پس از بحث درباره معانی لغوی گوناگون این واژه، اکنون ببینیم مفاهیم پیش از اسلام درباره «إله» چه بودند و قرآن کدام یک از آنها را رد کرد:

Having discussed the various literal senses of the word, let us now see what the pre-Islamic concepts of ilaah were, and which of these the Qur'ān strove to reject:

و آنان به جای الله، معبودانی را گرفتهاند تا برای ایشان مایه عزت باشند (یا آنکه پناه بردن به آنان امنیتی برای ایشان فراهم آورد). {سوره مریم، آیه ۸۱}

And they have taken for their ilaahs others than Allah, that they may according to their reckoning be a source of strength to them (or that coming under their protection may confer security). (al-Maryam 19:81)

و آنان جز الله معبودانی برای خود گرفته‌اند، به امید آنکه به هنگام نیاز یاری شوند. (یس ۳۶:۷۴)

And they have taken others than Allah as their ilaahs hoping that they might be helped when needed. (al-Yaseen 36:74)

از این دو آیه درمی‌یابیم که اعراب دوران جاهلیت (دورهٔ پیش از اسلام که به جاهلیت معروف است) بر این باور بودند که کسانی را که خدایان (الٰه) خود می‌دانستند، حامیان‌شان هستند و در هنگام خطر یا سختی به یاری‌شان می‌آیند، و با قرار گرفتن در پناه آنان از ترس، آزار یا زیان ایمن می‌شوند.

From these two verses we learn that the Arabs of the Jahiliyyah (the pre-Islamic period of Ignorance) believed that those whom they regarded as ilaahs were their patrons, would come to their rescue in time of danger or difficulty, and that by placing themselves under their protection they rendered themselves safe from fear, molestation or harm.

…و هنگامی که فرمان پروردگارت صادر شد (و زمان اجرای آن فرا رسید)، معبودهایی که آنان به جای الله می‌خواندند، هیچ سودی به حالشان نرساندند و جز بر هلاکتشان نیفزودند…. (هود ۱۱:۱۰۱)

…And when the Decree of your Lord had gone forth (and the time came for its execution), the ilaahs they used to invoke instead of Allah proved of no avail to them and contributed only to their doom…. (al-Hud 11:101)

و آنان که مردم به جای الله فرامی‌خوانند، چیزی را نیافریده‌اند، بلکه خود آفریده‌شده‌اند. مردگانند نه زندگان، و نمی‌دانند که کی برانگیخته خواهند شد. معبود حق تنها یکی است، همان معبودِ یگانه…

And those whom the people call to instead of Allah have not created aught, but are themselves creatures. Dead they are, and not alive, and they know not when they would be raised from their state, the real ilaah is the One and Only Ilaah….

(النحل ۱۸:۲۰-۲۱)

(an-Nahl 18:20-21)

با الله هیچ معبود دیگری را نخوان و به او دعا مکن؛ معبودی جز او نیست…

Invoke not; or pray to, any ilaah along with Allah. There is no ilaah but He….

[باید در نظر داشت که واژه «الٰه» در قرآن به دو معنای متفاوت به کار رفته است: یکی آن موجود یا شیئی که در واقع پرستش به او داده می‌شود، چه به حق و چه به ناحق؛ و دیگری آن ذاتی که واقعاً سزاوار پرستش است. در این آیه، واژه در بار نخست به معنای اول و در بار دوم به معنای دیگر به کار رفته است.ـ مودودی] (یونس ۲۸:۸۸)

[It should be borne in mind that the word Ilaah is used in the Qur'an in two different senses, namely, the object or being, etc., to whom worship is actually being given, irrespective of whether rightly or wrongly, and the Being who is really worthy of worship. In this verse, the word is used in the first sense on the first occasion and in the other sense on the second. -.Maududi](al-Yunus 28:88)

...و کسانی که به جای دعا کردن به الله، به شریکان پنداری او دعا می‌کنند، جز از گمان‌ها و حدس‌های بیهوده پیروی نمی‌کنند. (القصص 10:66)

....And those who, instead of praying to Allah, pray to His supposed associates do not but follow suppositions and idle guesses. (al-Qasas 10:66)

این آیات به سه جنبه اشاره دارند۔

These verses point to three aspects.

