Bütün hamd Allah'a aittir. Bundan sonrası:

All praise is for Allah. As to what follows:

20. yüzyılın ortalarında, İngiliz astrofizikçi James Jeans (ö. 1946), İngiltere'de son derece ünlü oldu. Jeans, akademik görevleri gereği Oxford ile Princeton arasında seyahat ederdi. Princeton'da Uygulamalı Matematik Profesörü idi. Özellikle radyasyon ve yıldız evrimi ile ilgili olmak üzere fizik ve astronomi alanlarında birçok önemli katkısı vardır. Laplace'ın güneş sisteminin oluşumuna dair teorisini eleştirmiş ve alternatif bir teori öne sürmüştür.

In the mid-20th century, the English astrophysicist James Jeans (d. 1946) became extremely famous in England. Jeans used to travel between Oxford and Princeton for his academic duties. At Princeton, he was Professor of Applied Mathematics. He has a number of key contributions in the fields of physics and astronomy, especially in relation to radiation and stellar evolution. He critiqued Laplace’s theory on the formulation of the solar system and proposed an alternate theory.

Jeans'in adına atfedilen bir dizi bilimsel keşif vardır; bunlardan biri, onun geliştirdiği Rayleigh-Jeans yasasıdır. Rayleigh-Jeans yasası, elektromanyetik radyasyonun spektral radyansının bir yaklaşımıdır. Onun adını taşıyan bir diğer keşif ise yıldızların doğuşuyla ilgili olan Jeans kütlesidir. Bu kavram, bir yıldızın oluşumuna yol açan, gaz bulutu içindeki gravitasyonel çöküş sürecini ele alır. Ayrıca onun adı bir ay krateri için de verilmiştir. Benzer şekilde, Mars'ta bir krater de onun adını almıştır.

A number of scientific discoveries have been named after Jeans, such as the Rayleigh-Jeans law, which he refined. The Rayleigh-Jeans law is an approximation of the spectral radiance of electromagnetic radiation. Another discovery named after him is the Jeans mass, which relates to the birth of stars. It considers the process of gravitational collapse within a gaseous cloud, which leads to the formation of a star. A lunar crater was also named after him. Likewise, a Martian crater was named after him.

James Jeans'in entelektüel hayatını okuyan herkes, onun kozmoloji ve fizigin öncü alanında olduğunu hemen fark eder; çünkü son dönemde bu iki disiplin büyük ölçüde iç içe geçmiştir. Pek çok kozmolog aynı zamanda fizikçidir ve bunun tersi de geçerlidir. Bu nedenle Amerikalı astronom Lloyd Motz (ö. 2004), The Story of Physics (Fiziğin Hikâyesi) adlı kitabında şöyle demiştir: "Fiziğin hikâyemize Yunan astronomisini dahil etmek konusunda özür dilemiyoruz; çünkü astronomi bugün, geçmişte olduğundan çok daha fazla, fiziğin bir dalı olarak kabul edilmektedir. Yüksek enerji fiziği ile kozmoloji, yıldız evrimi ve nükleer fizik arasındaki ya da galaksilerin yapısı ile hidrodinamik arasındaki ilişkilere bakmak, bu iki bilgi dalının ne kadar yakından bağlantılı olduğunu görmek için yeterlidir. Bir anlamda fiziğin hikâyesi gerçekten Yunan astronomisiyle başlar; çünkü Yunanlılar, akşam gökyüzündeki yıldız ve gezegenlerin hareketlerini anlamaya ve açıklamaya ilk çalışanlardır."364

Any person reading the intellectual life of James Jeans would immediately notice that he was at the frontier of cosmology and physics, as the two disciplines have merged to a great extent in recent time. Many cosmologists are physicists and vice versa. This is why the American astronomer Lloyd Motz (d. 2004) stated in his book The Story of Physics, ‘We make no apology for including Greek astronomy in our story of physics because astronomy today, more than ever in the past, is accepted as a branch of physics. We need only consider the interrelationships between high-energy physics and cosmology, stellar evolution, and nuclear physics or those between the structure of galaxies and hydro dynamics to see how closely these two branches of knowledge are related. In a sense, the story of physics properly begins with Greek astronomy, because the Greeks were the first to try to understand and explain the movements of the stars and planets in the evening sky.’364

Motz ve meslektaşının bu pasajda işaret ettiği astronomi ile fizik arasındaki örtüşmenin nedenini anlamak veya açıklamak zor değildir. Astronomi gök cisimleriyle ilgilenir; fizik ise zaman ve mekân içindeki hareketi, maddeyi ve enerjiyi inceler. Fiziğin bu cisimlerin hareketini ve davranışını incelemesi doğaldır. Böylece fizikçiler kendilerini astronom olarak, astronomlar da fizikçi olarak bulurlar.

It is not difficult to grasp or explain the cause for this overlap between astronomy and physics, which Motz and his colleague allude to in this passage. Astronomy deals with celestial bodies; physics studies movement, matter, and energy in time and space. It is natural that physics would study the movement and behaviour of these bodies. This is how physicists would find themselves becoming astronomers, and astronomers becoming physicists.

James Jeans, uzmanlara yönelik bildirilerle yetinmedi. Bunun yerine, doğa bilimlerinin halka anlatılabilmesi için sadeleştirilmesi gerektiğine inanan uzmanlardan oluşan bir gruba katıldı. Aynı şekilde, İngiliz fizikçi Stephen Hawking de Zamanın Kısa Tarihi adlı kitabını yazdı; bu kitapta evrensel kozmolojinin temellerini ortaya koydu. Kitabın on milyonun üzerinde kopyası satıldı ve birçok dünya diline çevrildi. Okura doğrudan hitap eden bu tür yazılar, yazarlarına kendi dönemlerindeki bilimsel devrimin yorumcuları olarak medyada büyük bir ün kazandırır. James Jeans da aynı rolü oynadı; özellikle, geniş halk okuyucu kitlesinin son derece ilgi çekici ve düşündürücü bulduğu kozmoloji alanında.

James Jeans did not suffice with writing specialist proposals. Rather, he ascribed himself to a group of specialists who believed in the importance of simplifying the natural sciences for public audiences. Likewise, the British physicist Stephen Hawking wrote his book A Brief History of Time, in which he laid out the foundations of universal cosmology – over 10 million copies of this book were sold and it was translated to multiple global languages. These sorts of writings that address the public reader afford authors a great deal of fame in the media for becoming commentators of the scientific revolution in their respective eras. James Jeans played the same role, especially in the field of cosmology, which happens to be an extremely interesting and thought-provoking subject to the readership of the wider public.

