در مثال‌های ذکرشده، این واژه تقریباً در چهار معنای گوناگونی به کار رفته که عرب پیش از ظهور اسلام آن را به کار می‌برد. باقی می‌ماند چند مثال از کاربرد آن به معنای یک نظام کامل زندگی، که در آن شخص تسلیم و فرمانبرداری خود را به کسی می‌دهد که او را دارای اقتدار نهایی می‌داند، رفتار خود را بر اساس حدود، قوانین و مقرراتی که آن موجود تعیین کرده شکل می‌دهد، از او انتظار شناخت، احترام و پاداش برای خدمت وفادارانه دارد، و از رسوایی یا مجازاتی که ممکن است در پی هرگونه کوتاهی‌اش از او بروز کند، می‌ترسد. شاید در اصطلاحات هیچ کشور یا ملتی - غیر از مسلمانان - واژه‌ای وجود نداشته باشد که همه این عوامل را به‌طور جامع در بر گیرد. واژه «دولت» که امروزه به کار می‌رود تا حدی به این معنا نزدیک است، اما همین واژه نیز آن دامنه معنایی بسیار گسترده‌تری را که آن را هم‌پایه واژه «دین» قرار دهد، ندارد. نمونه‌هایی از کاربرد قرآنی «دین» در این معنای جامع چنین‌اند:

In the examples given above, the word has been used more or less in the four different senses in which the Arabs employed it before the advent of Islam. It remains to give a few examples of its use to mean a whole way of life in which a person gives his submission and obedience to someone whom he regards as having the ultimate authority, shapes his conduct according to the bounds and laws and rules prescribed by that being, looks to him for recognition honour, and reward for loyal service, and fears the disgrace or punishment that could follow any lack on his part. There is perhaps no word in the terminology of any country or people - other than Muslims - which would comprehensively embrace all these factors. The word ‘state’ as employed in our own day does, to some extent, approximate to the sense, but even this word lacks the far wider connotation which would bring it on a par with the word Deen. Examples of the Qur'ānic use of deen in this comprehensive sense are as follows:

با آنان که به خدا و روز قیامت ایمان نمی‌آورند و آنچه را خدا و فرستادهٔ او حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند، و به دین حق نمی‌گروند، از میان کسانی که کتاب به ایشان داده شده است بجنگید، تا آنکه با دست خود جزیه بپردازند و خوار باشند. [این مالیاتی بود که هر غیرمسلمانی که تسلیم حکومت اسلامی می‌شد و در نتیجه از حمایت آن برخوردار می‌گشت، می‌پرداخت. میزان آن اندک بود و تنها از کسانی گرفته می‌شد که توان حمل سلاح و امکان پرداخت داشتند. در عوض، آنان از خدمت نظامی معاف می‌شدند؛ خدمتی که بر مسلمانان واجب است. ابو اسد] (التوبہ ۹:۲۹)

Fight those people who do not believe in Allah, nor in the Day of Judgement, nor do they treat as forbidden that which has been forbidden by Allah and His Prophet, and who do not make the true deen their deen; fight them until they decide to submit and agree to pay the Jizyah…. [This was a tax paid by all non-Muslim, who submitted to Islamic rule and were therefore entitled to its protection. Its incidence was light and was only paid by those who were capable of bearing arms and had the means to pay. In return, they were excused from military service; which is obligatory on the Muslims. Abu Asad] (at-Tawbah 9:29)

در اینجا واژهٔ «دین» آشکارا شامل ایمان به خداوند به‌عنوان مرجع نهایی اقتدار است، و نیز تسلیم و اطاعت از او که لازمهٔ منطقی چنین شناختی است؛ همچنین برانگیخته شدن پس از مرگ و حساب‌رسی، صدور حکم، و اعلام و اجرای پاداش یا کیفر، و نیز قانونی که آنچه را مجاز و آنچه را ممنوع است تعیین می‌کند. پس از شرح این چهار عامل است که قرآن به کسانی که در این امور دخیل‌اند، این اتهام را وارد می‌کند که دین حق را دین خود قرار نداده‌اند.

