از آنچه در مثال‌های بالا آمد، معانی واژه «رب» روشن می‌شود. اکنون می‌توانیم به آن تصورات نادرستی بپردازیم که در میان قبایل و اقوام گمراه درباره «ربوبیت» (یعنی صفات و ویژگی‌های آنکه «رب» است) رواج داشت و قرآن کوشید آنها را رد کند، و نیز به این بپردازیم که قرآن کدام عقاید را تأیید می‌کند. بهترین راه برای این کار، این است که یک‌یک موارد آن اقوام و مردمانی را بررسی کنیم که در قرآن از آنها یاد شده است، تا تصور روشن‌تری از اندیشه‌های نادرستی که داشتند به دست آوریم.

The above examples clearly bring out the meanings of the word rabb, and we may now proceed to look at those false notions which existed among the misguided tribes and people about rubūbiyyah (that is, the qualities and attributes of one who is a rabb) which the Qur'ān sought to refute, and what are the beliefs that the Qur'ān advocates. This can perhaps best be done by taking up, one by one, the cases of those particular nations or people who find mention in the Qur'ān, and thus get a clearer idea of the wrong notions which they entertained.

نخستین گروهی که قرآن به آنان پرداخته، قومی بودند که حضرت نوح (علیه السلام) در میان ایشان به پیامبری برانگیخته شد. از قرآن روشن است که این مردم وجود خدا را انکار نمی‌کردند، و نگاه کنید به سخنی که رهبرانشان درباره او گفتند:

The earliest of such people dealt with in the Qur'ān were those among whom Hazrat Nuh (Noah, peace be upon him) was raised as Prophet. It is clear from the Qur'ān that these people did not deny the existence of God, cf. the following comment about him by their leaders:

او تنها مردی است مانند هر یک از شما که می‌خواهد بر شما تسلط خود را برقرار کند. اگر خداوند واقعاً می‌خواست (فرستاده‌ای بفرستد)، قطعاً فرشتگان را برمی‌گزید…. (المؤمنون ۲۳:۲۴)

…He is but a man like any of you, who only wants to establish his own hold over you. If God had really wanted (to send any messenger) He would surely have chosen angels instead…. (al-Mu’minoon 23:24)

و نه آنها منکر آن بودند که الله آفریدگار جهان و الرب به معنای اول و دوم این واژه است. از جمله اندرزهایی که حضرت نوح به ایشان داد این بود:

Nor did they deny that Allah was the Creator of the universe and the Rabb in the first and second senses of the word. Among the exhortations to them by Hazrat Nuh were:

او پروردگار شماست، و به سوی او بازگردانده خواهید شد. (هود ۱۱:۳۴)

…He is your Rabb, and unto Him shall you be returned. (al-Hud 11:34)

از پروردگارتان آمرزش بخواهید، که او همواره بخشنده است.

Seek the forgiveness of your Rabb, (for) verily He is Oft-Forgiving.

(سورۃ نوح ۷۱:۱۰)

(an-Nuh 71:10)

آیا ندیده‌اید که خداوند چگونه هفت آسمان را بر فراز یکدیگر آفرید، و ماه را در میان آنها نوری قرار داد، و خورشید را چراغی فروزان؟ و (چنین است)

Do you not see how Allah has made the seven heavens one above the other, and made the moon a light in their midst, and the sun a (glorious) lamp? And (it was)

الله (که) شما را از زمین آفرید۔ (نوح ۷۱:۱۵-۱۷)

Allah (Who) created you from the earth. (an-Nuh 71:15-17)

لازم است یادآوری شود که هیچ‌کس در پاسخ نمی‌گفت که الله را پروردگار خود نمی‌داند، یا اینکه او زمین و آسمان‌ها و خودشان را نیافریده، یا اینکه او امور جهان را تدبیر نمی‌کند. همچنین، شایان افزودن است که آنان الوهیت الله را برای خود نیز انکار نمی‌کردند. به همین سبب بود که حضرت نوح، هنگامی که از ایشان می‌خواست به راه خدا بازگردند، فرمود: «شما را جز او معبودی نیست» (۷:۵۹)، در حالی که اگر ایشان جز این می‌پنداشتند، آنچه می‌گفت این بود: «الله را معبود خود قرار دهید». از این رو، این پرسش به‌طور طبیعی پیش می‌آید که اختلاف اساسی میان حضرت نوح و قومش در واقع چه بود، و از قرآن چنین برمی‌آید که دو نکته اصلی اختلاف وجود داشت، به شرح زیر:

