dayandığı kural doğal ve evrensel olmalı, belirli bir kişiye göre değişmemelidir. Bu kuralla iki taraf arasındaki bilişsel özdeşlik kurulabilir ve ikna sağlanabilir. Bu olmadan, her birey kendi bilişsel alanına hapsolmuş kalır ve bir başkasıyla verimli bir etkileşim kuramaz; çünkü ikisinin de ötesine geçen, aralarında bir ortaklık zemini oluşturacak anlamlar bulunmayacaktır.

This discussion reveals the atheistic dilemma in determining the nature of innate concepts in and of themselves. So are they objective and absolute, or are they relative based on a person’s senses? In light of previous statements, many atheists state it is not necessary to follow these instinctive concepts. In fact, they explicitly mention they are opposed to them because of ideas from natural science related to quantum physics and other fields. They set out that reality might be, or indeed is, in conflict with innate and instinctive knowledge. The implications of this sort of assertion – that basic rational concepts are merely a result of the workings of our minds, with no external objective truth associated with them – are numerous and dangerous. Having human interaction to bring about conviction is at its essence an attempt to bring about conviction to every person on the basis of a common cognitive playing field. The rule upon which this cognition is built must be natural and universal, not relative to x person. With this rule, it is possible to bridge the cognitive identity between the two sides to bring about conviction. Without this, each person would remain confined to their own cognitive realm, unable to fruitfully interact with the next person, as those meanings that transcend both of them – by which they would have been able to forge interaction with a degree of commonality – would be absent.

Eğer bu fıtri kavramlar yalnızca insan zihninin bir ürünü olsaydı, her insan fikri de zihnin bir ürünü olurdu ve bilgi yeniden göreceli hale gelirdi. Bu durumda, herhangi bir şeye dair kesin inanç edinme gücünü ve güvenini de yitirirdik. Bu, felaket niteliğinde bir sorun olurdu. Teorik bilginin üzerine inşa edilebileceği zorunlu hakikatler olmadan, kanıta dayalı akıl yürütmenin veya delil kullanmanın mümkün olabileceği tutarlı bir felsefi bakış açısına giden hiçbir yol kalmazdı. Böyle bir bakış açısının sonucu, insanın tüm insani bilgiye duyduğu güveni reddeden bir sofist yaklaşımı benimsemesi olurdu. Bu iddia, yanlış bir iddianın inandırıcılık kazanabileceği tam da o ortamdır. Bu iddia, tüm bilginin göreceli olduğunu, kesin ve kati bilişsel bilgiye ulaşmanın bir yolu bulunmadığını ve hiç kimsenin nesnel gerçekliğe sahip olmadığını ileri sürer. Böyle bir iddia kendi kendisiyle çelişir, çünkü kendisinin kendi hakemi olmasını gerektirir; bu da onun yanlışlığını ve hatasını ortaya koyar. Fıtri akli kavramları ve onların nesnel doğasını göz ardı etmek, gerçekte insan zihninin her türlü faaliyetini, insanlar arası etkileşim imkânını, birbirini ikna etme yeteneğini ve doğa bilimlerini göz ardı etmek demektir. Bütün bunlar yalnızca fıtri kavramları kabul eden ve bunların insan varlığını aşan daha yüksek bir değere sahip olduğunu teyit eden bir kural ile varlığını sürdürebilir. Gerçek şudur ki bu tür iddialar, ateist görüşü benimsemenin doğal bir sonucudur. Bu evreni yaratan bir Yaratıcıyı, mutlak kemal sıfatlarıyla nitelenen bir Yaratıcıyı kabul etmeden, mutlak hakikatleri kabul etmek mümkün olmaz. Ve eğer mutlak hakikatleri doğrulayamıyorsak, mutlak ve fıtri bilginin varlığını kanıtlamanın hiçbir imkânı kalmaz; çünkü fıtri bilginin doğası gereği mutlak olması ve zamandan, mekândan, çevreden ve kişilerden bağımsız olmasıdır. Böyle bir bilgi gerçekten de insanın varlığının üstünde ve ötesindedir. Çelişmezlik ilkesi, insan var olsun ya da olmasın, hem zorunlu hem de evrensel olarak doğrudur. Nedensellik ilkesi, insan var olmadan önce de mutlak bir hakikatti. Aynı durum "parça < bütün" gibi önermeler için de geçerlidir. Mutlak varlığı, yani Allah'ı, kabul etmeden bu mutlakları doğrulayacak bir yol yoktur.