Here, the word deen obviously embraces belief in Allah, as the Supreme Authority, and submission and obedience to Him as a logical requirement following on from such recognition, the raising after death and calling to account, pronouncing judgement, and pronouncing and implementing reward or punishment, as also the code which prescribes what is permitted and what is forbidden. It is after having detailed these four factors that the Qur'ān accuses the people involved of not making the true deen their deen too.

و فرعون گفت: مرا واگذارید تا موسی را بکشم، و او پروردگارش را بخواند (تا او را نجات دهد). (من باید او را بکشم) زیرا بسیار می‌ترسم که دین شما را تغییر دهد یا آرامش سرزمین را برهم زند. (غافر ۴۰:۲۶)

And, said the Pharaoh: Leave me to slay Musa, and then let him call upon his Rabb (to save him). (I must slay him for) I am very much afraid that he might change your deen or disturb the peace of land. (al-Ghaafir 40:26)

در پرتو تمام جزئیاتی که در قرآن درباره آنچه میان فرعون و حضرت موسی (علیه السلام) رخ داد آمده است، روشن می‌شود که واژه «دین» در اینجا تنها به معنای «آیین» نیست، بلکه کل ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد.

In the light of all the details contained in the Qur'ān of what transpired between the Pharaoh and Hazrat Musa (on whom be peace), it is clear that the word deen as used here does not stand only for ‘religion’ but covers also the whole politico-social and cultural set-up.

ادعای فرعون این بود که اگر حضرت موسی (علیه السلام) در رسالت خود موفق شود، دگرگونی انقلابی‌ای رخ خواهد داد که در آن شیوه‌ی زندگی حاکم، با فرعون به‌عنوان مرجع نهایی قدرت، و همراه با همه‌ی قوانین، مقررات، آداب و رسوم و جز آن، از بیخ و بن برکنده خواهد شد؛ و یا شیوه‌ی زندگی کاملاً تازه‌ای بر پایه‌های کاملاً نو جایگزین آن خواهد شد، یا اصلاً هیچ شیوه‌ی زندگی نویی استقرار نخواهد یافت و آن سرزمین طعمه‌ی هرج و مرج خواهد گشت.

The Pharaoh’s contention was that if Hazrat Musa (on whom be peace) succeeded in his mission, there would come about a revolutionary change in which the prevailing way of life with the Pharaoh as the ultimate authority, together with all the laws, rules, and customs etc., would be uprooted, and either a whole new way of life would take its place on completely new foundations, or no new way of life would establish itself at all and the land would fall a prey to anarchy.

از نظر طرحِ الهی برای انسان، تنها دینی که برای او وجود دارد «اسلام» است و جز آن هیچ دینی نیست… (آل‌عمران ۳:۱۹)

Insofar as Allah’s scheme for man goes, the only Deen for him is ‘Islam’ and none other…. (aal-’Imran 3:19)

و هر کس دینی غیر از «اسلام» بجوید، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد… (آل‌عمران ۳:۸۵)

And whosoever seeks any deen other than ‘Islam’, it shall never receive acceptance…. (aal-’Imran 3:85)

اوست آن که فرستادهٔ خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ ادیان پیروز گرداند، هرچند این کار بر مشرکان ناخوشایند باشد. (التوبة ۹:۳۳)

It is He - Allah - Who sent his Messenger with true Guidance, and with the True Deen to make it triumph over other deens, caring naught what annoyance this may cause to those who associate others with Him. (at-Tawbah 9:33)

و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای باقی نماند و دین، همه‌اش از آنِ خدا شود.

And continue the fight against them until all mischief is effectively destroyed and the only deen holding away is Allah’s deen and none other.