در پی آنان قوم عاد بودند. ایشان نیز وجود خدا و اینکه او «إله» است را انکار نمی‌کردند، اما در عین حال او را به همان میزان و به همان معنا که قوم حضرت نوح او را «ربّ» می‌دانستند، به‌عنوان «ربّ» باور داشتند. بنابراین نقاط اختلاف میان ایشان و پیامبری که به سوی آنان فرستاده شد، یعنی حضرت هود، نیز همان بود: «و به سوی عاد، برادرشان هود را (فرستادیم) که (به ایشان) گفت:»

The next in line were the ’Aad. They too did not deny the existence of God, or His being the Ilah but at the same time they too believed in Him as the Rabb to the same extent and in the same sense as had Hazrat Nuh’s people. And so the points of disagreement between them, and the Prophet sent to them, Hazrat Hud, were the same too: And to the Aad (We sent) their brother (that Is kinsman) Hud, who said to them:

«ای قوم من، عبادت را تنها برای الله انجام دهید، زیرا هیچ معبودی جز او نیست؛ آیا از او پروا نمی‌کنید؟» (اما) گفتند: «آیا نزد ما آمده‌ای تا ما را وادار کنی که تمام عبادت خود را تنها و خالصانه برای الله انجام دهیم و دست از آنچه پدرانمان می‌پرستیدند بکشیم؟»

‘O’ my people, give your ’ibadah to Allah (because) there is no ilaah but He; will you not fear Him?” (And) they said: ‘Have you come to us to make us give all of our ’ibadah to Allah alone, exclusively, and give up those to whom our ancestors used to give theirs?’ (al-A’raaf 7:65-70)

«گفتند: "اگر پروردگار ما می‌خواست، فرشتگانی (به جای شما که انسانی همانند ما هستید) نازل می‌کرد..." (فصلت ۴۱:۱۴)

…They said: ‘If our Rabb had wanted, He would have sent down angels (instead of you, a human like us).... (al-Fussilat 41:14)

اینان قوم عاد بودند که به فرمان‌های پروردگارشان کفر ورزیدند، از پیامبرانش نافرمانی کردند، و از هر زورگوی سرکشِ ستیزه‌جوی با حق پیروی نمودند. (هود ۱۱:۵۹)

These then were the ’Aad, who refused to obey the commands of their Rabb, who did not obey His messengers, and who (instead) obeyed every despotic transgressor (against Truth) (al-Hud 11:59)

پھر ثمود تھے، جو عاد کے بعد سب سے بڑے سرکش تھے۔ بنیادی طور پر ان کی گمراہی وہی تھی جو حضرت نوحؑ کی قوم اور عاد کی گمراہی تھی۔ وہ بھی اللہ کے وجود پر ایمان رکھتے تھے، اور یہ بھی مانتے تھے کہ وہی الٰہ اور رب ہے، لیکن وہ اس بات کو تسلیم نہیں کرتے تھے کہ وہی واحد الٰہ ہے، کہ صرف وہی تمام عبادت کا مستحق ہے، اور وہ لفظ کے ہر مفہوم میں رب ہے۔ ان کا اصرار تھا کہ اللہ کے سوا دوسرے بھی ہیں جو دعائیں قبول کر سکتے ہیں، نعمتیں عطا کر سکتے ہیں اور تکلیفیں دور کر سکتے ہیں، اور اخلاقی و تمدنی معاملات میں وہ الٰہی ہدایت کی پیروی کرنے کے بجائے اپنے سرداروں اور پیشواؤں سے قانون لیتے تھے۔ یہی چیز تھی جس نے انہیں ایک درد ناک حد تک گمراہ قوم بنا دیا اور ان پر اللہ کا عذاب نازل ہوا:

Then there were the Thamūd, the worst transgressors after the ’Aad. Basically, their deviation was the same as that of the people of Hazrat Nuh and the ’Aad. They also believed in the existence of Allah and His being the Ilaah and the Rabb but they did not agree that He was the only ilaah, that He alone was worthy of all ’ibadah, and that He was Rabb in all the senses of the word. They insisted that there were others, besides Allah, who too could accept prayers, grant favours, and remove distress, and in moral and cultural matters they took their law from their chiefs and priests instead of following Divine guidance. It was this which made them into a tragically misled people and brought down on them Allah’s punishment:

و (ای محمد ﷺ) اگر آنان روی گردانند (و به آنچه تو می‌گویی گوش فرا ندهند)، پس به ایشان بگو: من شما را از عذابی می‌ترسانم که همانند عذابی است که بر قوم عاد و ثمود فرود آمد؛ قومی که پیامبران پی‌درپی نزد ایشان آمدند و به آنان گفتند که جز برای الله عبادت نکنند، و پاسخ‌شان تنها این بود: «اگر پروردگار ما می‌خواست، قطعاً فرشتگانی فرو می‌فرستاد (و چون چنین نکرد)، ما آنچه را شما آورده‌اید انکار می‌کنیم». (فصلت ۴۱:۱۳-۱۴)