Had those instinctive concepts been merely the construct of the human mind, every human idea would also be the construct of our minds, leading knowledge to become relative again. In that case, we would lose both the power and the confidence of ever possibly gaining conviction in virtually anything. This would be a catastrophic problem. Without necessary truths upon which theoretical knowledge can be built, there would be no pathway to offer a coherent philosophical outlook through which the process of evidence-based reasoning or employing proofs would be feasible. The consequences of such an outlook are that one would end up adopting a sophist approach that discards trust in all human knowledge. Such an assertion is the exact environment in which that false claim can gain credence. It asserts that all knowledge is relative, that there is no pathway to gain definitive and conclusive cognitive information, and that nobody possesses objective reality. Such an assertion is self-contradictory, for it assumes that it should be the arbiter unto itself, which exposes its falsehood and error. Disregarding the instinctive rational concepts and their objective nature is in reality to disregard a) every engagement of the human mind, b) the possibility of human interaction, c) the ability to convince one another, and d) the natural empirical sciences. All of these concepts can only survive with the rule that acknowledges instinctive concepts and affirms their higher value that transcends human existence. The truth is that these types of assertions are a natural overflow from adopting the atheist viewpoint. Without affirming a Maker for this universe – a Maker that would be described with absolute perfection – the possibility of affirming absolute truths would not be possible. And if we are unable to affirm absolute truths, there is no chance for proving the existence of absolute and instinctive knowledge, as it is in the nature of instinctive knowledge to be absolute and agnostic of time, place, environment, and persons. Such knowledge is indeed above and beyond the existence of humans. The law of non-contradiction is both necessary and universally true, whether man exists or not. The principle of causality was an absolute truth before man ever came into existence. The same applies to the notion that ‘part < whole’, etc. There is no pathway to affirm these absolutes without affirming an absolute existence, which is Allah .

Kendi varlığını inkâr eden bir kişi, herhangi bir mutlak hakikatin varlığını kanıtlayamaz. Bilimin ve bilginin bazı alanlarında "göreli mutlakçılık" diyerek bir uzlaşma önerse de bu sonuç tamamen yanlıştır; çünkü bilginin üzerine inşa edilebileceği temel kuralı zaten barındırmaz. Oysa gerçekte bu sonuç, büyük ölçüde ateist kavramsallaştırmalarla örtüşen bir sonuçtur; bu tür bir çerçeveyle felsefi olarak hiçbir akli ve fıtri bilgi ortaya konulamaz. Çünkü bu tür iddiaların bilişsel yapısı ve bunların delille gösterilmesi, Allah'ın varlığına iman edilmeden mümkün değildir. Bundan hareketle, âlimlerin "Allah'ı bilmek, her şeyi bilmenin temelidir." sözündeki derin ve etkileyici anlamı kavrayabiliriz. Gerçeğin mahiyetini, boyutlarını ve bu ifadenin içerdiği zengin anlam dünyasını, ayrıca Allah'ı bilmek ile diğer bütün bilgiler arasındaki bağlantıyı anlamaya çalışırken bu ifade üzerinde epey düşündüm. Bu hakikatleri kavradıktan sonra şunun kastedildiği açıkça anlaşıldı: Bütün bu bilgiler aslında Allah'ı bilmenin bir koludur. Varlığını kavramayan kimse, bu bilginin neden var olduğunu ve nasıl elde edilebileceğini açıklayan tutarlı bir bilişsel kuramı felsefi ya da akli olarak kuramaz. Bu bağlamda İbn Teymiyye şöyle demiştir: "Onu (Allah'ı) bilmek, bütün bilgilerin en yücesidir. O, bütün bilgilerin gayesi, sonu, doruk noktası ve kökünün kendisidir; her ne kadar O'ndan başka şeylerin bilgisi önce gelse ya da O'nu bilmeye bir başlangıç ve vesile olsa da. O'nu bilmek, daha yüce, daha bütünsel ve daha faydalı olmasının yanında zorunlu bir ihtiyaçtır. Kul, O'nsuz takvaya erişemez. O'nsuz saadet yoktur. O, O'nun sayesinde bilgi adını hak eden bütün bilgilerin gerçekleşmesinin köküdür."59

A person in denial of his own existence is unable to prove the existence of any absolute truth. Even though he offers a compromise by claiming ‘relative absolutism’ in some aspects of knowledge and science, this conclusion is totally false, as it does not possess the rule upon which cognition can be based in the first place. However, in reality, it is a conclusion that is largely in line with atheist conceptualisations, through which it is impossible to philosophically set out any rational and instinctive knowledge. This is because the cognitive structure for these types of assertions and the demonstration of them through proof is not possible without having faith in the existence of Allah. Based on this, we can understand the deep and poignant statement of the scholars: ‘Knowing Allah is fundamental to knowing anything.’ I used to ponder quite a bit over this expression in my pursuit of understanding the reality, dimensions, and wealth of meaning behind the outlook expressed in this statement, and the connection between knowing Allah  and all other knowledge. After grasping these facts, it became apparent to me that the point here is this: All this knowledge is actually a branch of knowing Allah . Whosoever does not comprehend His existence is unable to philosophically or rationally establish any coherent cognitive theory that explains to us why this knowledge exists and how it can be acquired. In this regard, Ibn Taymiyyah said, Knowing Him (Allah) is the highest of all knowledge. It is the goal, the end, the culmination, and the root of all knowledge, even though knowledge of other than Him might come first, or might be a precursor to, knowing Him. Knowing Him – in addition to being loftier, more wholesome, and more beneficial – is a necessary need. A servant cannot achieve righteousness without Him. There is no felicity without Him. He is the root to the realisation of all knowledge that – through Him – deserves to be labelled as such.’59

