قرآن کریم و علم کے باہمی تعلق پر صدیوں سے بحث ہوتی آئی ہے، اور علماء اس بات پر اختلاف کرتے رہے ہیں کہ آیا علم کو قرآن کے معانی کی وضاحت کے لیے تفسیری ذریعے کے طور پر استعمال کیا جائے یا نہیں۔ چودہویں صدی کے عالم الشاطبی علم کو تفسیر کے لیے استعمال کرنے کے مخالف تھے۔ ان کا استدلال یہ تھا کہ قرآن ایک دینی کتاب ہے، جس کا بنیادی مقصد انسانی دائرۂ وجود میں الٰہی مشیت کے ظہور سے متعلق ہے۔ الشاطبی لکھتے ہیں:

The Qur’an’s relationship with science has been discussed for centuries, with scholars debating whether to use science as an exegetical tool to elucidate its meanings. The 14th Century scholar Al-Shatibi was against using science. He argues the Qur’an is a religious book which is mainly focused on the manifestation of the Divine will in the human sphere of existence. Al-Shatibi writes:

بسیاری از مردم از همه حدود فراتر رفته و ادعاهای نابجایی دربارۀ قرآن مطرح کرده‌اند، آنگاه که همه گونه‌های دانش گذشته و حال، از جمله علوم طبیعی، ریاضیات و منطق را به آن نسبت داده‌اند.15

Many people have overstepped all bounds and made undue claims about the Qur’an when they assigned to it all types of knowledge of the past and the present such as the natural sciences, mathematics and logic.15

با این حال، الغزالی، متکلم و فیلسوف قرن یازدهم، استفاده از علم را برای روشن ساختن معانی قرآن تأیید می‌کند. الغزالی قرآن را مبنای همه انواع دانش می‌داند. برای نمونه، او می‌گوید که همه دانش در «نشانه‌ها و اشارات موجود در قرآن» نهفته است،[16] و در کتاب جواهر القرآن استدلال می‌کند که اصول علوم گوناگون «خارج از قرآن نیستند».[17]

However, the 11th Century theologian and philosopher, Al-Ghazali advocates using science to elucidate the meanings of the Qur’an. Al-Ghazali views the Qur’an as providing the foundations to all types of knowledge. He states, for example, that all knowledge is implied “in the signs and indications in the Qur’an”16 and in his book The Jewels of the Qur’an he argues that the principles of various sciences “are not outside the Qur’an.” 17.

علمای دین همچنین مدعی‌اند که قرآن متنی نافذ است که به ابعاد درونی انسان می‌پردازد. راهبردهای ارتباطی‌ای که قرآن برای دستیابی به این هدف به کار می‌گیرد شامل تکنیک طرح پرسش و اشاره به نشانه‌های الهی، یعنی ارجاعات آن به جهان طبیعت، است. تخمین زده می‌شود حدود ۷۵۰ آیه به علم و پدیده‌های طبیعی مربوط باشد.18

Scholars also claim the Qur’an is an intrusive text engaging with the inner dimensions of man. Communicative strategies employed by the Qur’an to achieve this include the technique of asking questions and referring to sign-posts to God i.e. its allusions to the natural world. There are an estimated 750 verses concerning science and natural phenomena.18

علم، چنان‌که برتراند راسل، فیلسوف، آن را تعریف کرده، «تلاشی است برای کشف، از راه مشاهده و استدلالی که بر آن مبتنی است، ...حقایق جزئی دربارهٔ جهان، و قوانینی که حقایق را به یکدیگر پیوند می‌دهد...»19.

Science, as defined by the philosopher Bertrand Russell, is “the attempt to discover, by means of observation and reasoning based upon it, ...particular facts about the world, and the laws connecting facts with one another...”19.

اگرچه درباره تعریف علم اجماعی وجود ندارد، به نظر می‌رسد که تعریف راسل، وقتی بر قرآن اعمال شود، مجموعه‌ای از آیات را پیش روی می‌گذارد که به مطالعه علمی اشاره دارند. از جمله نمونه‌های آن:

Although there is no consensus over the definition of science, it seems that Russell's definition applied to the Qur’an offers an array of verses pointing to scientific study. Some examples include:

و همان کسی که هر چیزی را آفرید و آن را به اندازهٔ دقیقی مقدّر کرد.20

And who created all things and made them to an exact measure.20

به زودی نشانه‌های خود را در افق‌ها و در وجودِ خودِ ایشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای ایشان روشن شود که این حق است.21

We shall show them Our signs in every region of the earth and in themselves, until it becomes clear to them that this is the Truth.21