And (O’ Muhammad) if they turn away (and do not listen to what you say) then say to them: I am warning you of a punishment the like of that which visited the ’Aad and the Thamud, to whom Prophets came repeatedly telling them not to give their ’ibadah to any but Allah, and whose only reply was:‘If our Rabb had wanted, He would surely have sent down angels, (but since He did not), we reject the message which you bring’. (al-Fussilat 41:13-14)

و به قوم ثمود [پیامبری فرستادیم]، برادرشان صالح را؛ که گفت: «ای قوم من! خدای یگانه را بپرستید، که جز او هیچ معبودی برای شما نیست.» ... گفتند: «ای صالح! پیش از این، امیدهای بزرگی به تو داشتیم؛ اکنون چه شده که چنین سخنانی می‌گویی؟ آیا می‌خواهی ما را از پرستش آنچه پدرانمان می‌پرستیدند، بازداری؟» [هود، ۱۱:۶۱-۶۲]

And to the Thamud (we sent) their kinsman Saleh, who said to them, ”O’ my People: ’give your ’ibadah to Allah; you have no ilaah but He.”...They replied, ”O’ Saleh, we had great hopes of you (and now you spear strangely); Do you mean to forbid us to give our ’ibadah to those to whom our ancestors used to give their?”.... (al-Hud 11:61-62)

در مرتبه بعد از نظر اهمیت، قوم حضرت ابراهیم (ابراهیم، صلوات الله علیه) قرار دارند. نکته قابل توجه درباره ایشان این است که معمولاً گمان می‌رود پادشاه آنان، نمرود، به خدا ایمان نداشت و به جای آن، خودش را خدا می‌دانست. اما واقعیت این است که او به خدا ایمان داشت و نیز او را آفریدگار و تدبیرکننده امور جهان می‌دانست، و ادعای او مبنی بر ربوبیت تنها در معانی سوم، چهارم و پنجم این واژه بود.

Next in importance are the people of Hazrat Ibrahim (Abraham, may peace be upon him), and the significance of their case is that it is commonly thought that their King, Namrud (Nimrod), did not believe in God but claimed himself to be God instead. The fact, however, is that he did believe in God, and also believed Him to be the Creator and the Regulator of the affairs of the universe, and his own claim to be a rabb was only in the third, fourth, and fifth senses of the term.

یکی دیگر از برداشت‌های نادرستی که رایج است این است که این مردم به خدا و به اینکه او الٰه و رب است ایمان نداشتند، با این که در واقع اعتقادات آنان در این موارد تفاوت چندانی با اعتقادات قوم حضرت نوح و قوم ثمود نداشت. آنان به وجود خدا باور داشتند، و نیز او را به عنوان رب، آفریدگار آسمان‌ها و زمین و فرمانروای برتر جهان می‌شناختند. و همچنین حق او را بر عبادت انسان‌ها انکار نمی‌کردند. اشتباه آنان در این بود که اجرام آسمانی را در ربوبیت، به دو معنای نخست این واژه، شریک خدا می‌دانستند و از این رو تا همان حد آن‌ها را با خدا شریک قرار می‌دادند. اما در مورد سه معنای سوم، چهارم و پنجم این واژه، در اینجا پادشاهان خود را همچون ارباب می‌پنداشتند.

Another common misconception is that these people had no belief in God nor in his being the Ilaah and the Rabb, although in fact their beliefs on these points were little different from those of the people of Hazrat Nuh and the Thamūd. They did believe in the existence of God, and also knew Him as the Rabb, the Creator of the heavens and the earth, and the Supreme Ruler of the universe. Nor, for that matter, did they deny His right to man’s worship. Where they were mistaken was in regarding the heavenly bodies as partners with him in rubūbiyyah in the first and second senses of the term and hence in associating them with God to that extent. As for the third, fourth, and fifth meanings of the term, here it was their kings whom they treated as the rabbs.

قرآنِ کریم در این نکات چنان روشن است که شگفت‌آور است که چگونه آن سوءبرداشت‌هایی که اکنون ذکر شد پدید آمدند و چنین گسترده پذیرفته شدند. برای نمونه، داستان جستجوی حضرت ابراهیم برای حقیقت را در نظر بگیرید، آن‌گونه که در قرآن آمده است.