Öğrencisi İbnu'l-Kayyım şöyle demiştir: Bütün âlemi, üstteki ve alttaki bütün kısımlarıyla, iyice düşün. Onun, Yaratıcısının, Var Edicisinin ve Hükümdarının bir delili olduğunu göreceksin. Yaratıcısını inkâr etmek ve akıllarda ve fıtrî yatkınlıklarda O'nu reddetmek, bilginin kendisini inkâr ve reddetmekle eşdeğerdir. İkisi arasında hiçbir fark yoktur. Saf, aydınlık ve yüce akıllara ve sağlam fıtrata göre, Yaratıcının yaratılmışa, Fail'in fiile ve Tasarlayıcının tasarlanmış olana gösterdiği işaret, aksi görüşten daha açıktır. İlim ve basiret sahibi kimseler Allah'ı, fiillerinin ve tasarımının delili olarak kullanırlar; avam ise O'nun tasarımını ve fiillerini O'na işaret için kullanır. Şüphesiz her iki yöntem de doğrudur ve her biri hakikattir. Kur'an her ikisini de içermektedir. Tasarım delili ise çok bolca bulunmaktadır. Yaratıcının delili ise onun da bir örneği vardır. Peygamberlerin, kavimlerine, "Allah hakkında bir şüphe mi var…?" dediklerinde işaret ettikleri budur; yani, varlığına dair delil ortaya konulana kadar Allah'ın varlığından şüphe mi etmeliyiz? Bundan daha uygun ve daha açık hangi delil olabilir? Daha gizli olan bir şey, daha açık olan bir şeyi ispatlamak için nasıl delil olarak kullanılabilir? Sonra peygamberler, "…gökleri ve yeri yaratan mı?" diyerek insanları delile dikkat çekmişlerdir. Şeyhu'l-İslâm Takıyyuddîn İbn Teymiyye'nin şöyle dediğini işittim: "Kendisi her şeye delil olan bir şey için nasıl delil istersiniz?" Ayrıca şu beyiti örnek olarak söylerdi: "Gündüz delil istediğinde, akıllarda hiçbir şey doğru kabul edilemez." Rabbin varlığının, akıllara ve fıtrata, gündüzün varlığından daha açık olduğu bilinmektedir. Bunu aklında ve fıtratında göremeyen kimse, onlara şüpheyle bakmalıdır.62

His student Ibn al-Qayyim  said, Ponder over the whole world, in all its parts across its higher and lower dominions. You will find it to be a testament to the Maker, the Creator, and the King. Denying its Maker and rejecting Him in the minds and the innate predispositions is tantamount to denial and rejection of knowledge itself. There is no difference between the two. According to pure, enlightened, and lofty minds and the sound fiṭrah, the indication of the Creator to the creation, the Doer to the action, and the Designer to the fashioned is more obvious than the opposite view. Those with knowledge and foresight use Allah as evidence for His actions and design, whereas common people use His design and actions to point to Him. No doubt, both are correct methods and each is true. The Qur’an comprises of both. As for the evidence from design, it is plentiful. As for the evidence from the Maker, that has a case in point as well. It is what the Messengers pointed to when they told their nations, “Is there any doubt about Allah…?”60, i.e., should we doubt in Allah until evidence for His existence is presented? Which evidence is more proper and apparent than this itself? How can something that is more obscure be used in evidence to prove something that is more obvious? Then the Messengers alerted people to the evidence by adding: “…the Originator of the heavens and the Earth?”61 I heard Shaykh al-Islām Taqī al-Dīn Ibn Taymiyyah  say, “How can you demand proof for something that in itself is proof for everything?” He also used to say the following couplet as an example: “Nothing can be deemed to be correct in the minds when day requires evidence.” It is known that the existence of the Lord  is more apparent to the minds and the fiṭrah than the existence of day. Whosoever cannot see this in his mind and fiṭrah should view them with suspicion.62

