شیخ محمد بن صالح العثیمین، رحمه اللہ، از ایشان پرسیده شد:

Shaykh Muhammad Ibn Saalih al-‘Uthaymeen, may Allaah have mercy on him, was asked:

آیا جایز است به این دعایی که پیامبر ﷺ به حسن بن علی آموخت، کلماتی اضافه شود؟

Q: Is it permissible to add additional words to this Du’aa, which the Prophet (
) taught al-Hasan Ibn ‘Alee ( )?

الف: اشکالی ندارد اگر کسی بخواهد در نماز وتر به این دعای قنوت کلماتی بیفزاید. و اگر تنها نماز می‌گزارد، می‌تواند هر دعایی را که دوست دارد بخواند. با این حال، برای شخص بهتر است دعاهای جامع و عمومی را برگزیند، زیرا پیامبر ﷺ گاهی با دعاهای جامع و عمومی دعا می‌کرد و گاهی با دعاهایی که جنبه‌ی خاص‌تری داشت. همچنین بر امام واجب است که قنوت را بر مردم طولانی نکند، تا بار سنگین یا مشقتی بر آنان نهاده نشود.16

A: There is no problem should a person wish to increase this Du’aa of Qunoot during the Witr prayer with additional words. If he were alone (in prayer), then he may also make Du’aa with whatever he likes. However, it is preferable for a person to choose comprehensive and general supplications as the Prophet (
) used to supplicate with comprehensive, general supplications and other times would supplicate with ones that are more specific. It is also incumbent upon the Imaam not to prolong it upon the people so not as to put a burden or hardship upon them.16

از شیخ، که خداوند بر او رحمت آورد، پرسیده شد درباره کسی که دعا می‌کند اما بلافاصله پاسخ داده نمی‌شود. او ممکن است بگوید: «دعا می‌کنم، اما پاسخ داده نمی‌شود.» پاسخ: ستایش و سپاس مخصوص خداوند است، و درود و دعا بر پیامبرمان، محمد ﷺ، و بر خاندان و یارانش باد. از خداوند () می‌خواهم که به برادرانم و به خودم توفیق دهد تا آنچه را که در عقیده، گفتار و کردار درست است، پیروی کنیم.

Q: The Shaykh, may Allaah have mercy on him, was also asked about a person who makes Du’aa yet is not immediately answered. He may say, “I make Du’aa but it is not answered.” A: All praise and thanks are due to Allaah, and I send peace and prayers upon our Prophet, Muhammad, upon his family, and upon his companions. I ask Allaah () to bestow upon my brothers and myself success in following that, which is correct in ‘Aqeedah (principles of faith), statement, and action.

الله () می‌فرماید:

Allaah () says:

«و قال ربکم ادعونی أستجب لکم، إن الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین» [سورۃ غافر، ۴۰:۶۰] پرسشگر می‌گوید که من به الله (عزوجل) دعا می‌کنم، اما الله به من پاسخ نمی‌دهد. این واقعیت برای او مشکل و سردرگمی ایجاد می‌کند، زیرا در تضاد با این آیهٔ شریفه قرار می‌گیرد که در آن الله (عزوجل) وعدهٔ پاسخ دادن به کسی را می‌دهد که از او دعا می‌کند، و الله هرگز وعده‌اش را خلاف نمی‌کند. پاسخ به این پرسش آن است که برای پذیرفته شدن دعا شرایطی وجود دارد که باید محقق شوند.

“And your Lord said, ‘Call upon Me; I will answer you.’ Indeed, those who reject My worship will enter Hell humiliated, disgraced.” [Soorah Ghaafir, 40:60] The questioner says he makes Du’aa to Allaah () yet Allaah does not respond to him. So this reality presents a problem and confusion for him when contrasted with this noble verse in which Allaah () promises to answer the one who makes Du’aa to Him, and Allaah never breaks a promise. The answer to this is that there are conditions for one’s Du’aa being answered that need fulfillment.

