این قیاس ظاهراً تمرینی ذهنی بسیار جذاب است که ممکن است بسیاری از مردم را وسوسه کند که از آن استفاده کنند. اگرچه می‌توان آن را در ریاضیات به کار برد، اما رویکرد منطقی در فقه، عقیده و سیاست نمی‌تواند کارایی داشته باشد. چند مثال، ماهیت گمراه‌کننده منطق را در صورت به کارگیری نادرست آن روشن خواهد کرد.

This syllogism seems outwardly to be a very appealing mental exercise, which may tempt many people to use it. Although it could be applied in math, the logical approach cannot function in jurisprudence, Aqeedah, and politics. A few examples will illustrate misleading nature of logic if misapplied.

منطق در فقه یکی از بزرگ‌ترین فجایعی که بر جهان فقه وارد شد، ورود منطق در فهم متن فقهی بود. یک مثال ساده، ناتوانی روش منطقی در رسیدن به نتیجه درست را نشان می‌دهد. در زندگی، مردم برای بسیاری از امور پول قرض می‌کنند. همچنین، حج عملی مهم است که مسلمانان باید آن را انجام دهند. نتیجه منطقی این است که مسلمانان برای حج باید پول قرض کنند. این نتیجه نادرست است، زیرا حج تنها بر کسانی واجب است که توانایی داشته باشند. کسی که پول ندارد، نیازی به قرض گرفتن ندارد. مغالطه این نتیجه از مغالطه در مقدمه دوم ناشی می‌شود، هرچند درست به نظر می‌رسد. استدلال درست این است که حج عملی مهم است که مسلمانان در صورت توانایی باید آن را انجام دهند.

Logic in Jurisprudence One of the greatest disasters to befall the world of Fiqh was the introduction of logic in understanding the legal text. A simple example will demonstrate the inability of reaching the correct conclusion using the logical approach. In life, people borrow money for many things. Also, the Hajj is an important thing that Muslims must perform. The logical conclusion is that Muslims must borrow money for Hajj. This conclusion is false because Hajj is obligatory only on those who are capable. The one who does not have money does not need to borrow. The fallacy of this conclusion came from the fallacy of the second argument, although it seems correct. The correct argument is that Hajj is an important act that Muslims must do if they are capable.

منطق در عقیده هرچند ممکن است چنین به نظر نرسد، به کار بردن منطق در عقیده می‌تواند به نتیجه‌گیری‌های نادرست بیانجامد. برای نمونه، کسی می‌تواند مقدمه کبرای خود را این قرار دهد که هر مخلوقی ازلی نیست و پایان می‌پذیرد، و مقدمه صغرای خود را این که بهشت و آتش دوزخ مخلوق‌اند، و در نتیجه به این نتیجه منطقی برسد که بهشت و آتش دوزخ نیز پایان خواهند پذیرفت. این نتیجه نادرست است، زیرا مقدمه کبرا نادرست است. استدلال نخست تنها به این زندگی اختصاص دارد و نمی‌توان آن را به آخرت تعمیم داد. آخرت وضعیتی متفاوت است که فراتر از حس و درک انسان قرار دارد. از این رو، قواعد این زندگی را نمی‌توان بر آن اعمال کرد.

Logic in Aqeedah Although it may seem otherwise, the use of logic in Aqeedah may lead to erroneous conclusions. For example, one can establish as his major premise that every creation is not eternal and will end and as his minor premise that Jannah and the Hell-Fire are created, leading to the logical conclusion that Jannah and Hell-Fire will end. This conclusion is wrong because the major premise is wrong. The first argument applies only to this life, but it cannot be generalized to include the Hereafter. The Hereafter is a different situation which is beyond the human sensation and comprehension. Therefore, the rules of this life cannot be applied to it.