The Holy Qur'ān is so clear on these points that it is surprising how the misconceptions just mentioned originated and came to be so widely accepted. Take for example the story of Hazrat Ibrahim’s search for the truth as told in the Qur'ān:

در تاریخی‌ترین ترتیب، پس از آن، قوم سدوم قرار دارند که وظیفه‌ی اصلاح ایشان به برادرزاده‌ی حضرت ابراهیم، لوط (علیهما السلام) سپرده شد. از قرآن درباره‌ی این قوم نیز می‌دانیم که هرچند وجود خدا و آفرینندگی و ربوبیت او را، به معنای نخست و دوم این واژه، انکار نمی‌کردند، اما او را در معانی سوم، چهارم و پنجم چنان نمی‌پذیرفتند، و نیز اقتدار حضرت لوط را به‌عنوان نماینده‌ی امین خدا برای وضع قانون رفتارشان رد می‌کردند. آنچه می‌خواستند این بود که به دلخواه خود رفتار کنند، و همین جرم واقعی ایشان و علت فرود آمدن خشم خدا بر سرشان بود. قرآن درباره‌ی ایشان چنین می‌گوید: هنگامی که برادرشان لوط به ایشان گفت: «آیا از خدا نمی‌ترسید؟ هان! من برای شما فرستاده‌ای امین (از جانب خدا) هستم. پس (سخنم را باور کنید و) بکوشید خود را از خشم الهی نجات دهید و آنچه را به شما می‌گویم اطاعت کنید، من از شما هیچ مزدی نمی‌خواهم، زیرا پاداشم با پروردگار جهانیان است. آیا شما، برخلاف تمام دیگر انسان‌ها، به پسران (برای ارضای شهوت) روی می‌آورید و همسرانی را که پروردگارتان برای این منظور برایتان آفریده رها می‌کنید؟ بی‌گمان شما قومی متجاوز هستید.» (الشعراء ۲۶:۱۶۱-۱۶۶)

The next in historical order are the people of Sodom, the task of whose reformation was entrusted to Hazrat Ibrahim’s nephew, Lot (may peace be upon both). From the Qur'ān we know about these people too that while they neither denied the existence of God nor His being the Creator and the Rabb in the first and the second senses of the word, they refused to acknowledge Him as such in the third, fourth, and fifth senses, and also repudiated the authority of the Prophet Lot as His trusted representative to lay down the law for their conduct. What they wanted was to be left to do as they pleased, and this was their real crime and the reason for their bringing God’s wrath upon their heads. This is what the Qur'ān says about them: When their kinsman Lot said to them,‘Will you not fear God? Look! I am a trusted messenger to you (from God). Therefore (believe what I say and) try to save yourselves from Divine wrath, and do as 1 tell you, I ask no regard for myself, because my reward lies with God. Do you, unlike the whole of the rest of humanity, turn to boys (for your Sexual satisfaction) and leave aside the wives your Rabb has created for you for this purpose? Surely, you are the worst of wrongdoers.’ (Ash-Shu’araa’ 26:161-166)

بدیهی است که این سخنان تنها خطاب به قومی گفته شده که وجود خدا و اینکه او آفریدگار و روزیدهنده است را انکار نمی‌کردند. از همین رو، در پاسخ نپرسیدند که خدا کیست، یا او چگونه ادعای آفریدگاری می‌کند، یا چگونه پروردگار ایشان شده است. بلکه آنان گفتند: «ای لوط، اگر از این موعظه‌ها دست برنداری، قطعاً از این سرزمین رانده خواهی شد.» (الشعراء ۲۶:۱۶۷)

Obviously these words can have only been addressed to a people who did not deny the existence of God or His being the Creator and the Provider. And that is why they did not counter by asking who was God, or how could He claim to be the Creator, or how did He become their Rabb. What they did say instead was, ‘Listen, Lot, if you do not stop your preachings, you will surely find yourself turned out from the land.’ (ash-Shu’araa’ 26:167)

بعد از آن نوبت به مردم مَدْیَن و اَیْکَه (نام باستانی تَبوک) میرسد که حضرت شعیب صلی الله علیه وسلم به پیامبری به سوی ایشان فرستاده شد. می‌دانیم که این مردم از نسل حضرت ابراهیم (علیه السلام) بودند، پس نمی‌توان گفت که ایشان خدا را نمی‌شناختند یا به او به‌عنوان الٰه و ربّ ایمان نداشتند. در واقع، آنان قومی بودند که در آغاز مسلمان بودند، اما با گذشت زمان عقاید و رفتارشان دچار فساد شده بود. حتی از قرآن برمی‌آید که آنان ادعای ایمان داشتند، زیرا حضرت شعیب بارها به ایشان می‌گوید: «اگر واقعاً ایمان دارید»؛ «اگر واقعاً مؤمن هستید». بررسی سخنان او و پاسخ‌های ایشان به‌روشنی نشان می‌دهد که آنان هم به الله ایمان داشتند و هم او را الٰه و ربّ می‌شناختند، اما در دو نکته به بیراهه رفتند. نخست آنکه در معنای ماورایی، دیگران را نیز الٰه و ربّ همتای او قرار می‌دادند و از این رو عبادت را تنها برای او انجام نمی‌دادند؛ و دوم آنکه می‌پنداشتند ربوبیت خداوند به این نمی‌رسد که او حق داشته باشد برای تنظیم رفتار اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی قانون وضع کند، یا برای خود در این حوزه‌ها آزادی عمل قائل بودند.