شرط اول: اخلاص برای الله؛ بدین معنا که انسان تنها الله را بخواند و با دلی حاضر و راستین به سوی او روی آورد. هنگام درخواست از او باید جدی باشد، با یقین بداند که الله (ﷻ) کاملاً توانای پاسخ دادن به دعای اوست، و امید داشته باشد و انتظار اجابت از او داشته باشد.

The First Condition: Sincerity to Allaah () in that one sincerely calls upon Allaah alone, turning to Him with an attentive and truthful heart. He must be earnest while asking Him, knowing with certainty that Allaah () is completely capable of responding to his call, and hoping and expecting Him to answer.

شرط دوم: شخص باید در حالی دعا کند که احساس می‌کند به شدت به الله () نیازمند است، و تنها اوست که دعای کسی را که ناچار به خواندن او شده می‌شنود و پاسخ می‌دهد.

The Second Condition: The person must feel that while making Du’aa, he is in dire need of Allaah (), and that Allaah alone is the only One Who hears and answers the Du’aa of the one compelled to call upon Him.

اما کسی که خدا را می‌خواند در حالی که خود را بی‌نیاز از خدا می‌داند و به او به شدت محتاج نیست، بلکه تنها از روی عادت یا برای آزمودن تأثیر دعا، دعا می‌کند، چنین شخصی سزاوار پاسخ داده شدن نیست.

As for someone calling upon Allaah while feeling himself self-sufficient without Allaah and not in dire need of Him, yet he merely makes Du’aa out of habit or to test the effect, then such a person is not worthy of a response.

شرط سوم: شخص باید تمام احتیاط‌ها را به کار ببرد تا چیزی حرام نخورد، زیرا خوردن آنچه حرام است مانع از پذیرفته شدن دعاهای او می‌شود، همان‌گونه که در حدیثی صحیح ثابت شده است که پیامبر ﷺ فرمود:

The Third Condition: The person must take all precautions to avoid eating anything forbidden because eating that which is impermissible prevents one’s supplications from being answered as has been established in an authentic Hadeeth that the Prophet (
) said:

بی‌شک، الله پاک است و جز آنچه پاک است را نمی‌پذیرد. و الله مؤمنان را به همان چیزی فرمان می‌دهد که پیامبران را فرمان داده است؛ و فرموده است: {ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های آنچه به شما روزی داده‌ایم بخورید و اگر تنها او را می‌پرستید، برای الله شکرگزار باشید.} [سورۀ البقرہ، ۲:۱۷۲] و فرموده است:

Indeed, Allaah is good and only accepts that which is good. And Allaah commands the believers with the likes of which He commands the messengers; He () said, “O you who believe, eat of the good things We have provided you and be grateful to Allaah if it is Him that you worship.” [Soorah al-Baqarah, 2:172] And He () said:

«اَی پیامبران، از خوراکی‌های پاکیزه بخورید و کار شایسته انجام دهید؛ به راستی من به آنچه انجام می‌دهید دانایم.» [سورة المؤمنون، ۲۳:۵۱] سپس پیامبر ﷺ مردی را یاد کرد که پس از سفری دور، ژولیده‌موی و غبارآلود است. او دست‌های خود را به سوی آسمان برمی‌دارد و می‌گوید: «پروردگارا، پروردگارا!»، اما خوراکش حرام است و پوشاکش حرام. او از آنچه حرام است تغذیه می‌کند [17]، پس چگونه پاسخ داده شود؟18

“O Messengers, eat from the good foods and work righteousness. Indeed, I know what you do.” [Soorah al-Muminoon, 23:51] Then the Prophet (
) mentioned a man who - having traveled far - is disheveled and dusty. He stretches his hands to the sky saying, “O Lord, O Lord”, yet his food if Haraam and his clothes are Haraam. He is taking nourishment from that which is Haraam,17 so how could he be answered?18