منطق در تفکر سیاسی یکی از خطرناک‌ترین لغزشگاه‌هایی که امروزه در اندیشه سیاسی مسلمانان وجود دارد، ناشی از به‌کار بردن منطق برای رسیدن به نتیجه‌گیری‌های سیاسی است. برای نمونه، اگر کسی در صدور نظری سیاسی درباره سیاست‌های بریتانیا و آمریکا نسبت به اتحادیه اروپا، مقدمه کبرای خود را این قرار دهد که آمریکا خواهان جلوگیری از وحدت اروپا است، و مقدمه صغرای خود را این بداند که سیاست بریتانیا با سیاست آمریکا پیوند دارد، نتیجه منطقی آن این خواهد بود که بریتانیا می‌کوشد مانع وحدت اروپا شود.

Logic in Political Thinking One of the most dangerous pitfalls in the political thinking of the Muslims nowadays results from the use of logic to arrive at political conclusions. If, for instance, in formulating a political opinion about the policies of Britain and the US towards the European Union, one were to establish as his major premise that America would try to prevent the unity of Europe and as his minor premise that British policy is connected to the US policy, the logical conclusion would be that Britain tries to prevent the unity of Europe.

نتیجه‌گیری درست نیست، زیرا بریتانیا تا زمانی که در راستای منافعش باشد، بسیار مشتاق دستیابی به وحدت اروپا خواهد بود. اگر به نظر می‌رسد که سیاست بریتانیا با وحدت مخالف است، این مخالفت تلاشی است برای هدایت وحدت به سمت منافع خودش یا برای تأثیرگذاری بر سیاست آمریکا در اروپا، و نه ناشی از فقدان تمایل به دستیابی به وحدت اروپا. نادرستیِ نتیجه‌گیری در این قیاس، ناشی از نادرستی مقدمه دوم است. بریتانیا، به عنوان یک کشور مستقل و ابرقدرت سابق، نمی‌پذیرد که سیاستش به سیاست هیچ کشور دیگری، حتی آمریکا، پیوند بخورد. هرچند هر دو کشور به اردوگاه غرب تعلق دارند، گاهی ممکن است تعارض منافع میان آن‌ها پدید آید.

The conclusion is not correct because Britain would be very enthusiastic in achieving the European unity as long as it is within its interests. If the British policy seems to oppose the unity, this opposition is an attempt to steer the unity more towards its interests or to attempt to influence the US policy in Europe and not borne out of any lack of desire to achieve the European unity. The fallacy of the conclusion in this analogy is due to the fallacy of the second premise. Britain, as a sovereign nation and a former superpower, would not accept to have its policy linked to the policy of any other nation, even America. Although both of them belong to the same Western Camp, a conflict of interest may emerge at times.

این سه مثال نشان می‌دهند که منطق همیشه انسان را به نتیجه‌ی درست نمی‌رساند.

These three examples demonstrate that logic does not always lead people to the correct conclusion.

شایسته است که نمونه‌ی ابن تیمیه را برای نشان دادن ماهیت گمراه‌کننده‌ی به‌کارگیری منطق خارج از بافت آن ذکر کنیم. ابن تیمیه منطق را چنین می‌دید: «گوشت شتری ذبح‌شده که بر قلّه‌ی کوهی یافت شود؛ گوشت آن به اندازه‌ای خوب نیست که ارزش بالا رفتن از کوه را داشته باشد، و راهی که به آن منتهی می‌شود نیز آسان پیموده نمی‌شود» ([Hallaq, Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians]).

It is worthwhile to mention the example of Ibn Taymiyyah to illustrate the misleading nature of using logic out of its context. Ibn Taymiyyah viewed logic as "the flesh of a slaughtered camel found on the summit of a mountain; the flesh is not good enough to warrant climbing the mountain, nor is the road leading to it easy to follow (Hallaq, Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians).