Kısaca belirtmek gerekirse, İlk Öğretmen olan Allah'tır. O, yaratıklarına eğitim biçiminde lütfunu bahşetmiştir; bu eğitim, ister aracısız olsun – insanların doğuştan ve içgüdüsel yatkınlıkları, analiz edip akıl yürütmelerine olanak tanıyan potansiyeli ve araçları Kendisinin vermesi gibi – ister Peygamberleri ve Elçileri aracılığıyla olsun. O şöyle buyurmuştur: "Yaratan Rabbinin adıyla oku, ey Peygamber."63 Dolayısıyla İslami bilişsel anlayış, her türlü bilginin kaynağının Allah'tan olduğunu ve bu gerçeği teyit etmeden, ister akli ister felsefi olsun, tutarlı bir bilgi kuramı oluşturmanın hiçbir yolu olmadığını ilan eder. Bu içgüdüsel bilginin varlığı da O'nun varlığına işaret eder, çünkü bu bilgiler sezgisel olarak hissedilir. Karşı taraf bu bilgilerin nesnel hakikatler olarak varlığını kabul ederse, bunların Allah'sız kurulamayacağı için O'nun varlığını teyit etmeye zorlanır. Ancak karşı taraf bunu inkar ederse, bu inkarın bedeli çok yüksek olur, çünkü her türlü bilgi edinmenin kapısını kesin olarak kapatır; hatta bundan da kötüsü, safsataya denk düşer. Nick Pollard ile Richard Dawkins arasındaki bir tartışmayı örnek olarak ele alalım:

Suffice it to say that it is Allah  Who is the First Teacher. He is the one Who bestowed His favour upon His creation in the form of education – whether without an intermediary, such as people’s innate and instinctive predispositions, Him giving the potential and the tools to allow them to analyse and reason, or via His Prophets and Messengers. He  said, ‘Read, O Prophet, in the Name of your Lord Who created.’63 Thus, the Islamic conceptualisation of cognition declares that the manifestations of all knowledge originate from Allah , and that there is no way – whether rationally or philosophically – to establish a coherent theory of knowledge without affirming this fact. So, the existence of this instinctive knowledge points to His existence , as they are intuitively felt. If the opposing side accepts their existence as objective truths, they would be compelled to affirm the existence of Allah, as these truths cannot possibly be established without Him. However, if the opposing side denies it, the price of such a denial would be very high, as it would categorically shut off the door to any knowledge acquisition; in fact, it would be worse than that, on par with sophism. Consider the following example – a discussion between Nick Pollard and Richard Dawkins:

Pollard: 'Susan Blackmore, The Skeptic'te yakın zamanda şunu söyledi: "Var olduğumuz fikrinin bir yanılsama olduğunu düşünüyorum... Orada karar veren, eylemde bulunan ve sorumlu olan bir benliğin bulunduğu fikri, kocaman bir yanılsamadır... Oluşturduğumuz benlik sadece bir yanılsamadır, çünkü aslında yalnızca beyinler ve kimyasallar vardır ve bu 'benlik' yoktur – hiç olmadı ve ölecek kimse de yok." Eşinin kim olduğunu, sizin kim olduğunuzu açıklayan bu tür indirgemeci bir açıklamaya katılır mısınız?'

Pollard: ‘Susan Blackmore said recently in The Skeptic: “I think the idea we exist is an illusion...The idea that there is a self in there that decides things, acts and is responsible...is a whopping great illusion. The self we construct is just an illusion because actually there’s only brains and chemicals and this ‘self’ doesn’t exist – it never did and there’s nobody to die.” Would you agree with that kind of reductionist explanation of who your wife is, who you are?’.

Dawkins: 'Evet. Yani, Susan belirli bir benlik anlayışını savunuyor ve bence bu muhtemelen doğru; ama bunu henüz doğrulayabilecek bir konumda olduğumuzu düşünmüyorum. Bunu bana makul gösteren birkaç şey var. Bunlardan biri, beynin evrimsel bir süreçle dünyaya geldiği ve bizden başlayarak diğer tüm hayvanlara, çok basit beyinli hayvanlara, hiç beyni olmayan hayvanlara ve bitkilere uzanan kesintisiz bir süreklilik bulunduğu. Ölümden sonra hayatta kalmadığımız tahmini bana kesinlikle büyük bir olasılıkla görünüyor. Bu, iyi bir işlevsel test olurdu; gerçekten test edebileceğimiz anlamında değil, ilke olarak: eğer benlik beyin maddesinden başka bir şeyse, beyin çürüdüğünde de varlığını sürdürmesi gerekir. Ve beynim çürüdüğünde benliğimin hiçbir anlamda var olmayacağına, kazanamayacağımı bildiğim halde, çok yüklü bir bahis oynarım.'

