Kichik ulamolar davri
Period Of The Minor Scholars
Mazhablar kichik olimlari davrida (miloddan keyingi 850–950 yillar) fiqhning rivojlanishi, ya'ni talabalarning ikkinchi avlodi davrida, quyidagi omillar ta'sirida bo'ldi.
The Development Of Fiqh During The Period Of The Minor Scholars Of The Madh-habs (850-950 CE) That Is, The Second Generation Of Students, Was Affected By The Following Factors.
A. Fiqh To'plami
A. Comopilation Of Fiqh
Hukmlar chiqarish va qoidalarni belgilash uchun ilgarigi olimlar Islom davlatining turli hududlarida hadislar va asarlarni (sahobalarning va ularning shogirdlarining so'zlari va amallarini) izlab, katta vaqt va kuch sarflashga majbur bo'lganlar. Shu davrda Payg'ambarning ﷺ sunnati tizimli ravishda to'planib, hadis kitoblariga jamlandi va shu tariqa olimlar hadisni tushunish va amalga tatbiq etishga e'tiborini qaratish imkoniyatiga ega bo'ldilar.
In order to make legal rulings and establish principles, previous scholars were obliged to spend a great deal of time and effort hunting in various parts of the Islamic State for Hadeeths and Athars (Sayings and acts of the Sahaabah and their students). In this period, the Sunnah of the Prophet (s.w.) was systematically collected and compiled in books of Hadeeth, thereby leaving scholars free to concentrate on the comprehension and application of Hadeeth.
Ushbu davrda fiqh ham keng miqyosda va tizimli tarzda tartibga solindi. Ba'zi olimlar o'z hukmlarini shaxsan o'zlari yozib chiqdilar, boshqalari esa, masalan, Imom Abu Hanifa va Imom Ahmad ibn Hanbal, turli masalalar va ularning yechimlarini shogirdlariga aytib turdilar, shogirdlari esa keyinchalik ularni yozib tartibga soldilar. Imom Molik ning "al-Muvatta'" asari hadislar va sahobalarning fikrlari hamda uning shaxsiy hukmlaridan iborat to'plamdir, Imom ash-Shofi'iyning "al-Umm" nomli fiqh kitobi esa uning dalillar bilan asoslangan huquqiy hukmlarini o'z ichiga oladi.
Fiqh was also compiled on a wide scale and in a systematic fashion during this period. Some scholars personally compiled their own rulings, while others, such as Imaam Abu Haneefah and Imaam Ahmad ibn Hambal, dictated various problems and their solutioins to their students, who subsequently compiled them. Imaam Maalik’s alMuwatta’ is a collection of Hadeethss and opinions of the Sahaabah along with his personal ruolingl, and Imaam ash-Shaafi’ee’s book of Fiqh entitled al-Umm contains his legal rulings supported by their proofs.
Tuzish turlari:
Types Of Compilation:
1. Fiqh ning dastlabki kitoblari odatda huquqiy hukmlar, hadislar, sahobalar va sahobalar shogirdlarining fikrlarining aralashmasidan iborat bo‘lar edi. Imom Molik ning «Al-Muvatta’» asari bu bosqichning klassik namunasidir.
1. The early books of Fiqh were usually a mixture of legal rulings, Hadeeths, opinions of the Sahaabah and of students of the Sahaabah. Al-Muwatta’ of Imaam Maalik is a classical example of this stage.
2. Fiqh bo‘yicha ba’zi kitoblar fiqhning asosiy qoidalari haqida yozilgan bo‘lib, unda hadislar faqat mualliflarning xulosalari to‘g‘riligini isbotlash uchun keltirilgan. Imom Abu Yusufning116 “Kitob al-Xarож” asari va Imom ash-Shofi‘iyning “al-Umm” asari ushbu turdagi yozuvning yaxshi namunalaridir.
2. Some books of Fiqh were written about the basic principles of Fiqh, Hadeeths being mentioned only in order to prove the correctness of the authors’ deductions. Kitaab al-Kharaaj by Imaam Abu Yoosuf116 and al-umm by Imaam ash-Shaafi’ee are both good examples of this type of writing.
3. Fiqh bo'yicha boshqa kitoblar bo'lib, ular fiqh qoidalarini qo'llashga qaratilgan bo'lib, hadislarga kam murojaat qilingan. Bu kitoblar muhokama qilinayotgan masalalarga ko'ra boblarga bo'lingan. Imom Muhammad ibn al-Hasanning olti kitobi117
3. Other books of Fiqh concentrated of the application of Fiqh principles with but little reference to Hadeeths. These books were arranged in chapters according to the issues under discussion. The six books of Imaam Muhammad ibn al-Hasan117
va al-Mudawwanah (Imom Ibn al-Qosim118) kabi asarlar ushbu yozuv turining namunalaridir.
and al-Mudawwanah by Imaam Ibn al-Qaasim118 are examples of this type of writing.