James Jeans, bu hareketin bir üyesi olarak anılır; bu hareket felsefeyi, doğa bilimlerine kıyasla öncelik bakımından aşağı konumda görür. Ona göre felsefe, keşif ve yenilik açısından en ön safta olan doğa bilimlerinin peşinden gider; yani felsefe yalnızca bilim tarafından zaten keşfedilmiş olanı takip eder. Bu harekete göre felsefe, bilimin gelişiminden sonra gelen bir açıklamadan ibarettir. Jeans şöyle der: "Herhangi bir dönemin felsefesi her zaman büyük ölçüde o dönemin bilimiyle iç içedir, bu yüzden bilimde herhangi bir temel değişiklik mutlaka felsefede tepkilere yol açar."365

James Jeans is ascribed to the movement that downgrades philosophy in terms of priority, compared to the natural sciences. He believes that philosophy follows the lead of the natural sciences, which are at the forefront of discovery and innovation, in the sense that philosophy only follows up on what has been already discovered by science. According to this movement, philosophy is merely an explanation that comes after the development of science. Jeans says, ‘The philosophy of any period is always largely interwoven with the science of the period, so that any fundamental change in science must produce reactions in philosophy.’365

Bu felsefeyi, doğa bilimlerini bir üst mertebeye koymaya kıyasla biraz küçümseyici bulan değerlendirme James Jeans'in icadı değildir. Aksine bu, Batı düşüncesinde yaygın bir bakış açısıdır ve deneysel alandakiler arasında da yaygındır. Almanya'nın önde gelen filozofu Hegel (ö. 1831), felsefeyi tarif ederken felsefenin bilimlerin gerisinde kaldığını kabul eden bir ifadeye rastlamak mümkündür. Elements of the Philosophy of Right'a yazdığı girişin sonunda şöyle demiştir: "Minerva'nın baykuşu ancak alacakaranlıkla birlikte uçuşuna başlar."366 Minerva, Roma mitolojisinde bilgelik ve felsefe tanrıçasıdır. Onun bir baykuşu vardı; onların anlayışında baykuş, gün boyunca sabrı ve sessizliği ve ıssız yerleri tercih etmesi nedeniyle bilgeliğin bir simgesiydi. Hegel'in bu metaforla kastettiği, felsefenin ancak günün olayları sona erdiğinde işlemeye başladığı, dolayısıyla yalnızca bu olayların ardından gelebildiği ve yalnızca onları açıklamaya yaradığıydı. Bu metaforun anlamı, felsefenin yalnızca bir yorumlama aracı olduğu, olayların yaratıcısı olmadığıdır. Batı düşüncesinde felsefenin önemini geri plana itip doğa bilimlerini ve bunların tıp, teknoloji ve diğer alanlardaki sonuçlarını büyüten pek çok başka tanıklık daha vardır. Bunları burada ayrıntılı biçimde ele almak uygun değildir. Bu yüzden, örneğin bilimler ve teknolojinin öncüsü olan Amerika'nın, ürettiği filozof sayısı bakımından geride kaldığını görüyorsunuz. Öte yandan, Amerika'nın gerisinde kalmış olan Avrupa, oransal olarak daha fazla sayıda filozof yetiştirmektedir. Amerikalı bir psikolog olan Granville Stanley Hall, Amerika'daki felsefenin durumunu şu sözlerle değerlendirmiştir: "Amerika'da filozoflar, Norveç'teki yılanlar kadar nadirdir."367 Hall, bu olguyu ulusun yaşıyla ve orada yapılan iş türleri ve iş yatırımlarının doğasıyla ilişkilendirerek açıklamıştır.

This somewhat degrading assessment of philosophy, compared to placing the natural sciences on a pedestal, is not the invention of James Jeans. It is in fact a popular viewpoint in Western thought and is widespread among those in the empirical field. It is possible to find an acknowledgement of philosophy playing second fiddle to the sciences in how the leading German philosopher, Hegel (d. 1831), described philosophy. In the end of his introduction to Elements of the Philosophy of Right, he said, ‘The owl of Minerva begins its flight only with the onset of dusk.’366 Minerva is the goddess of wisdom and philosophy in Roman mythology. She had an owl; in their concept, the owl was a symbol of wisdom for its patience and silence throughout the day, and because it chooses uninhabited places. What Hegel meant by this metaphor was that philosophy does not start to operate until the events of the day conclude – it can only follow those events, and it only serves to explain them. What this metaphor therefore means is that philosophy is merely a hermeneutical tool, not the creator of events. There are many other testimonies in Western thought that relegate the importance of philosophy and magnify the natural sciences and their conclusions in medicine, technology, and other areas. This is not the place to expound on that. This is why you see America, for example, which is the vanguard of the sciences and technology, lagging behind in terms of the number of philosophers it produces. On the other hand, Europe, which has fallen behind America, has proportionately a larger number of philosophers. Granville Stanley Hall, an American psychologist, assessed the state of philosophy in America with the following words: ‘Philosophers in America are as rare as snakes in Norway.’367 Hall explained this phenomenon by linking it to the age of the nation, and the nature of jobs and business investments made therein.

James Jeans'in en önemli kitaplarından biri Physics and Philosophy'dir. Bu kitap, fizikçilerin yöntemi ile bilimsel çıktıları ile filozofların yöntemi ile çıktıları arasında karşılaştırmalı bir çalışmadır. Jeans, kitabında filozofların çıktılarının fizikçilerin çıktılarına kıyasla az olduğu yönündeki görüşünü ayrıntılı biçimde kanıtlamaya çalışır. Kitapta dikkat çekici birçok ayrıntı vardır. Örneğin, Kant'ın kuramı hakkında yorumda bulunmuş, bunun ne kadar yararlı olduğunu incelemiş ve önemli bir şey sunmadığı sonucuna varmıştır. Ardından, nedensellik, özgür irade ve diğer kavramlar gibi, fiziğin sonuçları ışığında felsefeyi yeni bir düşünme yöntemine yöneltmeye çalışmıştır.

One of the most important books written by James Jeans is Physics and Philosophy. It is a comparative study between the method of physicists and their scientific output, and the method of philosophers and their output. In his book, Jeans attempts to prove his viewpoint in detail, which is that the output of philosophers is meagre compared to that of physicists. There are a number of striking details in it. For example, he commented on Kant’s theory and analysed how useful it is, concluding that it did not offer anything significant. He then attempted to switch philosophy to a new thought method in light of the conclusions of physics, such as the concepts of causality, free will, and others.