Dawkins: ‘Yes. I mean, Susan is sticking her neck out for one particular view of what a self is, and it’s one that I am inclined to think is probably right; but I don’t think we are yet in a position to substantiate that. What makes it seem plausible to me is various things. One is that brains have come into the world by a gradual process of evolution and we have a continuum from ourselves through all the other animals to animals that have very simple brains, to animals that have no brains at all, to plants. Certainly, the prediction that we don’t survive death seems to me to be overwhelmingly probable. That would be a good operational test – not that we can actually test it, but in principle: if a self is something other than brain stuff, then it should survive when the brain rots – and I’d place a very heavy bet (which I realize I could never actually win) that when my brain rots myself will not in any sense exist.’.

Pollard: "Varlığımın bir yanılsama olduğuna inanıyor musun?"

Pollard: ‘Do you believe that the idea that I exist is an illusion?’.

Dawkins: "Ben elbette, insanların bir beynin ürünü olduğumuzu ve beyinlerimiz öldüğünde yok olduğumuzu bildiğim için memnunum. Bizi bir yanılsama olarak nitelemek, bunu ifade etmenin belki de iyi bir yoludur. Ancak benliğimizin duygusunun bir yanılsama olduğunu söylemeye kendimi bağlamak istemem. Bunun ne anlama geldiğine bağlı. Ben kesinlikle bir 'ben'in var olduğunu hissediyorum."64.

Dawkins: ‘Well, I’m certainly happy that we are a product of brains and that when our brains die, we disappear. To call us an illusion is possibly a good way to express it. But I wouldn’t wish to commit myself to saying that our sense of self is an illusion. It depends what you mean. I certainly feel that there’s a me.’64.

Dawkins görünüşe göre bireyin vicdanının, onu başkalarından ayıran kişisel kimlik duygusunun ve "ben" kavramına dair anlayışının tamamen birer yanılsama olduğunu kabul etmeye hazırdı. Dawkins, cevabının sorunlu yanını okuyucuya karşı yumuşatmak için diplomatik görünmeye çalışsa da, sözleri onun savunduğu fikirlerin türünü açıkça ortaya koymaya yetiyor. Gerçekten de Dawkins, tartışmanın son anlarında kendisini rasyonel biri olarak gösterme gayretindeydi. Oysa gerçekte konudan kaçmaya çalıştı ve yaptığı iddiayla çelişecek hiçbir şey sunmadı. "Ben" kavramını hissetmek ve bilincinde olmak tartışılan mesele değildi; çünkü bu, her insanın kendi içinde bulup inandığı apaçık bir şeydir. Sorulan soru şuydu: Bu eğilimi açıklayan bir şey var mı? Başka bir deyişle: Varoluşumuza dair hissettiklerimizi açıklayan, gerçekte var olan ve doğru biçimde "ben" diye nitelendirilebilecek bir şey var mı? Yoksa "benlik", "ben" ya da "ayırt edici kişisel kimlik" kavramı, herhangi bir dış gerçekliği olmayan salt bir yanılsama mıdır?

So Dawkins was quite prepared to accept that the conscience of an individual per se, his sense of personal identity that distinguishes him from others, and his understanding of the ‘me’ concept are all merely illusions. Though Dawkins attempted to come across as diplomatic to downplay the problematic nature of his answer to the reader, his words are sufficient in clearly conveying the type of ideas he espouses. Indeed, Dawkins attempted to portray himself as a rational person during the last moments of this discussion. However, in reality, he tried to sidestep the topic and did not offer anything that would contradict the assertion he made. Merely sensing the concept of ‘me’ and being conscious of it was not the topic of discussion at all, for that is an obvious matter that every person finds and believes for themselves. The posed question actually was the following: Is there anything that explains this tendency? In other words: Is there anything that is real and in existence, which can be correctly classed as ‘me’, that explains how we feel about our existence? Or is the concept of ‘self’, ‘me’, or ‘distinct personal identity’ merely an illusion without any external reality?

İnsanın kendi içinde bulduğu fıtrat kaynaklı unsurlardan biri, derinlere yerleşmiş ahlaki duygudur. Bu duygu sayesinde insan yalnızca neyin iyi ve neyin kötü ahlak olduğunu kavramakla kalmaz, aynı zamanda bu ahlaki değerlerin doğası gereği nesnel olduğunu da içgüdüsel olarak hisseder. Nesnel olmak, bu ahlaki değerlere gerçek değerini veren ve onlardan görecelik özelliğini kaldıran şeydir. Bunlar yalnızca insan varlığını değil, bütün maddi varlığı da aşan nesnel gerçekliklerdir. İnsan ve evren var olsun ya da olmasın, bu ahlaki değerler nesnelliklerini korurlar.