پیامبر ﷺ چنین مردی را، با آنکه در ظاهر برخی از اسباب مادی اجابت دعا را داشت، از پذیرفته شدن دعایش محروم دانست، و آن اسباب عبارتند از:

The Prophet (
) excluded such a man from being answered even though he actually fulfilled some of the physical means by which Du’aa is answered, and they are:

۱. آن مرد دستان خود را به سوی آسمان بالا برد، یعنی به سوی الله (ﷻ)، زیرا او بالای آسمان‌ها و بالای عرش است. دراز کردن دستان به سوی الله از اسباب اجابت دعا است، همان‌گونه که در حدیث آمده است:

1. The man raised his hands towards the sky, meaning to Allaah (), because He is above the heavens, above the throne. Stretching out the hands to Allaah is from the means of having one’s supplication answered as has come in the Hadeeth:

«بی‌شک، الله باحیا و بخشنده است. او شرم دارد که بنده‌ای دستانش را به سوی او بلند کند و او آن‌ها را خالی و مردود بازگرداند.»19

“Indeed, Allaah is shy and generous. He is shy, when a man raises his hands to Him, to return them empty and rejected.”19

۲. این مرد با گفتن «ای پروردگار، ای پروردگار» به الله () دعا کرد. نزدیکی جستن به الله با این نام نیز از اسباب اجابت دعای بنده است. «الرَّبّ» آفریدگار، مالک و تدبیرکنندهٔ همهٔ امور است. زمام آسمان‌ها و زمین در دست اوست. به همین سبب، بیشتر دعاهایی که در قرآن کریم آمده این نام را در بر دارد.

2. This man supplicated to Allaah () using the name “Lord” by saying, “O Lord, O Lord”. Seeking nearness to Allaah by this name is also from the means of a servant having his Du’aa answered. The Lord is the creator, the owner, and the arranger of all affairs. In His hand is the control of the heavens and earth. For this reason, you find most of the supplications in the noble Qur’aan contain this name:

«اے پروردگار ما! بے‌شک ما ندا‌دهنده‌ای را شنیدیم که (محمد ﷺ است) به ایمان فرا می‌خواند و می‌گفت: "به پروردگارتان ایمان آورید"، پس ایمان آوردیم. ای پروردگار ما! گناهان ما را بیامرز و بدی‌های ما را از ما دور گردان و ما را با نیکان بمیران. ای پروردگار ما! آنچه را که به واسطهٔ فرستادگانت به ما وعده داده‌ای به ما عطا فرما و در روز قیامت ما را رسوا مگردان. بی‌گمان تو خلاف وعده نمی‌کنی.» پس پروردگارشان ایشان را اجابت کرد: «هرگز عمل هیچ عمل‌کننده‌ای از شما، چه مرد و چه زن، را ضایع نخواهم کرد؛ شما همه از یکدیگرید.»

“Our Lord, indeed, we have heard a caller (Prophet Muhammad) calling to Faith, saying, ‘Believe in your Lord,’ so we have believed. Our Lord, forgive us of our sins and remove from us our misdeeds and cause us to die with the righteous people. Our Lord, grant us what You promised us through Your Messengers and do not disgrace us on the Day of Resurrection. Indeed, You do not fail in Your Promise.” “So their Lord responded to them, ‘Never will I allow to be lost the work of any worker among you, whether male or female; you are of one another.

پس کسانی که هجرت کردند و از خانه‌هایشان بیرون رانده شدند و در راه من آزار دیدند و جنگیدند و کشته شدند، قطعاً گناهانشان را از آنان می‌زدایم و قطعاً ایشان را به باغ‌هایی درمی‌آورم که از زیر آن‌ها نهرها جاری است، به عنوان پاداشی از جانب الله. و پاداش نیک نزد الله است.» [سورۀ آل‌عمران، ۳:۱۹۳-۱۹۵] پس توسل به این نام الهی برای نزدیکی به الله، از اسباب اجابت دعاست.