Bir araştırmacı Jeans'i tarihsel bağlamına yerleştirdiğinde, bu önermenin boyutlarını tam olarak kavrayabilecektir. Jeans'in *Physics and Philosophy* (Fizik ve Felsefe) adlı eseri, yeni teknolojilerin, keşiflerin ve yeniliklerin insanların hayatına işlediği, toplumsal yaşamın değiştiği bilimsel devrim döneminde ortaya çıkmıştır. Felsefenin şimdiye kadar yaşadığı en zor dönem olan ve "felsefenin temel sorunu" olarak bilinen bu dönemde, başta ampiristler olmak üzere birçok bilim insanı felsefenin bir anlamı olup olmadığını sormaya ve felsefenin anlamlı bir katkısının bulunup bulunmadığını sorgulamaya başlamıştır.

When a researcher places Jeans in his historical context, he will be able to comprehend precisely the dimensions of this proposal. Jeans’s Physics and Philosophy was born during the era of the scientific revolution, when social life had shifted based on new technologies, discoveries, and innovations that were woven into the fabric of people’s lives. This was the toughest period that philosophy ever endured, known as ‘the fundamental problem of philosophy’. Many scholars – especially empiricists – started asking whether there was any point to philosophy, and questioned whether it had contributed anything meaningful.

Bilim ve felsefe arasındaki bu tartışmanın en önemli girişimlerinden biri, İngiliz filozof Bernard Williams'ın (ö. 2003) 'Felsefeden Nefret Etmek ve Felsefeyi Küçümsemek Üzerine' başlıklı makalesidir. Williams yazısına şöyle başlar: 'Felsefe diye bir konu var olduğundan beri, ona nefret eden ve onu küçümseyen insanlar da olmuştur.' Williams'ın öne sürdüğü temel gözlem şudur: 'Bugünlerde bu tür bir tavır takınanların çoğu dindar değil, bilim insanları ya da daha tipik olarak bilimin yandaşlarıdır ve bunu din adına değil, felsefe karşıtı ve kendinden emin bir puritan bilim anlayışının çıkarları doğrultusunda yaparlar.'368 Doğal olarak Williams bu durumdan memnun değildi. Bilimsel devrimden sonra felsefeyi küçümseyen görüşe karşı çıkmak için bu makaleyi kaleme aldı. Felsefeyle alay edip bilimin önemini abartma olgusu, Batı bilim camiasında son derece yaygındır. Bu da şu soruyu gündeme getiriyor: Batı'dan etkilenmiş ve Batı'da eğitim görmüş bir Arap gençliği neden 17., 18. ve 19. yüzyıl Batılı filozoflarını oldukça yaygın biçimde okurken, bilim alanındaki bilgisini geliştirme konusunda aynı güçte değil? Bunun biraz çözümleme ve iç gözlem gerektirdiğini düşünüyorum. Bu konuda bir açıklama getirmeye çalışacağım. Bana göre bu Arap gençliği, Batı'da felsefe okumuş Arap filozofların eserlerini okuyor, ama Arap bilim insanlarını okumuyor. Sonuç olarak Arap filozoflar onları Batı felsefi geleneğine yönlendirdi ve Batı'nın ilerlemesinin Batı felsefesinin bir sonucu olduğunu düşünmelerine yol açtı. Arap düşünürlerin ellerindekini sunmuş olmaları göz önüne alındığında, bu sonuç doğal ve kaçınılmazdı. Bu yüzdendir ki, resmî olarak tıp, mühendislik ve fen bilimleri okuyan bir Arap gençliğine tanık oluyoruz; bu gençler boş zamanlarını ülkelerinde modern bilimi yaymak yerine 17., 18. ve 19. yüzyıl filozoflarını okumakla geçiriyor. Bu hem tuhaf hem de acınacak bir manzara. Toplumumuzun en çok ihtiyaç duyduğu bilimlerde yetkin olanlar aynı zamanda tutkulu okurlar; ancak toplumun ilerlemesine yardımcı olmak yerine modern öncesi Batı tarihine dalmış durumdalar. Okurlar, filozofi üzerine yazdığımız makaleleri bölgesel dergilerde ya da özel gruplarımızdaki felsefe çevrelerinde takip edebilirler. Dikkat çeken şudur: Arap söyleminde yaygın olan Batılı felsefe sembollerinin çoğu, felsefenin "eski muhafızlarına" aittir; çağdaş felsefenin öncü isimlerine ya da konunun en yeni ve güncel yorumlarına değil. Arap ve bölgesel felsefe ortamını dikkatle gözlemleyen biri, bu tartışmalara egemen olan sembollerin 16. yüzyıldan (Luther), 17. yüzyıldan (Bacon, Descartes, Hobbes), 18. yüzyıldan (John Locke, Hume, Rousseau, Kant), 19. yüzyıldan (Bentham, Hegel, Schopenhauer, Kierkegaard, Spencer, Nietzsche) ve diğerlerinden geldiğini fark edecektir. Bir okur, çağdaş bilginin kitlesel teknolojinin çağından önce yaşamış filozofların kavramsallaştırmalarının çok ötesine büyük adımlarla ilerlediğini bilir.