در حقیقت، در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و در پی‌درپی آمدن شب و روز، نشانه‌هایی است برای خردمندان.22

There truly are signs in the creation of the heavens and the earth, and in the alternation of the night and day, for those with understanding.22

در آفرینش آسمان‌ها و زمین، در پی‌درپی آمدن شب و روز، در کشتی‌هایی که با کالاهایی که به سود مردم است بر دریاها روان‌اند، در آبی که خداوند از آسمان فرو می‌فرستد و به‌وسیله آن زمین را پس از مرده شدنش زنده می‌گرداند و در آن هر گونه جنبنده‌ای پراکنده می‌سازد، در گردش بادها و ابرهایی که مسخّر میان آسمان و زمین‌اند: در همه‌ی این‌ها برای خردمندان نشانه‌هایی است.

In the creation of the heavens and earth; in the alternation of the night and day; in the ships that sail the seas with goods for people; in the water which God sends down from the sky to give life to the earth when it has been barren, scattering all kinds of creatures over it; in the changing of the winds and clouds that run their appointed courses between the sky and earth: there are signs in all of these for those who use their minds.

23

23

این امر به این معنا نیست که قرآن کتابی علمی است؛ بلکه کتاب «آیات» است. «آیه» معمولاً به «آیات» ترجمه می‌شود، اما از نظر لغوی معانی گوناگونی دارد، از جمله: نشانه، دلیل، شاهد و معجزه.۲۴ بنابراین، آیات قرآن که به جهان طبیعت مربوط‌اند، قصد ارائه توصیفات دقیق از طبیعت را ندارند، بلکه مردم را به اندیشیدن و تفکر فرا می‌خوانند.

This, however, does not imply the Qur’an is a book of science; rather it is a book of ayaat, which is commonly interpreted as ‘verses’ and linguistically conveys various meanings, such as: sign, proof, evidence and miracle.24 Thus, the qur’anic verses pertaining to the natural world are not meant to provide detailed descriptions of nature, but they encourage thinking and reflection.

علاوه بر این، موضع اعتقادی اسلامی بر این است که قرآن حقایق مسلّم را نفی نمی‌کند، و میان علما اتفاق‌نظر وجود دارد که بیاناتِ آن درباره جهان طبیعی محدود به درکِ قرن هفتم میلادی از طبیعت نیست. شیخ مُحَر علی این مطلب را در کتاب خود، قرآن و خاورشناسان، توضیح داده است.

Moreover, the Islamic creedal position maintains that the Qur’an does not negate established realities, and there is a scholarly consensus that its statements pertaining to the natural world are not confined to a 7th century understanding of nature. This is explained by Shaykh Mohar Ali in his book The Qur’an and the Orientalists:

به دور از بازتاب یا انعکاس دیدگاه نادرست جهان‌شناختی حاکم بر عربستان قرن هفتم میلادی، قرآن در واقع فراتر از دانش علمی آن زمان می‌رود و از حقایق و واقعیت‌های علمی سخن می‌گوید که تازه‌تر و اخیراً توسط بشر کشف شده‌اند.25

Far from reproducing or reflecting the erroneous world-view prevailing in the seventh century Arabia, the Qur’an indeed goes far beyond the scientific knowledge of the time and speaks of scientific facts and truths that have only recently been discovered by man.25

با توجه به این موضوع، این واقعیت که یک سند متعلق به قرن هفتم میلادی، گزاره‌هایی را در رد دیدگاه‌های علمی مسلّم زمان خود دارد و با علم امروز و کشفیات آن هم‌خوان است، ماهیت قرآن را به‌عنوان نشانه‌ای به سوی امر متعالی آشکار می‌سازد. این امر به تأمل برمی‌انگیزد و به این نتیجه می‌رساند که خداوند یگانه است و گفتار قرآنی الهی است. این مقاله یکی از این نشانه‌ها را که در سوره مؤمنون، آیات ۱۲ تا ۱۴ آمده است، برمی‌گیرد و تحلیلی زبان‌شناختی ارائه می‌دهد که هر واژه کلیدی آن را با جنین‌شناسی نوین مرتبط می‌سازد.

In considering this, the fact that a 7th century document contains statements rejecting the established scientific assertions of its time, and complying with modern-day science and its discoveries, makes evident the nature of the Qur’an as a sign-post to the transcendent. This encourages contemplation, and facilitates the arrival at a conclusion that God is One and qur’anic discourse is Divine. This paper will take one of these signs found in chapter 23 verses 12 to 14, and provide a linguistic breakdown correlating each key word with modern embryology.