نخستین نکته این است که عرب‌ها دعاهای خود را به کسانی خطاب می‌کردند که آنان را معبودان خود می‌پنداشتند، و در هنگام سختی یا برای برآورده شدن هر یک از نیازهای خود آنان را می‌خواندند.

The first is that the Arabs used to address their prayers to those whom they regarded as their ilaahs and invoke them in times of distress or for fulfilment of any of their needs.

دومین مورد این است که این معبودها تنها جن، فرشتگان و خدایان نبودند، بلکه انسانهای مرده را نیز شامل میشدند، چنانکه از آیهٔ دوم از آیات فوق میتوان دید.

The second is that these ilaahs included not only Jinns, angels, and gods, but dead humans too, as one can see from the second of the above verses.

سومین مورد این است که آنان معتقد بودند این معبودان دعاهای ایشان را می‌شنوند و می‌توانند به یاری‌شان بشتابند۔

The third is that they believed that these ilaahs could hear their prayers and could come to their rescue.

به نظر می‌رسد که در این مرحله لازم است یک نکته روشن شود، و آن ماهیت دعا است که به «إله» یا «آلهه» داده می‌شود و یاری‌ای که از ایشان خواسته می‌شود. اگر تشنه شوم و به خدمتکارم بگویم که به من آب بدهد، یا بیمار باشم و برای درمان، پزشکی را فرا بخوانم، این فراخواندن من به ایشان دعا نیست، یعنی شباهتی با نیایشی ندارد که به معبودی فرستاده شود، و این کار نه خدمتکار را و نه پزشک را به «إله» تبدیل نمی‌کند. هر دوی این‌ها در رویدادهای روزمره رایج است و چیزی ماورایی در آن‌ها نیست. اما اگر در حالی که تشنه یا بیمار هستم، به جای خدمتکار یا پزشک، به قدیسی یا خدایی متوسل شوم، آشکارا این به معنای آن است که آن قدیس یا خدا را «إله» شمرده‌ام و دعا را به او روانه کرده‌ام.

It seems desirable to clear up one point, at this stage, about the nature of the prayer made to the ilaah or ilaahs and the help or succour sought of them. If I feel thirsty, and call to my servant to give me some water, or am unwell and call for a doctor for treatment, my summons to them does not constitute du’a, that is, it has no similarity to a prayer sent up to a deity, nor does this make either the servant or the doctor into an ilaah. Both these are common, in everyday happenings, with nothing of the supernatural about them. However, if I should, while feeling thirsty or unwell, call to some saint or god instead of the servant or a doctor, that obviously would amount to treating the saint or god as an ilaah and to my addressing a du’a to him.