دلیلِ اینکه منطق به نتایجِ درست نمی‌رسد این است که به واقعیت توجهی ندارد و تلاشی برای تحلیلِ آن نمی‌کند. بلکه نتیجه‌ای را بر پایهٔ رابطهٔ میان دو مقدمه می‌سازد. شیوهٔ درستِ اندیشیدن مستلزمِ فهمِ واقعیت و سپس تلاش برای یافتنِ حکمی است که بتوان بر آن واقعیت تطبیق داد. صرفِ تعیینِ برخی مقدمات و تمرکز بر رابطهٔ میانِ مقدمات و صورتِ استدلال، هیچ نتیجه‌ای دربارهٔ واقعیت به دست نخواهد داد. مثالِ نخست به مسئله‌ای شرعی می‌پردازد، و نتیجهٔ درست دربارهٔ مسائلِ مربوط به شریعت، با دلیل از متنِ شرعی ثابت می‌شود.

The reason why logic does not lead to correct conclusions is because it does not regard reality nor does it attempt to analyze it. Rather, it builds a conclusion based on the relationship between two premises. The correct way of thinking necessitates understanding the reality and then attempting to find the rule that could be applied to the reality. Simply establishing certain premises and focusing on the relationship between the premises and the form of the argument will not result in any conclusion about the reality. The first example discusses an Shariah matter, and the correct conclusion regarding issues related to the Shariah is established by the evidence from the legal text.

دلیل دوم از همان ابتدا این واقعیت را نادیده می‌گیرد که کل این بحث فراتر از حیطه‌ی عقل است. و مثال سوم بر پایه‌ی درکی از نظم جهانی و جایگاه هم کشورهای پیشرو و هم کشورهای رقیب بنا نشده است، درکی که باید پیش از تلاش برای فهم سیاست بریتانیا در اروپا به دست آید.

The second argument fails to acknowledge from the very beginning that the entire discussion is beyond the intellect. And the third example does not build its case based upon an understanding of the world order and the position of both the leading nations and the competing nations, which must be understood before attempting to comprehend the British policy in Europe.

علاوه بر این، شیوهٔ تفکر منطقی به سبب تکیه بر تعمیم، نادرست است. و از آنجا که جوهرهٔ منطق بر توالی مقدمات استوار است و تنها به صورت توجه دارد، این potential را دارد که انسان را از واقعیت دور کند. یک فقیهِ سالم بر پایهٔ شباهت ظاهری تعمیم نمی‌دهد؛ بلکه هر مسئله یا موقعیت را جداگانه و به‌طور کامل می‌فهمد، سپس در منابع تشریعی به دنبال دلیل می‌گردد و دلیل را بر مسئلهٔ مشخص تطبیق می‌دهد. برای او کافی نیست که به مفاهیم کلی مانند مصلحت یا مقصد شریعت استناد کند و سپس بر این اساس نتیجه‌ای بگیرد.

In addition, the logical way of thinking is wrong because of its use of generalization. And because the essence of logic is based on a sequence of premises and pays attention only to the form, it has the potential to push a person away from the reality. A sound Faqih does not generalize based on apparent similarity. Rather, he exerts his effort in understanding each issue or situation independently and thoroughly, and then he searches for the evidence from the legislative sources and applies the daleel to a specific issue. It is not enough for him to refer to general ideas such as interest or the objective of Shariah and then conclude a result based on this.

نمونهٔ نتیجه‌گیری نادرستی که ممکن است از تعمیم مبتنی بر منطق حاصل شود، در استدلال زیر آشکار است. می‌توان بر اساس منطق گفت که اسلام انسان را به سختی نمی‌اندازد، و این خود یک تعمیم است، و به عنوان مقدمهٔ دوم، اینکه اجارهٔ خانه سخت و طاقت‌فرساست. از آنجا که داشتن سرپناه نیاز اساسی انسان است، نتیجهٔ منطقی این می‌شود که اسلام به‌ضرورت، خریدن خانه از طریق وام گرفتن از بانک را که مشتمل بر ربا است، برای رهایی از سختی اجاره مجاز می‌داند. آنچه این استدلال از آن غافل است این است که ضرورت (الضرورۃ) قاعده‌ای عام که بر همهٔ موقعیت‌ها منطبق شود نیست، بلکه تنها دربارهٔ موقعیت‌های خاصی است که در متن اسلامی ذکر شده است. همچنین، این مفهوم که اسلام انسان را به سختی نمی‌اندازد، صرفاً بیانگر یک واقعیت است: هر آنچه خداوند (سبحانه و تعالی) به‌عنوان حلال و حرام نازل کرده است، در توان انسان است که بدون سختی بیش از حد به کار بندد. اما مفهوم سختی در روزگار ما از راه منطق به کار می‌رود تا حلال کردن آنچه اسلام حرام کرده است توجیه شود.