Next come the people of Madyan and of Aikah (the ancient name of Tabuk), to whom Hazrat Shu’aib صلى الله عليه وسلمwas sent as prophet. We know that these people were descendants of Hazrat Ibrahim (on whom be peace) and so there can be no question of their not knowing God or not believing in him to be the Ilaah and the Rabb. They were in fact a people who had originally been Muslims but whose beliefs as also conduct had become corrupted through the passage of time. It would even appear from the Qur'ān, that they claimed to be believers, because Hazrat Shu’aib repeatedly says to them; “If you truly believe”; “If you truly are believers.” An examination of his discourses and of their answers clearly shows that they both believed in Allah and acknowledged Him as the Ilaah and the Rabb, but went wrong on two points. Firstly, in the supernatural sense they associated others with Him as also being ilaahs and rabbs and so did not give Him their ’ibadah exclusively and, secondly, they held that His being the Rabb did not extend to His having authority to lay down the law for regulating moral, social, economic and cultural behaviour, or they claimed freedom of action for themselves so far as these spheres were concerned:

و به سوی مَدْیَن، برادرشان شُعَیب را فرستادیم، [که] گفت: «ای قوم من، الله را بپرستید که جز او هیچ معبودی برای شما نیست؛ به راستی از سوی پروردگارتان برای شما دلیلی روشن آمده است، پس پیمانه و ترازو را تمام دهید و به مردم کالاهایشان را کم ندهید، و پس از آنکه در زمین اصلاح شده است، فساد مکنید؛ این برای شما بهتر است، اگر مؤمن باشید... و اگر گروهی از شما به آنچه من با آن فرستاده شده‌ام ایمان آورده‌اند و گروهی دیگر ایمان نیاورده‌اند، پس صبر کنید تا الله میان ما داوری کند، و او بهترین داوران است.»

And to (the people of) Madyan We sent their kinsman Shu’aib (who said to them): ‘O my people, give your ’ibadah to Allah (alone), for there is no ilaah but He; verily, there has come to you clear guidance from your Rabb, so give people just measure and weight and do not deprive them of their rightful due, nor (by these means) cause mischief in the land after it has been purged of corruption; this is the better course for you if you be true believers... And if a group among you believe in the guidance with which I have been sent, and another one not, then wait till God decides between us, and He alone is the best of all judges.’ (al-A’raaf 7:85-87)

اکنون به فرعون و قومش می‌رسیم که درباره‌ی آنان سوءتفاهم‌ها حتی بیش از نمرود و قومش وجود دارد. دیدگاه رایج این است که فرعون نه‌تنها وجود خدا را انکار می‌کرد، بلکه خود ادعای خدایی داشت؛ یعنی آن‌قدر گمراه شده بود که گمان می‌کرد آفریننده‌ی آسمان‌ها و زمین است، و قومش نیز آن‌قدر از خرد بی‌بهره بودند که بی‌چون‌وچرا چنین ادعایی را می‌پذیرفتند.

Next, we come to the Pharaoh and his people, regarding whom there are even greater misconceptions than in the case of Namrud and his people. The view generally held is that the Pharaoh not only denied the existence of God but himself claimed to be God, that is, that he had become so misled as to presume to be the creator of the heavens and the earth, and that his people too were so bereft of reason as to unquestioningly subscribe to such claim.

قرآنِ کریم و تاریخ، برعکس، نشان می‌دهند که میان مردمِ او و مردمِ نمرود در باورهایشان دربارهٔ خدا، هم به‌عنوان الٰه و هم به‌عنوان رب، تفاوت اندکی وجود داشت. تنها تفاوت، وجودِ تعصّبِ نژادی علیهِ بنی‌اسرائیل بود که مصریان را برانگیخت تا از آشکارا پذیرفتنِ خدا به‌عنوان الٰه و رب سر باز زنند، با آنکه می‌دانستند او وجود دارد، همان‌گونه که بسیاری از ملحدانِ اظهارکننده در روزگار ما نیز چنین‌اند.

The Holy Qur'ān and history both show, on the contrary, that there was little difference between his people and those of Namrud in regard to their beliefs about God as both the Ilaah and the Rabb. The only difference was the existence of a racial bias against the Bani-Israel which prompted the Egyptians to refuse, to openly acknowledge God as the Ilaah and the Rabb, although they knew that He existed, as do also many a professing atheist in our own day.

