«PIO: وقتی در باتلاق‌ها به یک توتسی برمی‌خوردیم، دیگر انسانی را نمی‌دیدیم. منظورم انسانی مانند خودمان است، کسی که اندیشه‌ها و احساساتی مشابه ما دارد. شکار وحشیانه بود، شکارچیان وحشی بودند، طعمه وحشی بود - وحشی‌گری بر ذهن چیره شده بود.»158

“PIO: We no longer saw a human being when we turned up a Tutsi in the swamps. I mean a person like us, sharing similar thoughts and feelings. The hunt was savage, the hunters were savage, the prey was savage-savagery took over the mind.”158

در سده نوزدهم، رواندا و بوروندی کنونی، که کشورهایی با اکثریت مسیحی هستند، مستعمرات آلمان شدند و قدرت‌های تازه، یک جامعه فئودالی را در این کشورها بنیان نهادند.

In the 19th century present-day Rwanda and Burundi, predominantly Christian countries, became Germany colonies, and the new powers founded a feudal society in the countries.

به‌جز دو قبیلهٔ غالب، هوتو و توتسی، اشراف توتسی از دامداران گاوی نسب می‌بردند. پس از شکست آلمان در جنگ جهانی اول، جامعهٔ ملل قیمومیت شرق آفریقا، یعنی رواندا و بوروندی (روآندا-اوروندی)، را به بلژیک واگذار کرد و بدین ترتیب زبان فرانسه زبان دولت شد.

Made up of two dominant tribes, the Hutu and the Tutsi, the Tutsi nobility descended from cattle ranchers. After Germany lost the First World War, the League of Nations entrusted the East African mandate of Rwanda and Burundi (Ruanda-Urundi) to Belgium, and thus French became the language of the government.

از دهه ۱۹۳۰ به بعد، دولت بلژیک داشتن کارت هویت را برای همه آفریقایی‌ها الزامی کرد؛ کارتی که قومیت، زبان و دین صاحبش را نشان می‌داد. مردم رواندا به سه گروه قومی تقسیم می‌شدند: ۸۰ تا ۸۵ درصد هوتو، ۱۴ تا ۱۹ درصد توتسی و ۱ درصد توا. استعمارگران، همان‌گونه که معمولاً عمل می‌کنند، سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن» را در پیش گرفتند. بلژیکی‌ها گروه‌ها را بر پایه نژاد از هم جدا و به حاشیه راندند و توتسی‌ها را نژادی برتر معرفی کردند که پوستی روشن‌تر، قدی بلندتر و بینی‌ای باریک داشتند؛ چهره‌ای که به تیپ اروپایی شبیه‌تر بود. در مقابل، هوتوها فروتر شمرده می‌شدند، با پوستی تیره‌تر و قدی کوتاه‌تر. بدین ترتیب، دولت بلژیک قدرت، جایگاه اجتماعی و امتیازات اقتصادی و آموزشی بیشتری به توتسی‌ها داد.

From the 1930s, the Belgian government made it mandatory for all Africans to carry identity cards displaying their ethnicity, language and religion. The Rwandans were divided into three ethnic groups, 80 to 85% Hutu, 14 to 19% Tutsi and 1% Twa. As colonisers do, practising a divide and rule policy, the Belgian separated and marginalised the groups along racial lines determining that the Tutsi were a superior race who had lighter skin, were taller and had thin noses – a more European type look. The Hutu on the other hand were held to be inferior, with darker skin and shorter statures. The Belgium government thus granted more power, status, economic and educational privileges to the Tutsis.

مسلمانان رواندا تنها بخش بسیار کوچکی از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دادند و مدت‌ها زیر بار تبلیغات منفی و خصمانه قرار داشتند که به موارد متعدد تبعیض انجامید. مسلمانان با اصطلاحات تحقیرآمیز «اومسواهیلی» خوانده می‌شدند که از این واقعیت سرچشمه می‌گرفت که بسیاری از مسلمانان نسل‌های پیشین به زبان سواحیلی سخن می‌گفتند. همچنین معلمان بارها تلاش می‌کردند کودکان مسلمان را به مسیحیت بگروانند و اگر کسی در برابر این کار مقاومت می‌کرد، با موانع و محدودیت‌هایی در ادامه تحصیل روبه‌رو می‌شد. بسیاری از والدین مسلمان که از چنین تلاش‌هایی برای تغییر دین فرزندانشان بیم داشتند، از فرستادن فرزندان به مدرسه‌های عمومی خودداری کرده و آنان را به جای آن در مدرسه‌های دینی (مدرسه‌های مذهبی/مَدارس) ثبت‌نام می‌کردند. این امر پیامدهای درازمدتی داشت، زیرا مسلمانان به عنوان گروهی حاشیه‌ای با نفوذ اندک در زندگی سیاسی باقی ماندند.

Muslims in Rwanda only represented a very small proportion of the country’s inhabitants and had long suffered the brunt of a negative propaganda, which had led to many cases of discrimination. Muslims were referred to by the disparaging terms “Umuswahili” derived from the fact that many Muslims in earlier generations had spoken Swahili. There were also attempts by teachers to convert Muslim children to Christianity, and if any resisted they faced preventions and restrictions in furthering their education. Many Muslim parents who feared such conversion attempts opted to not send their children to school and to enrol them instead into madrasas. This had long term effects since Muslims would remain as a marginal group with little influence in political life.