One of the most significant proposals that attempted to study this phenomenon and refute its opponents is the article by the English philosopher, Bernard Williams (d. 2003), called ‘On Hating and Despising Philosophy’. He starts off the piece by saying, ‘As long as there has been such a subject as philosophy, there have been people who hated and despised it.’ The key observation offered by Williams is the following: ‘These days, most of those who take this kind of attitude to philosophy are not religious, but scientists, or – more typically – fellow travellers of science, and they take it not in the name of religion but in the interest of an anti-philosophical and confidently puritanical view of science.’368 Naturally, Williams was not pleased with this situation. He wrote this article to refute the view that denigrated philosophy after the scientific revolution. The phenomenon of mocking philosophy and magnifying the importance of science is extremely widespread among the Western scientific community. This leads us to the following question: Why is it the case that a generation of Western influenced and educated Arab youth are quite commonly reading the Western philosophers of the 17th, 18th, and 19th centuries, but are not as strong when it comes to developing their knowledge in science? This requires some analysis and introspection. I will attempt to offer an explanation for it. In my estimation, this generation of Arab youth reads the works of Arab philosophers who had studied philosophy in the West, but they did not read the Arab scientists. As a result, the Arab philosophers led them to the Western philosophical tradition, causing them to think that the advancement of the West is a result of Western philosophy. This result was natural and inevitable, given that the Arab thinkers offered what they had. This is also why we witness a generation of Arab youth who are officially studying medicine, engineering, and the sciences spending their free time reading the philosophers of the 17th, 18th, and 19th centuries, instead of disseminating modern science in their countries. This is indeed both a strange and a pitiful sight. Those qualified in the sciences – which our society is in desperate need of – also happen to be avid readers who are refusing to help our society progress, and are instead digging into premodern Western history. Readers can follow our articles on philosophy in regional journals, or in the circles of philosophy in our private groups. What one can notice is that most Western symbols of philosophy that are prevalent in our Arab discourse are part of philosophy’s ‘old guard’, not the contemporary flagbearers of philosophy or the most recent and contemporary renditions of the subject. A keen observer of the state of Arab and regional philosophy will notice that the symbols of philosophy that dominate their discourses are from the 16th century (Luther), 17th century (Bacon, Descartes, Hobbes), 18th century (John Locke, Hume, Rousseau, Kant), 19th century (Bentham, Hegel, Schopenhauer, Kierkegaard, Spencer, Nietzsche), and others. A reader would know that contemporary knowledge has progressed in leaps and bounds – it is far beyond the conceptualisations of the philosophers who lived before the era of mass technology.

Bu nedenle, din ilmini bırakıp bunun yerine eski Batı felsefesini okumayı üstlenmiş, ancak eski geçmişten modernliğe geçtiklerine inandırılmış olan bu gençlik neslinin, yalnızca bir gelenekten diğerine geçtiği öne sürülebilir. Bu gençler dini metinlere "sarı kitaplar" adını verirken, biz onların yalnızca "Doğu sarı kitaplarından" "Batı sarı kitaplarına" geçtiklerine dikkat çekiyoruz. Kendi deyimleriyle söyleyecek olursak, hâlâ sarılığın dünyasındadırlar.

This is why it is feasible to suggest that this generation of youth, which has abandoned the study of the religion and instead taken it upon itself to read premodern Western philosophy – duped into believing that it has switched from the ancient past to modernity – has merely switched from one tradition to another. As these youth label religious texts as ‘yellow books’, we point out that they merely switched from ‘Eastern yellow books’ to ‘Western yellow books’. To use their own expression, they are still in a world of yellowness.

Ancak kültürlü Arap gençlerini Batı felsefesi kitaplarına yönelten ve Arap bilim kitaplarından yüz çevirmelerine yol açan neden neydi? Belki bunu, Arap filozoflarının yayılmasıyla Arap bilim insanlarının bilimi halk okuyucusu için sadeleştirme konusundaki ilgisiz tutumunun birleşimiyle açıklamak mümkündür. Belki de bu, bilimin para, laboratuvar, donanım ve bilimsel araştırma finansmanı gerektirmesiyle, oysa salt zihinsel bir uğraş olan felsefe üzerine yazan bir kişinin bunu kendi odasında yapabilmesiyle de açıklanabilir. Arap siyasi rejimleri bilime ayrılan finansmanı ihmal ettiği için zihinler bunu telafi etmek üzere felsefeye yönelmiştir. Durum her ne ise, Batı düşüncesinin durumu üzerine bu konu dışı tartışmaya, James Jeans'in *Physics and Philosophy* kitabındaki felsefeyi küçümseyen ve bilimi büyüten tutumu yol açtı. Bu tartışmanın amacı, okuyuculara astrofizikçi James Jeans'i kısaca tanıtmaktır. Bu, onunla Pakistanlı matematikçi İnayetullah Meşrıkî arasındaki önemli bir konuşmaya giriş niteliğindedir.

However, what made the cultured Arab youth turn to the books of Western philosophy and abandon the books of Arab science? Perhaps it can be explained by the duet of the propagation of the Arab philosophers and the lackadaisical approach of Arab scientists vis-à-vis simplifying the sciences to the public readership. It can perhaps also be explained by the fact that science requires money, labs, equipment, and financing for scientific research, whereas a man writing on philosophy – which is solely a mental endeavour – can do so in his own room. Because the Arab political regimes have neglected funding for science, minds have turned to philosophy to compensate. Whatever the case may be, we were led into this tangential discussion on the state of Western thought by James Jeans’s denigration of philosophy and magnification of science in his book Physics and Philosophy. The point of this discussion is to briefly introduce readers to James Jeans, the astrophysicist. It is a prelude to an important conversation between him and another person – the Pakistani mathematician, ʿInāyatullāh Mashriqī.

ʿİnayetullah Meşrikî (ö. 1963), matematiğe olan tutkusuyla ünlüydü. Yüksek lisansını on dokuz yaşındayken tamamladı ve kendisinden önce kurulmuş bütün rekorları kırdı. Mezun olduğu aynı yıl (1907), matematik eğitimini sürdürmek için Cambridge'de okumak üzere İngiltere'ye gitti. Orada bulunduğu süre boyunca, Doğu dilleri ve bilimler üzerine çalışmalarını sürdürürken çeşitli uzmanlık çalışmalarını tamamladı. 1912 yılında Hindistan'a dönene kadar beş yıl boyunca Cambridge'de kaldı.

ʿInāyatullāh Mashriqī (d. 1963) was famed for his passion for mathematics. He completed his Masters in the subject when he was 19 years old, breaking all records set before him. In the same year of his graduation (1907), he travelled to Britain so he could continue his studies in mathematics at Cambridge. During his time there, he concluded a number of specialist studies, in conjunction with studying Oriental languages and the sciences. He stayed in Cambridge for five years until 1912, when he travelled back to India.