حقیقت این است که حضرت یوسف (علیه السلام) پس از آنکه پادشاه، اقتدار عالی را به او سپرد، کوشش فراوان کرد تا مردم را به راه اسلام بکشاند، و اثر تلاش‌های او تا زمان حضرت موسی (علیه السلام) باقی ماند. اگرچه همه مردم به دین حق نگرویده بودند، اما پس از زمان حضرت یوسف هیچ‌کس کاملاً از وجود خدا و از اینکه او تنها آفریدگار آسمان‌ها و زمین است بی‌خبر نبود. نه تنها این، بلکه آموزه‌های حضرت یوسف این اندیشه را در همه جا نهادینه کرده بود که او هم «الٰه» و هم «رب» است، به معنای فراطبیعی، به گونه‌ای که کسی وجود او را انکار نمی‌کرد. اما کسانی که بر عقاید خود پایدار ماندند، خطای آنان در شریک قرار دادن دیگران برای او بود. و اثر این آموزه‌ها حتی تا زمان حضرت موسی (موسی، علیه السلام) کاملاً از میان نرفته بود. [اگر کسی آنچه را که در عهد عتیق آمده باور کند، چنین به نظر می‌رسد که حدود یک‌پنجم جمعیت مصر در طول زمان به دین حضرت یوسف (علیه السلام) گرویده بودند. گفته می‌شود که شمار کل بنی‌اسرائیلی که همراه حضرت موسی (علیه السلام) از مصر خارج شدند حدود دو میلیون نفر بود، در حالی که جمعیت کل مصر در آن زمان بیش از صد میلیون نفر بوده است.]

The facts are that, after being vested by the king with high authority, Hazrat Yousuf (on whom be peace) had striven to the utmost to bring the people to the path of Islam, and the impact of his efforts had lasted right down to the time of Hazrat Musa (on whom be peace). Even though everybody had not come to embrace the true faith, there was nobody after Hazrat Yousuf’s time entirely ignorant of God’s existence or of His being the sole Creator of the heavens and the earth. Not only that, but Hazrat Yousuf’s teachings had also inculcated in everybody the notion of His being both the Ilaah and the Rabb in the supernatural sense, so that there was none who denied His existence. As to those who had stuck to their beliefs, even their error consisted in associating others with Him. And the impact of these teachings had not quite died out even till the time of Hazrat Musa (Moses, on whom be peace) [If one were to believe in what is slated in the Old Testament, it would appear that about one-fifth of the population of Egypt had come to accept, over the course of time, the faith of Hazrat Yousuf (on whom be peace). The total number of the Israelites who left Egypt with Hazrat Musa (on whom be peace) is stated to have been about two million, while the total population of Egypt armour at that time have been more than a hundred million.

پس از قوم فرعون، از نظر ترتیب تاریخی، بنی‌اسرائیل و کسانی که به دین یهود یا مسیحیت گرویدند قرار دارند. در مورد ایشان، بدیهی است که هیچ جای پرسش نیست که منکر وجود خدا باشند یا به اینکه او الٰه و رب است ایمان نداشته باشند. خود قرآن بر ایمانشان به او در این نکته گواهی می‌دهد، و پرسشی که در اینجا پیش می‌آید این است که آن خطای مشخصی که به سبب آن در قرآن «الضَّالّین» نامیده شده‌اند چیست. (الفاتحہ ۱:۷)

After Pharaoh’s people, the next in historical order are the Israelites and those people who adopted the Jewish religion or Christianity. In their case, there can obviously be no question about their either not acknowledging the existence of God or not believing in His being the Ilaah and the Rabb. The Qur'ān itself affirms their belief in Him on the point and the question which therefore arises is of the particular error for which they were characterised in the Qur'ān as “those who went astray”. (al-Fātihah 1:7)

جواب مختصر این است:

A brief answer is:

بگو (ای محمد): «ای اهل کتاب! در دین خود از حد نگذرید، و از هوس‌های گروهی که پیش از این گمراه شدند و بسیاری را گمراه کردند و خودشان نیز از راه راست منحرف شدند، پیروی نکنید.»

Say (O Muhammed): ‘O people of the Book: Do not exaggerate concerning your faith, and adopt not the wrong notions of those who have gone astray before you, who misled many others, and themselves too strayed from the straight path.’(al-Ma’idah 5:77)

از این مطلب می‌توان نتیجه گرفت که در اصل، یهودیان و مسیحیان نیز در همان خطایی گرفتار شدند که پیش از آن دیگران در آن افتاده بودند، و این امر در مورد آنان از افراط در دینداری برمی‌خاست. بیایید با کمک قرآن، این موضوع را تا حدی با جزئیات بررسی کنیم:

From this, one may conclude that, in essence, the Jews and Christians too were guilty of the same error into which others had fallen earlier, and that in their case this arose out of exaggerated piety. Let us go into the matter in some detail, with the help of the Qur'ān:

و یهودیان گفتند: «عُزیر پسر خداست»، و مسیحیان گفتند: «عیسیٰ پسر خداست.» (توبه ۹:۳۰)

(i) And the Jews said: ‘Uzair (Ezra) is the son of God’, while the Christians said, ‘Isa (Jesus) is the son of God.’ (at-Tawbah 9:30)

(ii) کفر بود از جانب مسیحیان که بگویند خدا همان عیسی پسر مریم است؛ با آنکه خود عیسی به یقین گفته بود: «ای بنی‌اسرائیل، عبادت را برای الله انجام دهید که او پروردگار شما و پروردگار من است…» (المائدة ۵:۷۲)

(ii) It was kufr on the part of Christians, to say that God was the same as Jesus son of Mary; though Jesus had himself said, for a fact, ‘O sons of Israel, give your ’ibadah to Allah. Who is also your Rabb and my Rabb….’ (al-Ma’idah 5:72)

در پایان، به اهل مکه می‌رسیم، کسانی که پیامبر محمد ﷺ به عنوان فرستاده‌ی خدا به سوی‌شان مبعوث شد و از این رو پیام قرآن بی‌درنگ خطاب به ایشان بود.

Last of all, we come to the Meccans, to whom Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, was sent as God’s Messenger and to whom therefore the Qur'ān’s message was immediately addressed.

ماهیت خطای آنان چه بود؟ آیا آنان خدا را نمی‌شناختند، یا وجود او را انکار می‌کردند، و آیا پیامبر گرامی صلى الله عليه وسلم به این سبب فرستاده شد که ایشان را به پذیرش وجود خدا وادار کند؟ یا آنان الوهیت و ربوبیت او را انکار می‌کردند، و بنابراین هدف قرآن کریم این بود که ایشان را به خدایی و ربوبیت او قانع سازد؟ آیا آنان معتقد بودند که او شایستگی پرستش و تعظیم را ندارد، یا باور نداشتند که او می‌تواند دعاهای ایشان را بشنود و درخواست‌هایشان را برآورده سازد؟ آیا می‌پنداشتند که لات، منات، عزّی، هُبَل و دیگر خدایان ساختگی‌شان، آفرینندگان واقعی، مالکان، تدبیرکنندگان، سازماندهندگان و اداره‌کنندگان جهان، و روزی‌دهندگان همهٔ موجودات آن هستند؟ آیا از نظر آنان، خدایانشان سرچشمهٔ همهٔ قوانین و نظام‌های اخلاقی و اجتماعی بودند؟ وقتی قرآن کریم را مطالعه می‌کنیم، پاسخ همهٔ این پرسش‌ها را منفی می‌یابیم.

What was the nature of their error? Were they ignorant of God, or did they deny His existence, and was the Holy Prophet صلى الله عليه وسلم sent as God’s Messenger to make them acknowledge His existence? Or did they deny His being the Ilaah and the Rabb, and was it therefore the purpose of the Holy Qur'ān to persuade them of His godhood and Rububiyyah? Did they hold that He was not worthy of worship and adoration, or did they disbelieve His being able to listen to their prayers and grant their supplications? Did they think that Lat, Manat, and Uzza and Hubal and their other supposed gods were the real creators, masters, planners and organisers and administrators of the universe and the providers for all the creatures in it? Were their gods, according to them, the sources of all law and moral and social codes? When we study the Qur'ān, we find all such questions answered in the negative.

مشرکان عرب نه تنها وجود خدا را انکار نمی‌کردند، بلکه او را آفریننده و مالک جهان و نیز مالک خدایان خودشان می‌دانستند، و همچنین الٰه و رب. در نهایت، هنگامی که همه چیز ناکام می‌ماند، دعاهای خود را به سوی او روانه می‌کردند و حق او را بر پرستش و عبادت خویش به رسمیت می‌شناختند. اما خدایان خود را نه آفریننده و مالک خویش و نه آفریننده و مالک جهان می‌دانستند، و نه آنان را توانا به راهنمایی در امور اجتماعی و اخلاقی زندگی می‌پنداشتند. رجوع کنید به:

The pagans of Arabia not only acknowledged the existence of God but they also believed Him to be Creator and Master of the universe as well as of their own gods, and also the Ilaah and Rabb. It was to Him that they addressed all their prayers in the last resort, when all else failed, and they acknowledged His right to their worship and adoration. As for their gods, they believed them neither to be their own creators and masters nor of the universe nor able to provide guidance in the social and moral affairs of life, cf.