And example of the erroneous conclusion that may result from logical-based generalization is apparent in the following argument. One can state, according to logic, that Islam does not overburden the human being, which in itself is a generalization, and as a second premise, that renting houses is burdensome. Because having shelter is a basic need for the human being, then the logical conclusion is that, by necessity, Islam allows buying houses by taking loans from the bank which involve riba to avoid the burden of renting. What this argument fails to address is that necessity (Darurah) is not a general rule that applies to all situations but only to specific situations mentioned in the Islamic text. Also, the concept of Islam not overburdening the human being simply states a fact: Whatever Allah (swt) did reveal as halal and haram lay within the capability of the human being to apply without excessive burden. However, the notion of burden nowadays is used through logic to justify making halal what Islam made haram.

این نوع تفکر منطقی در میان مسلمانان، به‌ویژه در فقه، بسیار رایج است. در نتیجه، برخی افراد «توجیهات عقلی برای احکام شریعت» را مطرح می‌کنند، مانند ادعای اینکه روزه‌داری مواد زائد متابولیکی را از مغز پاک می‌کند، یا اینکه سجده به تخلیه بار الکتریکی سر کمک می‌کند. بسیاری دیگر چنین ادعا می‌کنند که اسلام شهادت زن را در برخی مسائل نصف شهادت مرد قرار داده است، به دلیل کم‌خردی او، و سپس نتیجه می‌گیرند که چنین حکمی دیگر معتبر نیست، به این پیش‌فرض که زنان امروز تحصیل‌کرده‌اند. و گروهی دیگر روزه را به رؤیت هلال پیوند می‌دهند، به این پیش‌فرض که مسلمانان بی‌سواد بوده‌اند، و در نتیجه به این نتیجه می‌رسند که استفاده از محاسبات در تعیین آغاز و پایان رمضان جایز است، به این پیش‌فرض که مسلمانان دیگر بی‌سواد نیستند.

Such a logical thinking process is very common among Muslims, particularly in jurisprudence. As a result, many people cite "Logical justifications for Shariah rules" such as claiming that siyam (fasting) purifies the brain from its metabolic wastes, or that sujood helps discharge the electric charge from the head. Many others would make such claims that Islam made the testimony of the woman less than that of the man in certain issues because of her lack of understanding and conclude that such a rule is no longer valid on the premise that women today are educated. And yet others would link the fasting to the sighting of the moon on the premise that Muslims were illiterate, concluding as a result that the use of calculations are allowed in determining the beginning and end of Ramadan on the premise that Muslims are no longer illiterate.

علاوه بر این، بسیاری از فقها مفهوم ضرورت (الضرورة) را تعمیم داده و آن را بر همه موقعیت‌ها تطبیق می‌کنند، در حالی که اسلام ضرورت را تنها در موقعیت‌های خاص به کار برده است. همه این استدلال‌های نادرست از به کارگیری تفکر منطقی‌ای ناشی می‌شود که از بستر خود جدا شده است.

Furthermore, many jurists generalize the concept of necessity (Darurah) and apply it to all situations, whereas Islam applied Darurah only in specific situations. All of these erroneous arguments result from the use of logical thinking taken out of context.

برای پرداختن به این طرز تفکر، مسلمانان باید آموزش ببینند که وضعیت را همان‌گونه که هست درک کنند، نه از راه این رویکرد سوفسطایی. مسلمانان باید دریابند که فرآیندهای مربوط به تثبیت عقیده، فهم متن فقهی و شکل‌دادن به دیدگاه‌های سیاسی، هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. و باید کاربرد منطق را به حوزه‌هایی مانند ریاضیات محدود کنند.

