Taqlid (ko‘r-ko‘rona ergashish) bilan ittiboʼ (aqlga tayangan ergashish) bir-biridan farqlanishi kerak. Oldingilarning hukmlariga ergashish tamoyili oddiy va tabiiydir. Darhaqiqat, Islomning oldingi talqinlariga yaqindan ergashish orqali Islom xabari asrlar davomida buzilmasdan saqlanib qoladi. Chunki o‘sha dastlabki talqinlar Payg‘ambar ﷺ ning ilohiy ilhomiga va ilohiy yo‘lga solingan hayot tarziga asoslangan edi. Payg‘ambar ﷺ o‘zlari: “Eng yaxshi avlod mening avlodim, so‘ngra undan keyingi avlod, so‘ngra undan keyingi avlod”, deganlar.187 Biroq Payg‘ambar ﷺ dan boshqa oldingi avlod musulmonlari ma’sum bo‘lmaganliklari sababli, hatto o‘sha dastlabki talqinlarga ham to‘g‘ri va noto‘g‘rini ajratishga imkon beradigan aqlning ba’zi asosiy tamoyillarini e’tiborga olmasdan, ko‘r-ko‘rona ergashmaslik kerak. Ushbu kitobda Taqlid (ko‘r-ko‘rona ergashish) atamasi, ko‘rayotgan xatolarga qaramay, yagona Mazhabga quldek bo‘ysunib ergashadigan kishilarning harakatlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Mustaqil qaror qabul qilishga bilimi yetmaydigan oddiy xalqqa esa, shubhali vaziyatlarda o‘ziga mavjud bo‘lgan ilmga ergashishi, fikrini ochiq tutishi va imkon qadar ochiq fikrli olimlarga tayanishi lozim.
Taqleed (blind following) has to be distinguished from Ittibaa’ (reasoned following). The principle of following the rulings of our predecessors is normal and natural. In fact, it is by closely following earlier interpretations of Islaam that the message of Islaam remains uncorrupted through time. For, those early interpretations were founded on the Prophet’s (s.w.) divine inspiration and his divinely guided life style. The Prophet (s.w.) himself said that the best generation was his generation, then the generation following his, and then the generation following that.187 However, since Muslims of earlier generation, with the exeption of the Prophet (s.w.), were not infallible, even those earlier interpretations should not be followed blindly without without regard to certain basic principles of reason which enable us to distinguish between right and wrong. In this book the term Taqleed (blind following) is used to refer to the actions to those who slavishly follow a single Madh-hab regardless of errors that they see. As for the common people who do not have the knowledge to make independent decisions in doubtful situations, it is for them to follow whatever knowledge is available to them, keep their minds open and rely on open-minded scholars as much as possible.
Taqlid vujudga kelishi madhhablar ichki va tashqi bir qator omillarning natijasi bo'lib, ular fiqh rivojiga va olimlarning munosabatiga ta'sir ko'rsatdi. Bu holatning asosiy sababini yakka tarzda ajratib ko'rsatib bo'lmaydi, shuningdek, barcha omillarni aniqlash ham mumkin emas. Quyida ushbu turg'unlik bosqichiga olib kelgan eng sezilarli bo'lgan bir nechta omil keltirilgan.
Taqleed was the result of a number of factors, internal and external to the Madh-habs, which affected the development of Fiqh and the attitude of scholars. No one cause can be singled out as the main cause nor can all of the factors be identified. The following only a few of the more obvious factors which led to this stage of stagnation.
1. Fiqh maktablari to‘liq shakllangan edi va eng mayda tafsilotlarigacha ishlab chiqilgan edi. Sodir bo‘lgan va sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan voqealarning hukmlari taxminiy fiqhning keng rivojlanishi tufayli allaqachon chiqarilgan va yozib qo‘yilgan edi. Bu ijtihod va mustaqil fikrlash uchun kam joy qoldirdi. Natijada, ular rivojlanib, mazhablarning avvalgi olimlari asarlariga haddan tashqari bog‘lanib qoldilar.
1. The schools of Fiqh were completely formed and the minutest of details worked out. The laws for what had occurred, as well as what might occur, were already deduced and recorded due to the extensive development of speculative Fiqh. This left little room for Ijtihaad and originality. As a result, they’re developed and over dependence on the works of earlier scholars of the Madhhabs.
2. Abbosiylar xilofati, u islom huquqini o‘zining avvalgi o‘rniga qaytarish bayrog‘i ostida hokimiyatga kelgan edi, keyinchalik hokimiyatini shohning vazirlariga (vazirlar — ulardan ko‘pchiligi shia edi) yo‘qotdi va imperiya oxir-oqibat mayda davlatlarga parchalanib ketdi.
2. The ‘Abbaasid caliphate, which had come to power under the banner of restoring Islamic law to its former place , lost its power to the King’s ministers (wazeers), many of whom were shi’ites, and the empire eventually broke up into mini-stages.
Yangi qoidalar vakilligi diniy ilm yoki Islom qonunlariga muvofiq boshqaruvdan ko'ra ko'proq shaxsiy hokimiyat kurashlariga qiziqardi.
The new rules-by-proxy were more interested in private power struggles than in either religious scholarship or government according to Islamic laws.
3. ʼAbbosiylar xalifaligining mayda davlatlarga parchalanishi bilan har bir davlat o‘ziga rasmiy mazhabni qabul qildi: Ispaniyada Molikiy mazhabi, Turkiya va Hindistonda esa Hanafiy mazhabi keng tarqaldi. Har bir davlat hokimlarini, ma’murlarini va qozilarini faqat o‘z rasmiy mazhabiga amal qiladiganlar orasidan tayinlashni boshladi.
3. The crumbling of the ‘Abbaasid empire into mini-states was accompanied by each state following the Madh-hab, Spain the Maalikee Madh-hab, and Turkey and India the Hanafee. Each state began the practice of choosing its governors, administrators and judges only from those who followed its official Madh-hab.
Natijada, qozi (sudya) bo‘lishni istagan olimlar
Consequently, scholars who wanted to become Qaadees (judges)
bu davlatlarning sudlari davlatning rasmiy mazhabiga amal qilishlari shart edi.
in the courts of these states had to follow the official Madh-hab of the state.
4. Ba'zi malakasiz kishilar o'z istaklariga moslash uchun dinni buzib talqin qilish maqsadida ijtihod qilish huquqini da'vo qila boshladilar.
4. Some unqualified individuals began to claim the right to make ijtihaad in order to twist the religion to suit their wishes.
Natijada, ko'plab layoqatsiz olimlar fatvo berishga kirishdilar va bu bir qator masalalarda omma adashishiga sabab bo'ldi. Yuzaga kelgan chalkashlik ichida o'sha davrning obro'li olimlari Shariatning buzib talqin qilinishidan himoya qilish uchun ijtihod eshigini yopishga harakat qildilar.188
Consequently, many incompetent scholars began making rulings, which misguided the masses on a number of issues. In the ensuring confusion, the reputable scholars of the day tried to close the door of Ijtihaad in order to protect the Sharee’ah from being tampered with.188