Dastlab, turli masalalar bo‘yicha har bir shar’iy hukmning dalillarini to‘plashda hadislarning matnlari ularning rivoyat zanjirlari bilan birga keltirilardi. Asta-sekin rivoyat zanjirlariga bo‘lgan e’tibor kamaydi va olimlar faqat tegishli hadisning matnini hamda uni topish mumkin bo‘lgan hadis kitoblariga havolani keltirish bilan cheklanadigan bo‘ldilar.
At first, the compilation of proofs for each legal ruling on various issues included the texts of Hadeeths along with their chains of narrators. Gradually concern for the chains of narration decreased, and scholars merely quoted the text of the appropriate Hadeeth along with a reference to the books of Hadeeth in which it could be found.
Hadis ahamiyatining pasayishi natijasida, ya'ni hadislarni zikr etmaslik yoki ularning manbalarini hamda sahihlik darajalarini ko'rsatmaslik tufayli, mazhablarning qarashlari eng muhim omilga aylandi. Shu tariqa mazhab imomlarining fikrlari asta-sekin islom huquqining asosiy manbalaridan biri bo'lgan Sunnatdan ustun qo'yila boshlandi. Mana shu o'zgarishlarda keyinchalik mazhablarning belgisiga aylangan qattiqqo'llik urug'lari yotardi.
B. Sud munozaralari
B. Court Debates
Shu davrda saroy a'zolari va xalifalarning qiziqishi hamda ko'ngilochari uchun o'tkaziladigan sud munozaralari ham bo'lgan. Ba'zi olimlar sehrgarlar, qo'shiqchilar, raqqosalar va masxarabozlar kabi xalifalar saroyining doimiy a'zosiga aylangan edi.119 Ular xalifalarning iltifotiga sazovor bo'lish uchun o'zaro raqobatlashar, munozara maqsadida faqat bahs-munozara uchun masalalar o'ylab topishardi. Natijada, faraziy fiqh yangi qirralarga ega bo'ldi: Sahobalar va dastlabki olimlar davridagi yuksak asoslaridan saroydagi munozaralarning kulgili mahsuliga aylanib bordi.
There were also court debates during this period which were held for the interest and amusement of the caliphs and members of the royal court. Some scholars like magicians, singers, dancers and jesters, had become a permanent fixture of the royal court.119 They competed among themselves for the favors of the caliphs, and they invented issues solely for the purpose of debate. As a result, hypothetical Fiqh took on new dimensions as it evolved from sublime origins in the era of the Sahaabah and the early scholars, to the ridiculous product of court debates.
Sud munozaralari raqobatbozlik va dogmatizmni ham keltirib chiqardi, chunki munozarada yutqazgan kishi nafaqat xalifadan moddiy mukofotdan mahrum bo‘lar, balki shaxsiy obro‘sini ham yo‘qotardi. Bundan tashqari, shaxsiy obro‘ning yo‘qolishi ayni paytda o‘z madhhabining obro‘sining ham tushishiga olib kelgani uchun, o‘z madhhabini to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lishidan qat’i nazar himoya qilish fazilat deb hisoblana boshladi. Natijada saroy olimlari orasida madhhabchilik keng tarqaldi.
Court debates also spawned competitiveness and dogmatism, since the loser of a debate not only lost monetary reward from the caliph but also personal prestige. Furthermore, because loss of personal prestige also entailed loss of prestige on the part of one’s Madh-hab, the principle of defending one’s Madh-hab, right or wrong, came to be considered virtue. As a result, Madh-hab sectarianism became rampant among the court scholars.
C. Hadislarni to'plash
C. Compilation Of Hadeeths
Biroq, hadis to'plash va tanqid sohasidagi mutaxassislar orasida qarama-qarshi yo'nalish paydo bo'ldi. Ular fiqh masalalarini mavjud avvalgi olimlarning an'anaviy hukmlariga tayanmasdan, iloji bo'lgan joyda sahih hadislarga asoslangan holda hal qilar edilar. Ular nufuzli olimlar aytgani uchun avvalgi hukmlarga ko'r-ko'rona ergashishni emas, balki hadisga tayanishni ma'qul ko'rardilar. Fiqh muammolarini hadis orqali hal qilishga e'tibor qaratgan buyuk hadis olimlari, jumladan Imom al-Buxoriy (miloddan avvalgi emas, milodiy 810–870) va Imom Muslim (817–875), Payg'ambar ﷺ hadislarini va sahobalarning asarlarini barcha mumkin bo'lgan manbalardan sahih holda to'plash uchun katta mashaqqatlarni yelkalariga oldilar.