So those who immigrated, driven out from their homes, harmed in My Cause, fought, or were killed – I will surely remove from them their misdeeds, and I will surely admit them into gardens beneath which rivers flow as a reward from Allaah. And Allaah has with Him the best reward.’” [Soorah Aali-‘Imraan, 3:193-195] So seeking nearness to Allaah by using this name is from the means of one’s Du’aa being responded to.

۳. این مرد (در حدیثی که در صفحهٔ ۲۳ آمده) در سفر بود، و بیشتر اوقات، سفر زمانی است که دعاها در آن پذیرفته می‌شود. این به آن سبب است که انسان در سفر معمولاً بیش از زمانی که در خانه و در امنیت خانواده‌اش است، احساس نیاز و تکیه بر الله می‌کند. این امر در گذشته، به‌ویژه در سفرهای آن روزگار، بیشتر هم بود.

3. This man (in the Hadeeth on pg. 23) was traveling and most of the time, traveling on a journey is a time in which supplications are answered. This is because when one is journeying, he usually feels a sense need and reliance upon Allaah more than when he is at home, secure with his family. This was even more so, especially traveling during those past times.

پیامبر () در حدیثی درباره این مرد فرمود که او «ژولیده‌مو و غبارآلود» است، یعنی در حالت عادی و معمول همیشگی‌اش نیست. گویی در آن هنگام مهم‌ترین چیز برای او این بود که به سوی الله روی آورد و او را بخواند، هرچه باشد و در هر حالی، چه ژولیده و غبارآلود و چه در آسایش و تجمل. و این حالت ژولیدگی و غبارآلودگی ممکن است بر پذیرفته شدن دعای انسان اثری داشته باشد، به سبب حدیثی که در آن پیامبر () فرمود: الله در روز عرفه به آسمان پایین فرود می‌آید و به فرشتگان درباره کسانی که در آنجا ایستاده و او را می‌خوانند، مباهات می‌کند و می‌فرماید:

The Prophet (
) mentioned in the Hadeeth that this man was, “disheveled and dusty” meaning that he was not in the normal state he usually is. It was as if the most important thing to him at that time was turning to Allaah and supplicating to Him no matter what state he was in, whether untidy and dusty or comfortable in luxury. And this state of being disheveled and dusty may have some affect on one’s Du’aa being responded to due to the Hadeeth in which the Prophet (
) said that Allaah descends to the lowest heaven on the day of ‘Arafah, boasting to the angels of those who stand and supplicate to Him, saying:

«به بندگانم بنگرید؛ ژولیده‌موی و غبارآلود نزد من آمده‌اند.»20

“Look at My servants. They have come to Me disheveled and dusty.”20

حتی با وجود انجام همهٔ این اسباب اجابت دعا، آن اسباب هیچ سودی به او نرساندند، زیرا خوراکش حرام بود، پوشاکش حرام بود، و بهطور کامل با وسایل حرام تغذیه شده بود. پس پیامبر ﷺ فرمود: «پس چگونه دعایش اجابت شود؟» پس اینها شرایطی هستند که اگر محقق نشوند، ممکن است دعای انسان اجابتنشده به نظر برسد. اما اگر آنها محقق شوند و باز هم الله ﷻ بلافاصله به دعاکننده پاسخ ندهد، آن به دلیلی معین و به حکمت الهی اوست که ...