ʿİnayetullah Meşrikî otuzlu yaşlarına geldiğinde, Kur'an'ın modern bilimsel keşifler ışığında bir açıklamasını yazma fikrine sahip oldu; bu göreve girişti ve tamamladı. 1924'te, 36 yaşındayken birinci cildi bitirdi ve ona Tezkire adını verdi. Dikkatler ona çekildi ve geçici olarak Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi; ancak Nobel Komitesi eserin bir Avrupa diline çevrilmesini şart koştu, bu yüzden Meşrikî ödülü kabul etmekten vazgeçti. Şöyle dedi: "Dilim Urduca'yı tanımayan bir ödülü almak istemiyorum." Cambridge'de birkaç alanda uzmanlaşmış olmasına ve böyle bir çeviri projesinin kolayca sipariş edilebilecek olmasına rağmen, Hintli bir âlim olarak onurunu öne koydu. ʿİnayetullah Meşrikî siyasete girdi ve çeşitli hükümet görevleri üstlendi. Daha sonra bağımsız hareket etti ve Hâksâr Hareketi adında bir siyasi parti kurdu. Ayrıca İslâh adında haftalık bir gazete çıkardı. Bunun yanında defalarca hapse atıldı. Ne var ki tablo göründüğü kadar parlak değildir. Meşrikî'nin Sünnet'e, farklı peygamberliklerin hukuk üzerindeki etkisine, İslâmî yorum teorisine ve başka alanlara dair bir takım yanlış anlayışları vardı. ʿİnayetullah Meşrikî'nin kişiliği ve rolü hakkında daha fazla bilgi için, Muhammed Mâlik tarafından yazılan ve Oxford'da yayımlanan Allama Inayatullah Mashraqi kitabına başvurulabilir. Kitabın daha çok siyasi kariyerine odaklandığını belirtmek gerekir.

When ʿInāyatullāh Mashriqī reached his thirties, he had an idea of writing an explanation of the Qur’an in light of modern scientific discoveries – a task that he embarked on and completed. He finished the first volume when he was 36 years old, in 1924, naming it Tazkirah. Attention drew towards him and he was provisionally nominated for the Nobel Peace Prize, though the Nobel Committee stipulated for it to be translated into a European language, causing him to refuse to accept the award. He said, ‘I do not wish to receive an award that does not acknowledge my Urdu language.’ Even though he specialised in a number of fields in Cambridge and any such translation project could have been easily commissioned, his self-worth as an Indian scholar took precedence. ʿInāyatullāh Mashriqī entered politics, where he assumed a number of governmental roles. Then he went independent and founded a political party called the Khaksar Movement. He also founded a weekly newspaper, called Iṣlāḥ. In addition, he was jailed numerous times. Unfortunately, the picture is not as rosy as it seems. Mashriqī had a number of misconceptions regarding the prophetic tradition (Sunnah), the impact of different prophethoods on legislation, the Islamic theory of hermeneutics, and other areas. For more on the personality of ʿInāyatullāh Mashriqī and his role, refer to the book Allama Inayatullah Mashraqi by Muhammad Mālik, published in Oxford. Note that the book focuses more on his political career.

Şimdi asıl konuya gelelim; İngiliz astrofizikçi James Jeans ile Hintli-Pakistanlı matematikçi ʿİnâyetullâh Meşrikî'nin kişiliklerini karşılaştırmak. ʿİnâyetullâh Meşrikî matematik öğrenimini sürdürmek için Cambridge'de bulunduğu sırada, üniversitede ders veren James Jeans ile tanıştı. Birbirlerini tanıdılar. ʿİnâyetullâh Meşrikî, aralarında geçen bir olayı anlatır. Bu hikâye, Pakistan'da Nuqoosh dergisinin ʿİnâyetullâh Meşrikî'nin hayatına ayrılmış özel bir sayısında yayımlandı. Oradan, Hintli âlim Waḥîduddîn Khân tarafından, God Arises: Evidence of God in Nature and in Science adlı kitabına kopyalandı. Girişte, "God Arises" ifadesinin İncil'deki bir ayetten alındığını belirtti.

Now to the core issue, which is to compare the two personalities: the English astrophysicist James Jeans, and the Indian-Pakistani mathematician ʿInāyatullāh Mashriqī. At the same time that ʿInāyatullāh Mashriqī was at Cambridge to further his studies in maths, he met James Jeans, who was teaching at the university. They came to know each other. ʿInāyatullāh Mashriqī relates a story that transpired between them. This story was published by the Nuqoosh magazine in Pakistan, in a special edition dedicated to ʿInāyatullāh Mashriqī’s life. From there, it was copied by the Indian scholar Waḥīduddīn Khān in his book God Arises: Evidence of God in Nature and in Science. In the introduction, he mentioned that the phrase ‘God Arises’ is taken from a verse in the Bible.

Şimdi bu uzun tartışmaya geçelim. Waḥīduddīn Khān şöyle diyor: Özetle, Inayat-ullah Mashriqi'nin anlattığına göre İngiltere'de yaşanmış bir olay şudur: "Pazardı", diye yazıyor, "1909 yılıydı. Şiddetli yağmur yağıyordu. Bir iş için dışarı çıkmıştım ki, Cambridge Üniversitesi'nin ünlü astronomu Sir James Jeans'i gördüm; koltuğunun altında bir İncil sıkıştırmış, kiliseye gidiyordu. Yaklaşıp selam verdim, ama cevap vermedi. Tekrar selam verdiğimde bana baktı ve 'Ne istiyorsun?' diye sordu. 'İki şey', diye yanıtladım. 'Birincisi, yağmur şiddetle yağıyor, ama şemsiyenizi açmadınız.' Sir James kendi dalgınlığına gülümsedi ve şemsiyesini açtı. 'İkincisi', diye devam ettim, 'sizin gibi dünyaca ünlü bir adamın ne yaptığını, kiliseye dua etmeye gittiğinizi bilmek istiyorum.' Sir James bir süre durakladı, sonra bana bakarak, 'Bu akşam benimle çay içmeye gel', dedi. Ben de o öğleden sonra evine gittim. Tam saat dörtte Lady James göründü. 'Sir James sizi bekliyor', dedi. İçeri girdim; masada çay hazırdı. Sir James düşüncelere dalmıştı. 'Sorunuz neydi?' diye sordu ve cevap beklemeden, gök cisimlerinin yaratılışını, onların uyduğu şaşırtıcı düzeni, katettikleri inanılmaz mesafeleri ve koruduğu kusursuz düzenliliği, uzayda yörüngelerindeki karmaşık yolculuklarını, birbirlerine olan çekimlerini ve bu yollarda, ne kadar karmaşık olursa olsun, kendilerine çizilen yoldan asla sapmadıklarını ilham verici bir anlatımla anlatmaya koyuldu. Onun Allah'ın kudretine ve azametine dair canlı anlatımı kalbimin titremeye başlamasına neden oldu. Kendisinin ise saçları diken diken olmuştu. Gözleri hayranlık ve şaşkınlıkla parlıyordu. Allah'ın her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten doğasını düşünmek, ellerinin titremesine ve sesinin kısılmasına yol açmıştı." "Biliyor musunuz, İnayet-ullah Han," dedi, "Tanrı'nın harika yaratılış mucizelerini gözlemlediğimde, bütün varlığım O'nun heybeti karşısında hayranlıkla titriyor. Kiliseye gittiğimde başımı eğip, 'Ey Rab, ne kadar büyüksün' diyorum; bu sözleri yalnızca dudaklarım değil, bedenimin her zerresi dile getiriyor. Duamdan inanılmaz bir huzur ve sevinç elde ediyorum. Başkalarına kıyasla, duamdan bin kat daha fazla doyum alıyorum. Söyleyin bana, İnayetullah Han, şimdi Kiliseye neden gittiğimi anlıyor musunuz?" Sir James Jeans'in sözleri İnayet-ullah Meşrıki'nin aklını karıştırdı. "Efendim," dedi, "ilham verici sözleriniz beni derinden etkiledi. Bana izin verirseniz nakletmek istediğim bir Kur'an ayetini hatırlattınız." "Elbette." diye yanıtladı Sir James. İnayet-ullah Han ardından şu ayeti okudu: "Dağlarda da beyaz, kırmızı ve kapkara, çeşitli renklerde çizgiler vardır; insanlar, canlılar ve hayvanlar da böyle çeşit çeşit renklerdedir. Allah'ın kulları arasında yalnızca ilim sahipleri O'nun azametinden gerçekten korkar."369 "Bu da neydi?" diye haykırdı Sir James. "Allah'tan yalnızca ilim sahibi olanlar korkar. Harika! Ne olağanüstü! Bu gerçeği fark etmem elli yıllık sürekli çalışma ve gözlem gerektirdi. Bunu Muhammed'e kim öğretti? Bu gerçekten Kur'an'da mı var? Eğer öyleyse, Kur'an'ın ilhamla yazılmış bir Kitap olduğuna dair tanıklığımı kaydedebilirsiniz. Muhammed ümmi idi. Bu son derece önemli gerçeği kendi başına öğrenmiş olamazdı. Bunu ona kesinlikle Tanrı öğretmiş olmalı. İnanılmaz! Ne olağanüstü!"