(الأنفال ۸:۳۹)

(al-Anfaal 8:39)

هنگامی که یاری خدا و پیروزی فرا رسد، و مردم را ببینی که گروه گروه به دین خدا می‌پیوندند، پس پروردگارت را به پاکی ستایش کن و از او آمرزش بخواه، زیرا او همواره توبه‌پذیر است.

When Allah’s help arrives, and victory results, and you see people joining in Allah’s deen in crowd, then Glorify your Rabb, and beg forgiveness of Him, for He is the Oft-Forgiving?

[شاید ترجمه‌ی درست‌تری از آنچه من به‌طور مشخص برگزیده‌ام این باشد: هنگامی که یاری ویژه‌ی خداوند فرا رسید و پیروزی حاصل شد، آنگاه وظیفه‌ی توست که پروردگارت را تسبیح گویی (همان که یاری را فرستاد و تو را پیروز گردانید) و از او طلب آمرزش کنی (برای هر کوتاهی‌ای که ناآگاهانه از تو سر زده باشد)؛ همانا او بسیار توبه‌پذیر است. ابوأسد] (النصر ۱۱۰)

[Perhaps the more correct translation than the one I have acutely chosen would be when Allah’s special help arrived, and victory resulted, then it is your duty that you Glorify your Rabb (Who sent the help and gave you the victory) and that you seek forgiveness of Him (for any failing you may have unwittingly committed); Verily He is the Oft-Forgiving. Abu Asad] (an-Nasr 110)

در همهٔ این آیات، واژهٔ «دین» به معنای شیوهٔ کامل زندگی است که شامل باورهای انسان، اصول اخلاقی او و رفتارش در همهٔ عرصه‌های زندگی می‌شود.

In all these verses, the word Deen stands for the complete way of life, including man’s beliefs, his moral principles, and his behaviour in all walks of life.

در آیات نخست آمده است که راه درست و شایستهٔ زندگی که خداوند برای انسان خواسته، راهی است که بر فرمان‌برداری از او و پیروی از قوانین او بنا شده است. هر راه زندگی دیگری که بر این پندار استوار باشد که کسی دیگر حق اقتدار مطلق دارد و باید در برابر او تسلیم شد، در طرح الهی برای انسان جایی ندارد و در نتیجه نزد او کاملاً نامقبول است.

In the first two verses it is said that the right and proper way of life intended by God for man is that founded on obedience to Him and conformity to His Laws. Any other way of life, based on someone else’s supposed right to ultimate authority and submission to it, has not the slightest place in Allah’s scheme for man and is hence wholly unacceptable to Him.

و این امری طبیعی است. انسان آفریدهٔ خداست و در قلمرو او زندگی می‌کند، و خدا آقا و پروردگار اوست. پس چگونه می‌توان انتظار داشت که خدا رضایت دهد انسان زندگی خود را در فرمانبرداری از کسی دیگر، که او نیز مانند خودش آفریده و وابسته است، بگذراند و راهنمایی را از او بجوید؟ آیهٔ سوم اعلام می‌کند که الله پیامبرش ﷺ را با دین حق فرستاد، یعنی شیوهٔ زندگی‌ای که خدا برای انسان مقرر کرده و آن را اسلام می‌نامند، و هدف اصلی رسالت پیامبر ﷺ این بود که این دین را به جای سایر شیوه‌ها غالب گرداند و بر همهٔ شیوه‌های زندگی دیگر پیروز سازد.

And this is but natural. Man is God’s creature and lives in His Domain and God is his Master and Sustainer. How then, can God be expected to consent that man may spend his life in obedience to someone else similarly His creature and dependant, and look to that someone for guidance? The third verse proclaims that Allah sent His Messenger صلى الله عليه وسلمwith the true Deen, the way of life meant by Him for man, which is known as Islam, and it was the primary purpose of the Prophet’s mission that he should make this Deen prevail in their stead and triumph over all other ways of life.