بیان تفصیلیِ پیشین درباره‌ی تصوّرات نادرستِ مردمانِ پیش از اسلام به‌روشنی نشان می‌دهد که از آغازِ تاریخ تا نزولِ قرآن، هیچ‌یک از کسانی که قرآن ایشان را ستمکار، گمراه و منحرف یاد کرده، وجودِ خداوند را انکار نکرده‌اند، و اینکه او «ربّ» و «إله» است. با این حال، همگی در تقسیمِ صفاتِ «ربوبیّت» به پنج معنای گوناگونش به دو بخشِ جداگانه، تقریباً به همان شیوه‌ها به خطا رفتند.

The foregoing detailed exposition of the misguided conceptions of various pre-Islamic people make it patently clear that from earliest times to the revelation of the Qur'ān, none of those whom it mentions as the transgressors, the misguided, and the astray, actually denied the existence of God, or His being the Rabb and the Ilaah. All, however, went wrong in much the same ways in dividing the attributes of rubūbiyyah, in its five different senses, into two separate compartments.

از آنجا که صفاتی از الله مانند اینکه او پروردگار، روزی‌دهنده، و نگهبان و یاری‌دهنده مخلوقات در معنای ماورایی است، مردم آن‌ها را چیزی جدا از بقیه می‌دانستند. و اگرچه در این حوزه الله را رَبِّ اعلیٰ می‌دانستند، اما بر این باور بودند که فرشتگان و خدایان گوناگون، جن‌ها و نیروهای نامرئی، ستارگان و دیگر اجرام آسمانی، پیامبران و اولیا و دیگر مردان مقدس نیز بهره‌های گوناگونی از این ربوبیت دارند.

Insofar as such attributes of Allah as His being the Cherisher, the Provider, and the Protector and Helper of the creatures in the transcendental sense were concerned, the people regarded them as something apart from the rest. And, although in this sphere they did regard Allah as the Supreme Rabb, they also believed that the angels and various gods, the genii, and invisible forces, the stars, and other heavenly bodies, the Prophets and saints and other holy men, also had different shares in this rubūbiyyah.

و اما سایر صفات، یعنی اینکه خداوند فرمانروای برتر، سرچشمهٔ اقتدار، قانونگذار برتر و پروردگار برتر تمام آفرینش است و مانند آن، مردم یا این نقشها را یکسره به افراد خاصی از انسانها واگذار کردند، یا اگرچه در نظر و نظریه آنها را به خداوند نسبت میدادند، در عمل تمام ربوبیت در حوزههای اخلاقی، فرهنگی و سیاسی را متعلق به این افراد دانستند.

As for the remaining attributes, namely, Allah’s being the Supreme Sovereign, the Fountainhead of authority, the Supreme Law-giver, and the Supreme Lord of all creation etc., the people either assigned these roles wholly to particular human beings or, while assigning them to God in theory, in practice treated the entire rubūbiyyah in moral, cultural, and political spheres as vesting in these beings.

ان دو نوع بدفهمی را از میان برداشتن، هدفی بود که به خاطر آن پیامبران گوناگون، در زمان‌های مختلف (صلوات اللہ علیہم) مبعوث شدند، و سرانجام الله، محمد ﷺ را به عنوان آخرین پیامبر خود فرستاد. همه پیامبران، انسان‌ها را به ایمان دعوت کردند که تنها یک رب وجود دارد، یعنی الله، در تمام معانی گوناگون این واژه؛ و اینکه ربوبیت قابل تقسیم نیست و هیچ بخشی از آن برای هیچ مخلوقی در دسترس نیست. آنان تأکید می‌کردند که مدیریت و کنترل جهان هستی، تنها در اختیار یک مرجع است؛ همان کسی که به تنهایی آن را آفریده، کاملاً بر طبق طرح و هدف بزرگ خود، و همان کسی که هم از نظر حق و هم در عمل، بر همه امور آن فرمانروایی می‌کند، و هیچ‌کس در آفرینش یا اداره جهان هستی سهیم نیست. خداوند، به عنوان مرکز تمام اقتدار، تنها رب بود و هست، در تمام معانی این واژه، هم در امور متعالی و هم در امور دنیوی انسان‌ها. تنها اوست که سزاوار تمام پرستش است، که باید کانون همه عبادت و دعا قرار گیرد. تنها اوست که همه دعاها را می‌شنود و تنها اوست که شایسته اعتماد ماست و توانایی تأمین نیازهای همه را دارد. او در عین حال تنها پادشاه، پروردگار جهانیان و سرچشمه همه قانون و اقتدار است، و بنابراین تنها اوست که حق دارد آنچه را درست و نادرست است، و آنچه باید یا نباید انجام شود، تعیین کند. تصور اینکه ربوبیت را بتوان به بخش‌های جداگانه تقسیم کرد، بنا به ماهیت امور، برداشتی نادرست است. ربوبیت صفتی ذاتی و انحصاری الله است و از این رو، آشکارا و به ضرورت، تجزیه‌ناپذیر است.