دعا کردن و درخواست از ولیِ مدفون در قبرش، صدها یا حتی هزاران مایل دورتر، به اصل موضوع تفاوتی ندارد که فاصله تنها چند قدم باشد؛ نکتهٔ مهم، عمل درخواست دعا از کسی است که مرده است و گمان می‌رود که حتی در همان حالت، یا شاید به سبب همان حالت، قدرت‌های فوق‌العاده‌ای دارد؛ نه تنها شنیدن دعا، بلکه برآوردن آن در صورتی که بخواهد. همچنین گمان می‌رود که اگر ولی خودش نتواند دعا را برآورده کند، آن را با سفارش به خداوند عرضه می‌کند. [این عمل] آشکارا نشان می‌دهد که من معتقدم او، با وجود مرده بودن، توانایی شنیدن دعا از چنین فاصله‌ای را دارد، یا به تعبیر عربی مناسب، صفتِ «سمیع» و «بصیر» را دارد. [این کلمات عربی که در واقع دو صفت شخصی خداوند هستند، به ترتیب به معنای «شنوای همه‌چیز» و «بیناي همه‌چیز» است. دانش خداوند فراتر از هر چیز است و او از هر آنچه در هر جا رخ می‌دهد آگاه است. این در مورد مخلوقات او صادق نیست که توانایی‌هایشان در این زمینه‌ها به شدت محدود است. باور داشتن اینکه کسی غیر از خداوند می‌تواند دعایی را که از فاصلهٔ شنوایی او دور است به‌طور فیزیکی بشنود، یا آنچه را که خارج از دید او رخ می‌دهد ببیند، به معنای نسبت دادن قدرت‌هایی به اوست که تنها از آنِ خداوند است و هرگز به هیچ‌یک از مخلوقاتش داده نشده است.] در این صورت، عمل من آشکارا دلالت بر این دارد که باور دارم آنان بر عالم خلقت چنان تسلطی دارند که می‌توانند آب را به دست من برسانند یا مرا از بیماریم شفا دهند. اگر در مورد خدایی باشد، دعای من به این معناست که باور دارم او بر آب و بر سلامتی و بیماری قدرت دارد و بنابراین با وسایل فراطبیعی ترتیبی می‌دهد که نیازهایم برآورده شود.

Addressing a prayer to a saint confined to his grave hundreds or even thousands of miles away [In point of principle, it makes no difference if the distance were of a few feet only, the significant point being the act of addressing a prayer to someone who is dead and is believed to possess, even in, or perhaps because of that state, some extraordinary powers not only of hearing the prayer but also of granting it if he so chooses. It is also believed that the saint may, if he cannot himself grant the prayer, pass it up to God with a recommendation] clearly indicates that I believe him – though dead – to be possessed of the power to listen to a prayer at such a distance or to otherwise being aware of things so far off or, if one may use the appropriate Arabic words, to be both samee’ and baseer’ [Literally, these words, which are actually two of Allah’s personal attributes, mean, the All-Hearing the All-Seeing, respectively. God’s knowledge transcends everything, and He is aware of everything that is happening anywhere. This is not the case with His creatures, whose capacities in these respects are severely limited. To believe someone other than God to have power to physically hear prayer offered out of his hearing or to see things happening out of his sight amounts to attributing to him powers which are God’s only, and which He has never given to any of His creatures] My action would clearly imply belief in their exercising such a way over the realm of creation as to be able to have water reach me or to make me recover from my illness. In the case of a god, my prayer would mean that I believe him to possess power over water and over health and sickness, and to therefore arrange, by supernatural means, to fulfil my needs.

بنابراین، مبنایی که دعا کردن به کسی بر آن استوار است، به ضرورت مستلزم این تصور است که او دارای نوعی اقتدار و قدرت فراطبیعی است.

Thus, the basis on which a prayer is addressed to someone includes necessarily a concept of his being possessed of some supernatural authority and power.

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُم مِّنَ الْقُرَىٰ وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ﴿٢٧﴾ فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً ۖ بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ ۚ وَذَٰلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ ﴿٢٨﴾ [ارجاع به این نکته: مقصود از این خدایان، بت‌ها و موجودات بی‌جان نیست، بلکه کاهنان و دیگران هستند که پرستش مردم را طلب می‌کردند و بدین‌سان در برابر خدای حقیقی خود را به‌عنوان معبود قرار می‌دادند] (الأحقاف ۴۶:۲۷-۲۸) Note: the Qur'an verses are quoted in Arabic as in the original text, which is within braces in your instructions; since the source given here is a translation, I have rendered the verse text in Arabic, the language of the Qur'an, and the explanatory note in Persian.