در چهارمین مورد، به مؤمنان دستور داده شده است که با همه کافران بجنگند تا فتنه برچیده شود؛ یعنی تا هر نظام فکری، اعتقادی و عملی که بر پایه شناخت الله به‌عنوان مرجع برتر قرار نداشته باشد، و از این رو همواره سرچشمه همه کشمکش‌ها و ناآرامی‌ها بماند، ریشه‌کن گردد و تمام بشریت راه زندگی پسندیده، یعنی دین الله، را بپذیرد.

In the fourth, the believers have been ordered to fight all non-believers until mischief — that is, every system of thought, belief, and action which is not based on recognition of Allah as the Supreme Authority, and which therefore will perpetually remain the source of all strife and unrest — has been wiped out, and entire humanity adopts the approved way of life, Allah’s Deen.

پنجمین مجموعه آیات زمانی نازل شد که پس از بیست و سه سال مبارزه طولانی، انقلاب اسلامی بر تمام مقاومت‌ها در سرزمین عربستان غلبه کرده بود، اسلام خود را مستقر ساخته و به‌عنوان نظامی از عقیده، اندیشه، اخلاق، فرهنگ و غیره، در همه جزئیات آن و در همه عرصه‌های زندگی، به‌طور جهانی پذیرفته شده بود، و هیئت‌ها یکی پس از دیگری از همه نقاط کشور می‌آمدند تا به آن بیعت کنند، و پیامبر بزرگوار ﷺ بدین‌سان شاهد تحقق رسالت خویش بود. آیه پس از اشاره به این امر، به پیامبر ﷺ می‌فرماید که نگذارد هیچ احساس خودبزرگ‌بینی یا غرور در ذهنش پدید آید و او را وادار کند که گمان برد این پیروزی را خود به دست آورده است. الله، پروردگار همه و پروردگار پیامبر ﷺ نیز، تنها از هرگونه کاستی و نقص پاک و از هر جهت کامل و بی‌عیب است. بنابراین، هر ستایشی برای پیروزی‌ای که تلاش‌های پیامبر ﷺ را تاج‌گذاری کرد، به حق تنها از آنِ اوست، و پیامبر ﷺ باید او را تسبیح گوید و به ستایش او بپردازد و برای هرگونه کاستی احتمالی که در طول بیست و سه سال خدمت او به پروردگارش رخ داده باشد، آمرزش بخواهد. [درود و برکات برتر الهی بر این پرهیزگارترین و کامل‌ترین انسان‌ها، شفیع ما نزد الله در روز قیامت باد! الله مترجم را بر هر نقص و کاستی در این تلاش فروتنانه برای معرفی دین او ببخشاید - ابو اسد]

The fifth set of verses was revealed when, after twenty three years of prolonged struggle the Islamic Revolution had overcome all resistance in Arabia, when Islam had established itself and been universally accepted as a system of belief, thought, morality, culture, etc., in all its details and in all walks of life, and delegation after delegation from all parts of the country was arriving to pledge allegiance to it, and the Holy Prophet صلى الله عليه وسلمwas thus witnessing the fulfilment of his mission. After referring to this, the verse goes on to tell the Prophet صلى الله عليه وسلم not to let any sentiments of vanity or pride arise in his mind and make him feel that he owed the success to himself. Allah, the Rabb of all, and of the Prophet صلى الله عليه وسلمtoo, is alone free of all shortcomings and failings and complete and perfect in every respect. Therefore, any credit for the success which crowned the Prophet’s efforts, was due rightfully to Him alone, and the Prophet should Glorify Him, and utter His praises, and beg forgiveness for any possible shortcomings that might have occurred during his twenty three years long term of service to his Lord. [May Allah’s choicest peace and blessings be upon this most pious and perfect of human beings, our intercessor with Allah, on the Day of Judgement! May Allah forgive the translator for any failing or short-coming is this humble effort to present His Deen - Abu Asad]