Jeans ile Maşrıkî arasındaki bu ilginç tartışma, her okuyucuyu şaşırtacak pek çok noktayı içeriyor. Astronomi öğrencisi olan Jeans'in Kur'an ayetinden derinden etkilenmesi ve doğaçlama olarak gözyaşları içinde bir görüş ortaya koyabilmesi, her insanın kalbini imanla canlandıracak bir sahneydi. Maşrıkî, Jeans'ten yaşça küçük olduğu ve Jeans'in Maşrıkî'nin sahip olduğu Allah inancından belli belirsiz etkilendiği düşünüldüğünde, bu durum genç adamın Allah'a olan imanını pekiştirmede derin bir etki yaptı; sanki Jeans onun için bir lütuf gibiydi.

This interesting discussion between Jeans and Mashriqī contains many points that would surprise any reader. That Jeans – being the student of astronomy that he was – was deeply influenced by the Qur’anic verse and was able to tearfully offer his improvised perspective was a scene that would animate any human heart with faith. Because Mashriqī was younger than Jeans, and given that the latter was visibly influenced by the faith in Allah that Mashriqī had, this in turn had a deep influence in shoring up the youngster’s faith in Allah, as if Jeans was a godsend for him.

Galaksileri, yıldızları, gezegenleri, uyduları, yörünge hareketleri ve gezegen sistemleriyle bu harika evren, Profesör Jeans'i kendisine en yakın olan dine, yani Hristiyanlığa yönelmeye sevk etti. Bir düşünün, eğer Allah'ın Levh-i Mahfuz'unu bilseydi ve orada bulunan harika bilimsel, hukuki, belagat ve manevi mucizeleri görseydi ne olurdu? Ayrıca Jeans'in, 'Allah'tan ancak ilim sahibi olanlar korkar' şeklindeki Allah'ın beyanını öğrendiğinde şaşırdığını ve bunun Kur'an'ın hak olduğuna şahitlik ettiğini de göz önünde bulundurun. Kur'an'ın insan kalplerinde bıraktığı etki gerçekten hayret vericidir. Bu tartışmanın önemli bir yönü, Profesör Jeans'in, Allah'ı yücelterek 'Rabbim, Sen ne kadar büyüksün' demesinde görülebileceği gibi, doğuştan gelen fıtratıyla uyum içinde olduğuydu. Bir düşünün, eğer Peygamber ﷺ'in rehberliğini bilseydi ve Allah ile en güzel zikir cümleleriyle, en güzel vakitlerde nasıl konuştuğunu, öyle ki namazda ayakta dururken ayaklarının şişmesine kadar nasıl ibadet ettiğini öğrenseydi ne olurdu? Ayrıca Profesör Jeans'in Allah ile konuşup O'nu tesbih ederken huzur ve hoşnutlukla nasıl dolup taştığına bakın. Kur'an'ın sunduğu huzuru, teheccüd namazının verdiği hoşnutluğu ve Allah'ın huzurunda tatlı bir tevazu ve teslimiyeti tatmış olsaydı ne olurdu, bir düşünün.

This wonderful universe with all its galaxies, stars, planets, moons, orbital movements, and planetary systems led Professor Jeans to seek out the religion closest to him, which happened to be Christianity. Imagine what would have been the case had he known the Preserved Book of Allah and saw the wondrous scientific, legislative, rhetorical, and spiritual inimitability therein. Also consider that Jeans was shocked to learn the statement of Allah ‘It is those alone who have knowledge who fear God’, testifying that the Qur’an is the truth. It is indeed wondrous how the Qur’an makes human hearts feel. One key aspect of this discussion was how you can see Professor Jeans was in agreement with his innate human fiṭrah, as he glorified Allah and said, ‘Lord, how great You are.’ Imagine what would have been the case had he known the guidance of the Messenger of Allah , and how he conversed with Allah with the best of remembrance phrases and at the best of occasions, so much so that his feet became swollen as he stood in prayer. In addition, look at how Professor Jeans was overcome by peace and contentment as he conversed with Allah as he glorified Him. Imagine what would have been the result had he tasted the peace offered by the Qur’an, the contentment offered by the vigil (tahajjud) prayer, and the sweet taste of humility and submission in front of Allah.