In order to address this way of thinking, Muslims must be trained to understand the situation as it is rather than through this Sophistic approach. The Muslims must realize that the processes involved in establishing the Aqeedah, understanding the legal text, and formulating political opinions are unique. And they must restrict the application of logic to such areas as mathematics.

درست طرزِ فکر ایجاب می‌کند که هر شخص در بررسیِ هر موضوعی، ابتدا وضعیت را به‌درستی مطالعه کند، سپس آن را با اطلاعاتِ پیشین پیوند دهد تا به نتیجه برسد. در مسائلِ شرعی، پژوهش باید بر پایه‌ی دلایلِ معتبرِ شرعی بنا شود. در سایرِ موضوعات، برای مستندسازیِ پژوهش، دلیلِ مناسب لازم است. در هر دو حال، نقطه‌ی آغازِ هر پژوهش مطالعه‌ی وضعیت است و نتیجه، مقصدِ نهاییِ آن.

The correct way of thinking requires from any person to start searching any issue by studying the situation correctly and then linking it with previous information in order to reach a conclusion. For Sharii issues, the research must be constructed upon valid Sharii evidences. For all other issues, the appropriate evidence is required to substantiate the research. In either case, the starting point of any research is to study the situation, with the conclusion as the final destination.

اما به سبب تفکر سطحی، وضعیت در میان مسلمانان وارونه شده است. آنان با نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده آغاز می‌کنند و کل پژوهش به گونه‌ای تنظیم می‌شود که نتیجه‌ای را توجیه کند که پیش‌تر تصمیم گرفته شده بود. این نوع تفکر، شیوه‌ای انحرافی است که هدف اصلی اندیشیدن را از میان می‌برد و رسالت اندیشمند را باطل می‌کند.

However, due to the superficial thinking, the situation is reversed among Muslims. They begin with a pre-set conclusion, and the entire research is tailored to justify the conclusion that was already decided upon. This type of thinking is a twisted approach which defeats the entire purpose of thinking and cancels the mission of the thinker.

هم تفکر سطحی و هم تقلید، طبیعتاً به این شیوه از تفکر منجر می‌شوند، زیرا کسی که از آن بهره می‌برد معمولاً نتیجه یا نظر را یا بر پایهٔ آرزواندیشی می‌پذیرد، یا از سر نیاز به همرنگی با جماعت. یکی از جلوه‌های این تفکر، توجیه کردار و تصمیمات فرمانروایان، مسئولان، شیخ‌ها، عالمان و اندیشمندان برجسته است. کل پژوهش از نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده آغاز می‌شود: این که هر تصمیم یا کاری که از چنین کسانی سر می‌زند، به‌طور پیش‌فرض درست است. پس از آن، تفکر به یافتن دلایل و توضیحاتی محدود می‌شود که این تصمیمات یا کارها را موجه جلوه دهد.

Both the superficial thinking as well as the imitation naturally result in this method of thinking because the one who utilizes it usually adopts the result or conclusion either based on, wishful thinking, or the need to blend with the crowd. One of the manifestations of this thinking is justifying the actions and decisions of the rulers, officials, shaykhs, scholars, and prominent thinkers. The entire research begins with the pre-determined conclusion that any decision or act made by such individuals is correct by default. Afterwards, the thinking is restricted to finding reasons and explanations to justify these decisions or actions.

یکی دیگر از نمودهای این طرز فکر، توجیه کردن خطای انسانی است. بسیاری از مردم مرتکب اشتباهی می‌شوند و سپس متوجه آن می‌گردند. اما به جای اعتراف به اشتباهشان، به خاطر لجاجت، ترس از از دست دادن اعتبار در چشم مردم، یا به دلیل منافع شخصی، همچنان آن را توجیه می‌کنند.