From the fiṭrah-driven elements that man finds in himself is the deeply entrenched moral instinct. With this, one can grasp not only what are good and bad morals, but one also instinctively feels that these moral values are objective by nature. Being objective is what gives these morals their true value and removes relativity from them. These are objective realities that transcend not only human existence, but all material existence. Whether man and the universe exist or not, these moral values retain their objectivity.

Anlama yetisi iki yönlüdür: iyiyi kötüden ayırt edebilme yeteneği ve iyilik ile kötülük değerlerinde bulunan nesnelliği kavrayabilme yeteneği. Bu iki yönlü anlama yetisi, içimizdeki fıtri yatkınlıkların Allah'ın varlığına işaret ettiğini ortaya koymaya çalıştığımız bu konuda kullanılabilir. Çünkü bu ahlaki eğilim, Tanrı'nın varlığı kabul edilmeden açıklanamaz. Akli kavramların "Onları ruha kim yerleştirdi?" sorusunu sormamızı gerektirdiği gibi, ahlaki eğilim de bize "Onu oraya kim yerleştirdi?" diye sormayı gerektirir. Daha derin bir soru daha vardır: Adaletin evrensel olarak iyi kılan nesnel bir değer olduğu yönündeki bu içgüdüsel hissi, zorunlu olarak nesnel bir kötü özellik saydığımız haksızlığın aksine, nasıl açıklayabiliriz? Buna bağlı olarak, Tanrı'nın varlığını kabul etmeyen bir görüş ışığında felsefi açıdan tutarlı bir ahlaki bakış açısı sunmak mümkün müdür? Başka bir ifadeyle, Tanrı'nın varlığı olmaksızın herhangi bir nesnel iyilik var olabilir mi? Başka türlü sorarsak: Tanrı'nın varlığı olmadan bir insan iyi ve doğru olabilir mi?

Comprehension is twofold: the ability to distinguish good from evil, and the ability to comprehend the objectivity found in the values of good and evil. This duet of comprehension can be deployed in this subject, in which we are attempting to demonstrate the existence of innate predispositions in our own selves that point to the existence of God. This is because this moral inclination cannot be explained without affirming the existence of the Divine. Just as the rational concepts require that we ask the question ‘Who placed them in the soul?’, then likewise the moral inclination requires us to ask: ‘Who placed it there?’ There is another question that is deeper: What explains this instinctive feeling in ourselves that justice is an objective value that makes it universally good, as opposed to injustice, which we necessarily consider to be an objectively evil trait? Consequently, is it possible to offer a philosophically coherent moral outlook in light of the view that does not acknowledge the existence of God? In other words, is it possible that there is any objective good without the existence of God? Put in another way: Is it possible that a person can be good and righteous without the existence of God?

Okuma dünyasına adım attığımda okuduğum ilk kitaplardan biri, Shawkiy Abu Khalil'in Gharīzah am Taqdīr Ilāhī? (Gariza mı, İlahi Takdir mi?) adlı eseriydi. Bu kitap, hayvanlar aleminden harika sahneleri ele alır; bu sahnelerde hayvanlar, hiç eğitilmeden, öğretilmeden ve yetiştirilmeden, hayatta kalma çıkarlarına uygun belirli eylemleri içgüdüsel olarak gerçekleştirirler.

When I embarked the world of reading, one of the first books I read was by Shawkiy Abu Khalil titled Gharīzah am Taqdīr Ilāhī? (Instinct or Divine Decree?). This book adopts wonderful scenes from the animal world, in which animals instinctively carry out specific actions that are in their survival interests, without ever being educated, trained, or brought up to do so.

Bir yavruya annesinin memesini emmeyi kim öğretti? Bir annenin kalbine çocuklarına bakmasını sağlayan annelik içgüdüsünü kim yerleştirdi? Kuşlara belirli yerler arasında göç etmeyi kim öğretti? Bütün canlılara hayatta kalma içgüdüsünü kim koydu? Ruha güzelliği sevme sevgisini kim işledi? Canlı insanlarda ve yaratıklarda doğuştan bulunan bu olguların, tıpkı önceki örnekleri gibi, şu soruyu gündeme getirir: Bu içgüdüler nasıl ortaya çıktı? Onları ruhta kim yarattı? Ateiste bunları sorun. Darwinizm'i ve bu içgüdülerin canlıların hayatta kalması amacıyla evrim sürecinin ayrılmaz bir parçası olduğunu uzun uzun anlatacaktır. Ancak soru yerinde durur: Bu içgüdüler en başta nereden geldi? Başka bir deyişle, Darwinist evrim ışığında, evrim sürecinin bir noktasında var olmayan ve birdenbire canlıların ruhlarında bu kadar derinden yerleşmiş halde beliren bu içgüdü nasıl ortaya çıktı? Bu içgüdüler tam olarak ne zaman ilk kez belirdi? Nasıl şekillendi? Ve nesilden nesile nasıl aktarılıyor? Ateistlerin bu sorulara cevabı yoktur. Ellerinde yalnızca ya şaşkınlıklarını dile getirmek ya da tartışmayı canlının ne pahasına olursa olsun hayatta kalmaya iten bencil gene geri götürmek var. Richard Dawkins'in meşhur deyişiyle, onun düdüğünün ritmine ancak uyabiliriz. Bir annenin içgüdüsü üzerinde düşünün. Söyleyin bana, bundan daha saf bir şey gördünüz mü? Allah'a yemin ederim ki varlıkta bir annenin kalbi gibi bir şey yoktur; gerçek sevginin ve mükemmel merhametin simgesidir. Allah aşkına sizden, annelerin çocuklarıyla olan hikâyelerini hatırlamanızı istiyorum; bunlar kelimelerin anlatmakta yetersiz kaldığı sonsuz harikalardır. Bu satırları yazarken, aklıma onlarca hikâye geliyor:

Who guided a child to take the breast of its mother? Who planted the instinct of motherhood in a mother’s heart, so that she looks after her children? Who taught birds to migrate between specific places? Who instilled the survival instinct in all living things? Who imprinted the love of beauty in the soul? All these phenomena, like their predecessors that are innately found in living humans and creatures, beg the question: How did these instincts come about? Who created them in the soul? Ask the atheist about them. He will go on about Darwinism and how these instincts were part and parcel of the evolution process for the purpose of survival of living creatures. However, the question remains: Where did these instincts come from in the first place? In other words, in light of Darwinist evolution, how did this instinct come about, which at a point of time during evolution did not exist, only to appear all of a sudden in such a deeply embedded manner within creature’s souls? When exactly did these instincts first appear? How did they form? And how are they generationally passed down? Atheists have no answer to these questions. The only thing they have is either to express their utter confoundment or to bring this discussion back to the selfish gene85 that pushes a living being to survive at any cost. We can only dance to its tune, which is how Richard Dawkins famously puts it. Ponder over a mother’s instinct. Pray tell me – have you seen anything purer than that? I swear by Allah, there is nothing in existence like a mother’s heart – a symbol of true love and perfect compassion. I ask you by Allah to remind yourself of the stories of mothers with their children – they are endless wonders that words are unable to describe. As I write these words, I am confronted by dozens of stories:

İnsanda bulunan bir diğer doğuştan gelen eğilim, derin duygusal amaç duygusu ya da gaye (teleolojik) eğilimidir. İnsanı büyük sorular sormaya yönelten de bu duygudur: "Ben kimim? Nereden geldim? Neden buradayım? Nereye varacağım?" Bu derin sorular insanı hayvanlardan ayıran şeydir. Hayvanlar ilkel içgüdüleriyle hareket ediyorsa, insanı harekete geçiren, varoluşunun ve hayatının amacını arama doğuştan gelen eğilimidir. Bu yüzden en doğru isimler, Peygamber ﷺ'in belirttiği gibi, Hārith (çiftçi) ve Hammām (çalışkan, enerjik işçi) isimleridir; çünkü bunlar, istemek ve aramak yönündeki arzusunu temsil eden insanın iki temel özelliğini içerir. Bu iki özellik, istenebilecek ve aranabilecek bir şeyin varlığı olmadan mümkün değildir. Aranabilecek nihai hedef ise Allah'tır.

Another innate tendency present in man is his deep emotional sense of purpose, or teleological tendency. It is this feeling that makes him ask the big questions: ‘Who am I? Where did I come from? Why am I here? Where will I end up?’ These deep questions are what distinguish humans from animals. If animals desire to move on their primal instincts, what moves man is his innate tendency to seek out the purpose of his existence and life. This is why the truest of names are Ḥārith (ploughman) and Hammām (energetic worker), as stated by the Prophet 95, as they comprise of two central features of man that represent his desire to wish and to seek. These two traits are not possible without the existence of something that can be wished and sought after. The ultimate aim that can be sought is Allah .