However, there arose an opposing trend among specialists in Hadeeth compilation and criticism, where by issues of Fiqh were tackled without dependence on the traditional rulings of existing the earlier scholars by basing their positions on authentic Hadeeths wherever available, rather than slavishly following earlier rulings merely because they had been made by prominent scholars. Focusing on Hadeeth to resolve the problems of Fiqh, great scholars of Hadeeth like Imaam al-Bukhaaree (810-870 CE) and Imaam Muslim (817-875 CE) went to great pains to collect from all possible sources authentic Hadeeths of the Prophet (s.w.) and Athars of the Sahaabah.
Bular hadislarni fiqh olimlari belgilagan tartib bo'yicha boblarga ajratib tartibga soldilar. Bu yo'nalishning tashabbuskori so'nggi buyuk imom Ahmad ibn Hanbal bo'lib, u hadis bo'yicha eng keng qamrovli asar bo'lgan "al-Musnad"ni tuzgan.120 Imom al-Buxoriy va Imom Muslim ikkovi ham uning shogirdlari orasida bo'lgan.121
These, they arranged in chapters according to the format established by the Fiqh scholars. The initiator of this trend was the last of the major Imaams, Ahmad ibn Hambal, who compiled the most extensive work of Hadeeth called al-Musnad.120 Both Imaam alBukhaaree and Imaam Muslim were among his students.121
D. Fiqh tuzilishi
D. The Organization Of Fiqh
Yunon, Rim, Fors va Hindiston kabi qadimgi xalqlarning buyuk ilmiy va falsafiy asarlarini tarjima qilish orqali 122 nafar islom olimi yangi fikrlash, xulosa chiqarish va natija keltirib chiqarish tizimlari bilan tanishdilar. Bu yangi bilim ularning fiqhga bo‘lgan yondashuviga ta’sir ko‘rsatdi va ular fiqhni asoslar (Usul) va ikkilamchi qoidalar (Furu’) bo‘yicha tartibga soldilar. Vaqt o‘tishi bilan bu ta’sirlar ostida Tafsir (Qur’on tafsiri), Hadis va Nahv (grammatika) alohida ilm sohalariga aylandi.
Through translations of the great books of science and philosophy from Greece, Rome, Persia, and India,122 Islamic scholars gained insight into new systems of reasoning, deduction and inference. This new knowledge influenced their approach to Fiqh which they proceeded to organize into fundamentals (Usool) and secondary principles (Furoo’). In time, Tafseer (explanation of the Qur’aan), Hadeeth and Nahw (grammer) developed under these influences into specialized branches of learning.
Fiqh alimlarining asosiy qarashlari qayd etildi va Islom huquqining asosiy manbalari ularning ahamiyatiga ko'ra aniqlanib, tasniflandi. 123
The positions of major scholars of Fiqh were recorded and the primary sources of Islamic law were identified and classified in order of their importance. 123
115 Muhammad ibn Ahmad ibn Rushd, Bidaayah al-Mujahid, (Misr: al-Maktabah at-Tijaariyyah al-Kubro, s.n.), 1-jild, 405-bet. Shuningdek qarang: as-Sayyid Saabiq, Fiqh as-Sunnah, (Bayrut: Daar al-Kitaab al-Arabee, 3-nashr, 1977), 2-jild, 378-bet.
115 Muhammad ibn Ahmad ibn Rushd, Bidaayah al-Mujahid, (Egypt: alMaktabah at-Tajaareeyah al-Kubraa, n.d.), vol. 1, p. 405. See also as-Sayyid Saabiq, Fiqh as-Sunnah, (Beirut: Daar al-Kitaab al-Arabee, 3rd. ed. 1977), vol.2.p.378.
116 Imom Abu Hanifaning asosiy shogirdi. 117 Imom Abu Hanifaning asosiy shogirdlaridan biri. 118 Imom Molikning asosiy shogirdi.
116 The main student of Imaam Abu Haneefah. 117 One of the main students of Imaam Abu Haneefah. 118 The main student of Imaam Maalik.
119 Hassan Ibrahim Hassan, Islam: A Religious, Political, Social and Economic Study, (Iraq: University of Baghdad, 1967) pp. 356-378.
119 Hassan Ibrahim Hassan, Islam: A Religious, Political, Social and Economic Study, (Iraq: University of Baghdad, 1967) pp. 356-378.