Even while fulfilling all of these means of having his Du’aa answered, they did not benefit him at all because his food was Haraam, his clothing Haraam, and he was completely nourished by Haraam means. So the Prophet (
) said, “So how could he be answered?” So these are some conditions that, when not fulfilled, may make ones’ supplication seem unanswered. However, if they are fulfilled and still Allaah () does not immediately respond to the caller, then that is due to a certain reason and Allaah’s wisdom that He ()

و ممکن است انسان چیزی را دوست بدارد و بخواهد، در حالی که برای او واقعاً زیانبار است. بنابراین، اگر کسی تمام تلاش خود را برای برآورده ساختن شرایط دعا به کار بندد، اما احساس کند که بلافاصله پاسخ داده نشده است، ممکن است خداوند به جای آن، بلایی بزرگتر از آنچه را که برای آن دعا کرده، از او دور سازد، یا پاسخ و پاداش را تا روز قیامت نگه دارد، روزی که با پاداشهای افزونتر جبران خواهد کرد. پس اگر او شرایط را برآورده سازد (ولی به سبب حکمت خداوند پاسخ داده نشود، و بلایی بزرگتر از آنچه برای آن دعا کرده، از او دفع نشود)، آنگاه دو بار پاداش داده خواهد شد: یک بار به خاطر عبادت دعا کردن به خداوند یگانه، و یک بار به خاطر رنج و اندوه ناشی از اینکه دعایش بلافاصله مستجاب نشده است. پس خداوند آنچه را بزرگتر و کاملتر است، برای او ذخیره خواهد کرد.

knows yet the caller is unaware of. And it is possible that we love and want something but it is really bad for us. So if one tries his best to fulfill the conditions of Du’aa, yet he feels he is not immediately responded to, then it may be that Allaah will instead prevent an evil greater than that from befalling him, or He may save the reward and response until the Day of Resurrection on which He will repay with increased rewards. So if he fulfills the conditions (yet is not answered due to Allaah’s wisdom nor is an evil prevented from afflicting him greater than that for which he made Du’aa about) then he will be given a reward twice – once for his act of worship of supplicating to Allaah alone, and once for his trouble and grief of not having his Du’aa immediately answered. So Allaah will save for him that which is greater and more complete.

همچنین، نباید پاسخ دعایش را دیر بداند؛ زیرا این خود یکی از راه‌هایی است که باعث می‌شود دعا پذیرفته و مستجاب نشود. این مطلب بر پایه حدیثی است که در آن پیامبر ﷺ فرمود:

Also, one must not consider the response to his supplication to be slow for this is actually one of the ways of preventing Du’aa from being accepted and answered. This is based on a Hadeeth in which the Prophet (
) said:

«هرکدام از شما تا زمانی که شتاب نکند، پاسخ داده می‌شود، و نگوید: "دعا کردم اما برای من مستجاب نشد."»21

“Each of you will be answered as long as he is not hasty, saying, ‘I made Du’aa but it was not answered for me.’”21

بنابراین، انسان نباید در انتظار پاسخ عجله کند یا ناامید شود و دعا کردن را رها کند.

So a person should not try to rush the response or despair and leave making Du’aa.

بلکه باید در دعا کردن به الله پایداری کند؛ زیرا هر بار که به درگاه او دعا می‌کنی، این خود نوعی عبادت است که با آن به او نزدیک می‌شوی و پاداش داده می‌شوی.

Rather, he should persist in calling upon Allaah for each time you supplicate to Him, that is a form of worship by which you draw nearer to Him and are rewarded.

پس ای برادر من، باید همواره بر دعا کردن با اخلاص به تنها الله () در همه کارهایت پایدار بمانی، چه کارهای عمومی و چه خصوصی، چه امور کوچک و چه امور مهم. و حتی اگر هیچ دلیلی جز این نبود که دعا کردن تنها به الله () عبادت است، باز هم برای انسان بسیار ارزشمند بود که همواره بر این عمل ثابت‌قدم بماند. و توفیق همه‌چیز تنها به دست الله است.

So, my brother, you must stay constant upon making Du’aa sincerely to Allaah () alone in all of your affairs, the general and specific, the minor and critical matters. And even if there was nothing other than the fact that making Du’aa to only Allaah () is worship, then it would definitely be worthwhile for a person to constantly remain steadfast on this action. And with Allaah lies all success.