And, verily, We did destroy the places of which you see ruins about you, and We showed them Our signs in diverse ways that they might turn (away from their wrong ways to Us). So why did not those whom they had made their ilaahs, and presumed to have access to Us, help them in their hour of doom? Far from helping, they abandoned them and made themselves scarce, exposing the hollowness of their falsehoods and fabrications. [The reference here obviously is not to mythological or inanimate gods, but to priests and others who exacted peoples’ worship and thus set themselves up as Ilaahs in opposition to the True Ilaah] (al-Ahqaf 46:27-28)

چرا من کسی را نپرستم که مرا آفریده و همه شما به سوی او بازگردانده می‌شوید؟ آیا به جای او خدایانی را برگیرم که اگر خداوند رحمان بخواهد به من آسیبی برساند، شفاعتشان هیچ سودی به من نمی‌رساند و نمی‌توانند مرا نجات دهند؟ (یس ۳۶:۲۲-۲۳)

And wherefore should I not give my worship to Him who created me and to Whom all of you will return? Should I take for myself ilaah other than Allah Who, should He Who is also Ar-Rahman wish me any harm, will avail me naught by their intercession, nor will they be able to come to my rescue? (al-Yaseen 36:22-23)

و کسانی که غیر از خدا سرپرستانی برای خود گرفته‌اند، می‌گویند: «ما آنان را نمی‌پرستیم جز برای آنکه ما را به خدا نزدیک گردانند.» خداوند روز قیامت میان ایشان در آنچه درباره‌اش اختلاف می‌کردند، داوری خواهد کرد…

…And those who have taken others than Allah as protectors or helpers say, “We do not worship them except that they may bring us closer to Him.” Allah will decide for them on the Day of Judgement regarding that in which they differ….

(الزمر ۳۹:۳)

(az-Zumar 39:3)

و آنان به جای الله چیزهایی را می‌پرستند که نه توان زیان رساندن به ایشان را دارند و نه توان سود رساندن، و می‌گویند: اینان شفیعان ما نزد اوینд.

And they worship other than Allah those who have power neither to harm nor benefit them, and they say that they are their intercessors with Him.

(سورۃ یونس ۱۰:۱۸)

(al-Yunus 10:18)

از این آیات چنین درمی‌یابیم که نخست، عرب‌ها بر این باور نبودند که معبودان‌شان تمام الوهیت را در میان خود داشته باشند، یا اینکه فراتر از آنان هیچ ذات برتری وجود ندارد. آشکارا به وجود چنان ذاتی باور داشتند که برای او نام خاص «الله» را به کار می‌بردند. اما باور آنان به معبودان‌شان اساساً بر این تصور استوار بود که آن‌ها در الوهیت خداوند متعال بهره‌ای دارند، سخن‌شان نزد او وزنی دارد، و شفاعت‌شان می‌تواند سودی به بار آورد یا زیانی را دفع کند. بر همین اساس بود که آنان آن‌ها را جز الله معبود می‌شمردند. و اگر به آموزه و عمل‌شان بنگریم، می‌توان گفت که در اصطلاح آنان، معبود گرفتنِ کسی به این معنا بود که باور داشته باشند او نزد خدا توان شفاعت دارد، برای یاری‌خواستن به او دعا کنند، عبادت‌هایی را نشانه احترام، تعظیم و پرستش او به جا آورند، و برای او نذر و قربانی کنند. و خداوند فرمود:

What we learn from these verses is, firstly, that it was not that the Arabs believed their ilaahs to account for the whole of divinity among themselves or that there was no Supreme Being over and above them. They quite clearly believed in the existence of such a Being for whom they employed the special Proper name of ‘Allah.’ As for their ilaahs, their belief consisted essentially of the concept that they enjoyed some share in the divinity of the Supreme God, that their word carried some weight with Him, and that their intercession could result in some gains or ward off some harm or loss. It was on these grounds that they regarded them as ilaahs besides Allah and, considering their precept and practice, we may say that it was the belief about someone to have power to intercede with God, the act of addressing of prayers to him for help, the performing of certain devotions indicative of respect and reverence and adoration, and the making of offerings, that constituted in their terminology, the treating of Him as ilaah. And God said:

«لَا تَتَّخِذُوا إِلٰهَيْنِ اثْنَيْنِ ۖ إِنَّمَا هُوَ إِلٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ» (النحل ۱۶:۵۱)

“Do not make two ilaahs; there is but one ilaah…So, fear Me alone.” (an-Nahl 16:51)

…و (ابراهیم به ایشان) گفت: از آنچه شما با خدا شریک قرار می‌دهید هراسی ندارم. هیچ زیانی به من نمی‌رسد جز آنکه او بخواهد، و نه غیر از آن (از جانب هیچ‌یک از خدایان ساختگی شما)…. (الأنعام، ۶:۸۰)

…And (Ibrahim said to them): I fear not those you associate with God. Any harm can come to me only if He should will it, and not otherwise (through any or all of your supposed gods)…. (al-An’aam 6:80)

(و گفتند قوم هود به او:) ما درباره‌ات جز این گمان نداریم که تو را یکی از خدایان ما دچار آسیب و نفرینی کرده است.

(And said Hud’s people to him:) All we think of you is that you are under the curse of someone or other of our ilaahs. (al-Hud 11:54)

بر اساس این آیات، باور عرب‌ها درباره معبودهایشان این بود که اگر به آن‌ها دلخوری‌ای پیش می‌آمد یا از لطف و توجهشان محروم می‌شدند، دچار بیماری‌های واگیردار، قحطی، از دست دادن جان و مال، یا دیگر مصیبت‌ها می‌شدند.

According to these verses, the Arab belief about their ilaahs was that if they should give them any cause for offence or should otherwise be deprived of their favours and attentions, they would suffer epidemics, famine, lose of life and property, or other calamities.

آنان علمای دینی و خاخام‌های خود را به جای الله، و عیسیٰ پسر مریم را نیز، به‌عنوان ارباب برگزیدند، با اینکه به آنان فرمان داده شده بود که جز یک معبود را عبادت نکنند؛ معبودی که هیچ معبودی جز او نیست…. (التوبة ۹:۳۱)

They made their religious scholars and rabbis their rabbs instead of Allah, and Jesus son of Mary too into one, although they had been told to worship but one ilaah only, besides Whom there is no ilaah at all…. (at-Tawbah 9:31)

آیا توجه کرده‌ای به کسی که هوای نفس خود را معبود خویش قرار داده است؟ آیا می‌توانی مسئولیت چنین کسی را بر عهده بگیری؟ (الفرقان ۲۵:۴۳)

Have you noticed the men who has made his selfish desires his ilaah? Can you assume any responsibility about such a one? (al-Furqan 25:43)

و بدین‌گونه، خدایان پنداری مشرکان، کشتن فرزندان را در نظرشان کاری پسندیده جلوه دادند… ({الأنعام: ۱۳۷})

And in this wise did the supposed gods of pagans make infanticide appear an approved act in their eyes…. (al-An’aam 6:137)

آیا برای آنان شریکانی است که برایشان از دین چیزی تشریع کرده‌اند که خداوند بدان اجازه نداده است؟... (الشورى ۴۲:۲۱)

What! Have they partners in godhood who have established for them some religion without sanction from God?.... (ash-Shuraa 42:21)

اینجا با مفهوم دیگری از «إله» روبه‌رو هستیم که با آنچه در بالا بررسی شد بسیار متفاوت است.

Here we have yet another concept of ilaah very different from those dealt with above.

در اینجا هیچ عنصر ماورای طبیعی وجود ندارد. الٰه در اینجا کسی از انسان‌ها، یا هوای نفس خودخواهانه و خواسته‌های خودخواهانه‌ی انسان است. برای آن دعا نمی‌شود، و آن را در موقعیتی نمی‌دانند که بتواند زیان یا سودی برای کسی اراده کند، و از آن برای یاری و کمک خواسته نمی‌شود. الٰه بودنش از این جهت است که دستورهایش چنان پذیرفته و اطاعت می‌شود که آنچه آن را حلال یا حرام اعلام کند، همان‌گونه پذیرفته می‌شود، و چنین پنداشته می‌شود که حق ذاتی دارد تا ما را به انجام یا ترک کارهای معینی وادار کند، بی‌آنکه هیچ مرجع بالاتر یا برتری وجود داشته باشد که تأیید آن فرمان‌ها لازم باشد یا بتوان در برابر آن‌ها به آن مرجع متوسل شد.