Professör Jeans için, göklerin ve yerin harikalarını düşünürken Allah'ın yüceltilmesindeki tüm bu unsurlar tecelli etti; öyle ki Kur'an'ın ve Muhammed ﷺ'in peygamberliğinin hak olduğunu tasdik etmek zorunda kaldı. Gerçekten Allah doğruyu söylemiştir: "Onlara âfâkta ve kendi nefislerinde âyetlerimizi göstereceğiz; nihayet onlara bu Kur'ân'ın hak olduğu açıkça belli olacaktır. Rabbinin her şeye şahid olması yetmez mi?"371

All these elements in the glorification of Allah manifested for Professor Jeans, as he contemplated the wonders of the heavens and the Earth, so much so that he ended up testifying that the Qur’an and the prophethood of Muhammad  are true. Indeed, Allah spoke the truth: ‘We will show them Our signs in the universe and within themselves until it becomes clear to them that this Quran is the truth. Is it not enough that your Lord is a Witness over all things?’371

Professor Jeans'in, evrenin büyük harikalarını ve yeryüzünü düşünürken ve astronominin güzelliğini kavrarken hissettiği bu duygular, onun dışındaki pek çok insana da aktarılmıştır. Alman felsefesinin önde gelen isimlerinden olan Immanuel Kant (ö. 1804), ahlak felsefesi üzerine yazdığı üçlemede, ikinci kitabın sonunu ilginç bir ifadeyle başlatmıştır: "Bu iki şey, üzerlerinde ne kadar sık ve sürekli düşünürsek, zihni her zaman yeni ve artan bir hayranlık ve huşuyla doldurur: Yukarıdaki yıldızlı gökyüzü ve içimizdeki ahlak yasası."372

These feelings that Professor Jeans felt, as he contemplated the great wonders of the heavens and the Earth and the beauty of astronomy, was presented to many people other than him as well. Immanuel Kant (d. 1804) was a leading figure in German philosophy. In his trilogy on moral philosophy, he started the conclusion to the second book with an interesting expression: ‘Two things fill the mind with ever new and increasing admiration and awe, the oftener and the more steadily we reflect on them: the starry heavens above and the moral law within.’372

Kant'ın bu duyguları kendisinde anlatırken söylediklerini düşündüğünüzde ve sonra onun felsefe genelinde, özellikle de Alman felsefesi içindeki merkezi konumuna baktığınızda, kaçınılmaz olarak şu çarpıcı sonuca varırsınız: bu karmaşık disiplinlerin derinliklerine gömülmüş bir insan bile gökyüzündeki astronomik işaretlerle canlanmadan edemezdi.

When you ponder over what Kant said as he related these feelings in himself, and then you look at the central position that Kant holds within philosophy in general and German philosophy in particular, you will inevitably reach the spectacular conclusion that even a person who was deeply entrenched in these complex disciplines could not but be animated by the astronomical signs in the heaven.

Şimdi bu bilim adamları ve filozoflar sınıfının ötesine bakalım. Onlardan daha şerefli, daha temiz ve daha bilgili bir sınıfa, yani İslam ilminin ve imanın önderlerine bakalım. Bu alimler sınıfını incelediğimde, Ebū Hafs el-Bezzār'ın (ö. 749 H.) el-A'lâmü'l-Aliyye fî Menâkıbi İbn Teymiyye adlı kitabında naklettiği hikâyeyi bir türlü geçemiyorum. Bezzār'ın kitabı, bana göre İbn Teymiyye'nin faziletlerini kaydeden yazılmış en iyi eserdir. Evet, İbn Abdülhâdî ve İbn Kesîr'in biyografilerinde bazı konularda daha fazla ayrıntı vardır; ancak Bezzār, İbn Teymiyye'nin gün boyunca ve gece boyunca meseleleri nasıl ele aldığına dair ince davranış biçimlerini anlatır. Bu anlatımı başka hiçbir yerde bulamayız. İbn Teymiyye'nin tekbir getirme ve namaza başlama biçimi bile kaydedilmiştir. Belki de bunun sebebi, Bezzār'ın İbn Teymiyye'nin özel hayatını ve yaşadığı dönemi kaydetmeye son derece ilgi duymasıdır. İbn Teymiyye, Bezzār'ı yanında tutardı. Bezzār şöyle der: "Şam'da ikamet ettiğim zaman neredeyse gündüzün tamamında ve gecenin çoğunda onunla birlikteydim. Beni yanına oturturdu." Bu yüzden el-A'lâmü'l-Aliyye'yi henüz okumamış herkese imreniyorum, zira o gerçekten en neşe verici okumadır.

Let us look beyond this class of scientists and philosophers. Let us look at a class that is more honourable, pure, and knowledgeable than them – the leaders of Islamic knowledge and faith. If we analyse this class of scholars, I for one cannot look past the story that Abū Ḥafṣ al-Bazzār (d. 749 AH) relates, which he records in his book al-Aʿlām al-ʿAliyyah fī Manāqib Ibn Taymiyyah. Bazzār’s book, in my view, is the best that has ever been written that records the virtues of Ibn Taymiyyah. Yes, the biographies written by Ibn ʿAbd al-Hādī and Ibn Kathīr have more details in some areas; however, Bazzār relates the subtle mannerisms of how Ibn Taymiyyah dealt with issues throughout the day and night. We cannot find this exposition elsewhere. Even the manner in which Ibn Taymiyyah recited takbīr and opened his prayer is recorded. Maybe the reason for this was that Bazzār was extremely interested in recording the personal life and times of Ibn Taymiyyah. Ibn Taymiyyah used to keep Bazzār close to him. Bazzār says, ‘When I was residing in Damascus, I was with him for almost all of the day and most of the night. He would make me sit next to him.’373 I am envious of anyone who has not yet read al-Aʿlām al-ʿAliyyah, for it is indeed the most joyous read.