İbn Teymiyye'nin dediği gibidir: "Nefis, duygu ve istekten boş olamaz. Aslında nefiste böyle bir boşluk imkânsızdır. Duygu ve istek, onun hakikatinin ayrılmaz parçalarındandır. Duygu ve istek olmaksızın bir nefis tasavvur edilemez. Nefsin Yaratıcı'dan boş olabileceğini söylemek doğru değildir; yani O'nun varlığını ya da yokluğunu, O'nun sevgisini ya da sevgisizliğini hissetmekten boş olabileceğini söylemek doğru değildir. O'nu tanımanın ve O'nu sevmenin, karşı bir şey olmasa bile nefsin varlığının zorunlu bir parçası olmadığını söylemek de doğru değildir. Aksine bu yanlıştır, çünkü nefis fıtratının zorunlu bir parçası olarak arzu ettiğini taşır. Nefis, özünün zorunlu bir işlevi olarak her zaman istediği için, bir insanın nefsinin bir şey istemekten asla boş olabileceği tasavvur edilemez. Nitekim Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: 'İsimlerin en doğrusu Hâris ve Hemmâm'dır.' Nefis, nihayetinde canlı bir varlıktır ve her canlı kendi iradesiyle hareket eder. Bu nedenle nefsin, kendisi için dilediği bir hareketi olmalıdır. Dolayısıyla her 'isteyen varlık'ın istediği bir şeyi olmalıdır. İstenen ya kendisi için bizzat istenendir ya da başka bir şeye vasıta olarak istenendir; başka bir şeye vasıta olarak istenen, mutlaka asıl istenene ulaşmalıdır. Bu yüzden bir insanın bütün isteklerinin başka bir şeye vasıta olması mümkün değildir, çünkü bu, sonsuz sayıda gaye zincirine yol açar ki bu, tıpkı etkili sebeplerin sonsuz zinciri gibi, hatta ondan daha da fazla, imkânsızdır. İnsanın mutlaka istediği bir şeyi olması gerektiğine göre, nihayetinde kalbinin özlediği Allah'tır. Dolayısıyla her kulun bir ilahı olmalıdır. Böylece kulun, ilahını sevmeye yatkın olarak yaratıldığı anlaşılmış olur."96

İnsanın özelliklerinden biri, kendi iradesiyle yaptığı tercihler ile ondan istemsizce ortaya çıkan fiiller arasındaki ayrımı içgüdüsel olarak kendi içinde hissetmesidir. Bir kişi suyla dolu bardağı ağzına kaldırdığında, çantasını aldığında ya da arabasına bindiğinde, bunları kalbinin atışından, damarlarında akan kandan ve vücudunun hissettiği soğuk titremelerden içgüdüsel olarak ayırt edebilir. Bir kişi isterse bir süreliğine nefesini tutabilir, ancak bedenindeki istemsiz tepki nefes almasını gerektirdiğinden bunu uzun süre sürdüremez. Bu doğuştan gelen eğilim, yani insanların özgür iradeye sahip olduğunu ve bunu içgüdüsel olarak hissedebildikleri gerçeği, bir açıklama gerektirir. Hatta bu eğilimin varlığı bile başlı başına bir açıklama gerektirir.

A feature of humans is that they instinctively feel within themselves the differentiation between man’s choices and those acts that emanate involuntarily from him. When a person raises a glass of water to his mouth, picks up his bag, or gets in his car, he can instinctively differentiate between those and his heart pulsing, the blood running in his veins, and the cold shivers his body feels. A person can stop breathing for a while by choice, but he is unable to continue to do so, as the involuntary bodily reaction requires him to breath. This innate tendency – that people have free will, which they can instinctively feel – requires an explanation. In fact, the existence of this tendency requires an explanation.

Görünüşe göre ateizm, varoluşa ilişkin maddeci bakış açısı nedeniyle, irade özgürlüğü olgusuna inandırıcı bir açıklama getirememektedir. Gönüllü eylemlerimiz yalnızca ve münhasıran vücudun sinir-kas sistemindeki biyokimyasal etkileşimlerin ve elektrik darbelerinin sonucuysa ve bütün bunlar sabit yasalar tarafından yönetiliyorsa, herhangi bir irade özgürlüğünün var olması nasıl mümkün olabilir? Bu durum, birçok ateisti aşırı bir determinist felsefeyi benimsemeye yöneltmiştir. Bu kavramsallaştırmaya göre irade özgürlüğü bir yanılsamadır ve insan, özgür iradeye sahip olduğunu düşünse de aslında yaptıklarını yapmak üzere programlanmıştır. Klasik Arap edebiyatında bir determinist bunu şöyle dile getirmiştir: "İnsan, özgür iradeye sahip birinin imajıyla programlanmıştır."

It would seem that atheism, in light of its materialistic outlook on existence, is unable to offer a plausible explanation for the phenomenon of free will. If our voluntary actions are merely and exclusively the result of biochemical interactions and electric pulses in the body’s neuromuscular system, and that is all governed by fixed laws, how is it possible for there to be any free will? This has led many atheists to adopt an extreme determinist philosophy. In this conceptualisation, free will is an illusion and man is actually programmed to do what he does, even though he might think he has free will. In classical Arabic literature, one determinist expressed this as ‘Man is programmed with an image of one with free will’.