Here there is no element of the supernatural. The ilaah here is some human being, or man’s own selfish ego or selfish desires. No prayers are offered to it, nor is it regarded as being in a position to will any harm or benefit to someone nor is it looked to for help or succour. It is an ilaah in the sense that its dictates are accepted and obeyed to such extent that that which it declares to be permitted or prohibited is treated as such, and it is deemed to have an inherent right to make us do or not do certain things, with no higher or superior authority whose approval might be necessary for its orders or which might be appealed to against them.

اولین آیهای که در اینجا نقل کردیم (التوبه ۹:۳۱) از علما و احبار سخن میگوید که به صورت الٰه درآمده بودند. توضیح بسیار روشنی از این مطلب در حدیث آمده است. حضرت عدی بن حاتم دربارهٔ این آیه از پیامبر ﷺ پرسید، و آن حضرت در پاسخ به او فرمود که آنچه به عنوان گرفتن به صورت الٰه توصیف شده، این است که هر چیزی را که علما یا احبار حلال یا حرام اعلام کنند بپذیرند، بیآنکه دربارهٔ آنچه خداوند واقعاً فرموده است جویا شوند.

The first verse we have quoted here (at-Tawbah 9:31) speaks of religious scholars and rabbis having been made into ilaahs. We get a very lucid explanation of this in Hadith. Hazrat ’Adi bin Hatim once asked the Holy Prophet صلى الله عليه وسلمabout the verse, and in reply the Prophet صلى الله عليه وسلمtold him that what was characterised as taking as ilaahs was the practice of accepting as permitted or prohibited anything pronounced as such by the scholars or rabbis, without caring to ascertain what God had actually said about it.

در مورد آیه دوم (الفرقان ۲۵:۴۳)، معنای آن به اندازه کافی روشن است. کسی که تنها از دستورهای هوا و هوس‌های خودخواهانه یا تمایلات نفسانی خود پیروی می‌کند، یا بهتر بگوییم، دیدگاه‌های شخصی خود را تنها قانون می‌داند، در واقع نفس خود را به جای خداوند معبود خویش قرار داده است.

As for the second verse, (al-Furqaan 25:43) the meaning is clear enough. He who obeys only the dictates of his selfish desires or inclinations or, rather regards his personal views as the only law, in effect makes his self his ilaah instead of God.

در دو آیهٔ آخر، واژهٔ «شُرَكاء» به کار رفته است که ما آن را «خدایان فرضی» یا «شریکان در الوهیت» ترجمه کرده‌ایم. اگرچه واژهٔ «إله» در آن‌ها به کار نرفته، اما مفهوم آشکار آن این است که کسی که هر موجودی را شریک قرار دهد، در حقیقت به آن موجودات بهره‌ای از الوهیت نسبت داده است. پیام این آیات این است که کسانی که هر آیین، قانون یا رسمی را بدون اینکه تأییدی الهی داشته باشد، روا می‌دانند، با این کار پدیدآورندگان آن آیین، قانون یا رسم را دارای بهره‌ای از الوهیت دانسته‌اند؛ یعنی آنان را به‌منزلهٔ معبودها قرار داده‌اند.

The last two verses use the word shurakaa’ which we have translated as supposed gods or partners, in godhood, but although the word ilaah has not been used, the implication clearly is that to treat any beings, etc., as shurakaa’ amounts, in effect, to believing them to have a share in divinity. The import of these verses is that those who regard any custom or rule or practice as permissible although it has no divine sanction, are guilty of treating the originators of the custom, etc., as having a share in divinity, i. e., of treating them as ilaahs.