Bu, Bazzār'ın naklettiği İbn Teymiyye hakkındaki rivayet olup konumuz olan astronomiyle bağlantılıdır. İbn Teymiyye'nin Fecr namazından hemen sonra bir alışkanlığı vardı. Bazzār şöyle der: "Sonra Allah'ı zikretmeye başlardı. Herkes bilirdi ki Fecr namazından sonra onun âdeti, acil bir ihtiyaç olmadıkça kendisiyle konuşulmamasıydı. Allah'ı, kendisinin duyabileceği bir sesle zikretmeye devam ederdi; bazen de yanında oturan birinin duyabileceği bir sesle olurdu. Bu süre boyunca sık sık gözlerini göğe kaldırırdı. Bu, güneş doğup namaz vakti sayılmayan vakit geçinceye kadar onun rutiniydi."374

This story about Ibn Taymiyyah, which Bazzār relates, is connected to our topic on astronomy. Immediately after the Fajr prayer, Ibn Taymiyyah had a routine. Bazzār says, ‘Then he would start off by remembering Allah. Everyone knew that after the Fajr prayer, his habit was to not be spoken to without a dire need. He would continue to remember Allah in a voice he would be able to hear; sometimes it would be in a voice that someone sitting nearby would be able to hear. During this time, he would frequently raise his gaze to the sky. This was his routine until the Sun would rise and the unlawful time for prayer would pass.’374

Ebu'l-Abbas İbn Teymiyye'nin, sabah namazından sonra nasıl göklerin ve yerin mülküne baktığına bir bakın; Allah'ı zikrederken bunu yapardı. Yüzünü göğe çevirirdi, çünkü bu, Yüce olanın azametine odaklanmasına yardımcı olurdu. Namazda göğe bakmanın yasak olmasının tek sebebi, orada alçakgönüllülük ve saygı gerektiren bir yer olmasıdır; bunun dışında göğe bakmayı yasaklayan bir şey yoktur. Peygamber ﷺ, kıblenin değiştirilmesini özlediği için yüzünü göğe çevirirdi: "Biz senin yüzünün göğe doğru çevrildiğini görüyoruz. Şimdi seni, hoşnut olacağın bir kıbleye çevireceğiz."375

Look at how much Abū al-ʿAbbās Ibn Taymiyyah used to look at the kingdom of the heavens and the Earth after the Fajr prayer, as he remembered Allah. He turned his gaze to the heaven as that helped him focus on the magnificence of the Divine. The only reason why raising the gaze to the heaven is not allowed in prayer is because it is a place to be humble and respectful; apart from that, there is no prohibition on raising the gaze to the heaven. The Prophet  used to turn his face to the sky as he yearned for the switching of the qiblah: ‘Indeed, We see you O Prophet turning your face towards heaven. Now We will make you turn towards a direction of prayer that will please you.’375

Astronomy as a gateway to faith, one that far surpasses what ordinary people usually have in mind, is illustrated by what happened to Ibrāhīm vis-à-vis the celestial bodies. Allah mentions in His Book that He showed Ibrāhīm "the wonders of the heavens and the Earth" to achieve a clear result: "so he would be sure in faith." What proof could possibly be greater than this? It shows that astronomy is a way of ascent to faith. What can be greater than the celestial bodies and their behaviours serving as a staircase for the heart to rise above doubts and reach certainty? "We also showed Abraham the wonders of the heavens and the Earth, so he would be sure in faith."376

One of the best ways to leverage astronomy as a gateway to faith, which far exceeds that which is mentioned by ordinary people, is what happened to Ibrāhīm  vis-à-vis the celestial bodies. Allah mentions in his Book that He showed Ibrāhīm  ‘the wonders of the heavens and the Earth’ to achieve a clear result: ‘so he would be sure in faith’. Which proof can possibly be greater than this? It shows that astronomy is a way of ascent to faith. What can be greater than the celestial bodies and their behaviours in being a staircase for the heart to rise above doubts to reach certainty? ‘We also showed Abraham the wonders of the heavens and the Earth, so he would be sure in faith.’376

Göklerin ve yerin harikalarına bakın. Bunu yapan herkes kesin inanç cennetine ulaşır. Allah, bizi göklerin ve yerin harikalarına bakmaya davet eder: "Göklerin ve yerin harikalarını hiç düşünmediler mi…?"377 Ne olursa olsun, astrofizikçi James Jeans'in hikâyesini okuyan, Allah'ın yaratışının heybetini ve O'nun sistemindeki yenilikten dolayı onu gözyaşlarına boğan coşkusunu okuyan... Kant'ın, başının üzerindeki yıldızlı göğe baktığında nasıl etkilendiğini ve hayrete düştüğünü anlattığı sözüne bakan... Ibn Teymiyye'nin sabah namazından sonra güneş doğana kadar gözlerini göğe nasıl çevirdiğini düşünen... Ve tüm bunlardan sonra, Allah'ın şu sözünü okuyan: "İbrahim'e de göklerin ve yerin harikalarını gösterdik ki iman konusunda kesin bilgi sahibi olsun..."378 Kur'an'ın insanların kalplerine ve akıllarına kesin inanç yerleştiren büyük sırlarından birini öğrenmiş olacaktır.

Look at the wonders of the heavens and the Earth. Anyone who does this would end up in the paradise of certainty. Allah invites us to look at the wonders of the heavens and the Earth: ‘Have they ever reflected on the wonders of the heavens and the Earth…?’377 In any case, whoever reads the story of astrophysicist James Jeans, and his animation over the magnificence of Allah’s making and the innovation in His system that led him to tears…Whoever looks at Kant’s statement when he discussed how he was impacted and awed whenever he looked at the starry heaven above us…Whoever ponders how Ibn Taymiyyah would turn his gaze to the sky after the Fajr prayer until the Sun would rise… And after all of this, he reads the statement of Allah: ‘We also showed Abraham the wonders of the heavens and the Earth, so he would be sure in faith…’378 He would have learned one of the great secrets of the Qur’an that implants certainty in the hearts and minds of humans.

Bir kişi son pasajı – "böylece imanında kesin olsun" ifadesini – dikkatle düşündüğünde, ihsan kapıları ona açılır. Bu, dinin en yüksek mertebesidir; iman ve İslam'ın da üzerindedir. Allah'ı sanki Onu görüyormuşsun gibi ibadet etmek anlamına gelir ve çok güçlü bir inanç bilincini ifade eder. Gözünün önünde yıldızların parladığını gördüğünde, bu fırsatı kesin inancın zirvesine çıkmak için kullan. Allah en doğrusunu bilir. Allah, Peygamberimiz Muhammed ﷺ, onun Ehl-i Beyti ve Ashabı üzerine salât ve selam göndersin.

Whenever a person thinks carefully of the last passage – ‘so he would be sure in faith’ – the great doors to iḥsān would open up for him. It is the highest station of the religion, sitting above īmān and islām. It means to worship Allah as if you are seeing Him, denoting a very strong sense of belief. When you see the stars shining in front of your eyes, use that opportunity to ascend to the summit of conviction. Allah knows best. May Allah send benedictions and salutations on our Prophet Muhammad, his Family, and his Companions.

15 Şevval, 1433 H.

15 Shawwāl, 1433 AH.