در تاریخ ۶ آوریل ۱۹۹۴، هواپیمایی که اجساد رؤسای جمهور فقید رواندا، حبیاریمانا، و بوروندی، انتاریامیرا، را به کشورشان بازمی‌گرداند، بر فراز فرودگاه بین‌المللی کانومبه در کیگالی سرنگون شد.

On April 6, 1994, a plane carrying home the late Presidents Habyarimana of Rwanda and Ntaryamira of Burundi was shot down above the Kanombe International Airport in Kigali.

سقوط هواپیما را هوتوها به گردن شورشیان توتسی انداختند و آنچه پس از آن رخ داد، شعله‌ور شدنِ پراکنده و چرکین نفرت و انتقام بود. این امر به کارزاری وحشیانه از قتل و خشونت انجامید که از پایتخت به سراسر کشور گسترش یافت.

The crash was blamed by Hutus on Tutsi rebels and what transpired was a sporadic festering of hate and revenge. This culminated in a savage campaign of murder and violence which spread from the capital to the rest of the country.

به دلیل یک برنامه بسیار شدید برای غیرانسانی جلوه دادن جمعیت توتسی، بخش زیادی از خشونت میان همسایه و همسایه، شوهر و زن، روحانی و جماعت، و معلم و شاگردان انجام شد. شبه‌نظامیان هوتو، یعنی اینترهاموه، دست به قتل با ساطور زدند و مردان و زنانی را که با آنان بزرگ شده بودند، در همان کلیساها و مدارس حضور داشتند، همان زبان را صحبت می‌کردند و حتی با هم ازدواج کرده بودند، تا حد مرگ قطعه‌قطعه کردند.

Due to a very intense program of dehumanisation of the Tutsi population, much of the violence was carried out between neighbour and neighbour, husband and wife, clergy and congregation, teacher and students. Hutu militia, the interhamwe, resorted to hacking to death men and women they had grown up with, who attended the same churches, the same schools, spoke the same language and even intermarried.

کمپین بیگانه‌سازی توتسی‌ها از طریق مدارس، رسانه‌ها و سخنرانی‌های سیاسی پرورانده و منتشر شد و جوانان مسلح را به کشتار علنی برانگیخت. قاتلان دیگران را وادار می‌کردند همین کار را بکنند و با شعارهای «انجام بده یا بمیر»، یعنی بکش یا کشته شو، آنان را ترغیب می‌کردند و وعده غذا، پول و میراث زمین‌های متعلق به توتسی‌هایی را می‌دادند که آنان می‌کشتند.

The campaign of Otherising the Tutsis was fermented and disseminated through schools, media and in political rhetoric, inspiring armed youth to kill openly. The murderers would force others to do the same, evoking slogans of “do or die”, meaning kill or get killed, enticing them with promises of food, money and an inheritance of land belonging to the Tutsis they kill.

بسیاری از کسانی که خودشان مستقیماً دیگران را نکشتند، با قاتلان همدست شدند تا مخفیگاه‌های توتسی‌ها را فاش کنند. هرچند برخی از خشونت‌های پراکنده، رویدادهایی مقطعی بودند، بسیاری از سیاستمداران و تاجران برجستهٔ توتسی نیز در دامن زدن به تبلیغات زهرآگین ضد هوتو دست داشتند. این کشور، بدون رهبری ملی یا رهبری مؤثر جامعه، به میدان کشتاری هولناک تنزل یافت، محدودیت‌های سفر رفت‌وآمد آزاد را ناممکن کرد و ناامنی همه‌جا را فراگرفته بود.

Many who did not physically kill others, colluded with murderers to reveal Tutsi hiding places. Though some of the violent outbursts were sporadic events, many high-level Tutsi politicians and businessmen were also implicated in the festering of virulent anti-Hutu propaganda. The country, without national or effective community leadership, degenerated into a horrendous killing field, travel restrictions prevented free movement and insecurity was rife.

آنچه در رواندا در سال ۱۹۹۴ رخ داد، بی‌رحمیِ انسان نسبت به انسان بود که در آن هرگونه اخلاق به حال تعلیق درآمد. غیرانسانی‌سازی زمانی رخ می‌دهد که برخی انسان‌ها، انسان‌های دیگر را از نظم اخلاقی بشریت بیرون می‌رانند. در چشم مرتکبان، چنین انسان‌هایی جایگاهی را که آنان را به نوع بشر پیوند می‌دهد از دست می‌دهند. توتسی‌ها با «هویتِ مخدوش» مورد سرزنش قرار گرفتند، حالتی از نیستی، به‌عنوان «اشیاء»، «سوسک‌ها»، به‌عنوان «حیوانات»، و کشور به قتل‌عامی وحشیانه فرو غلتید. همین فرایند غیرانسانی‌سازی در تجاوز به نانکینگ در سال ۱۹۳۷ نیز وجود داشت. هولوکاست نیز به همین شیوه آغاز شد، از طریق مجموعه‌ای پیچیده از تبلیغات که در رسانه‌ها و مدارس جای داشت. قتل‌های دسته‌جمعی سیاهان در آمریکا با فرهنگِ برچسب زدن به سیاهان با عنوان «نیگر» پیش آمد. به‌همین‌سان، برچسب «گوک» برای دیگری‌سازیِ ویتنامی‌ها در کشتار می‌لای به کار رفت، که در آن صدها غیرنظامی ویتنامی به دست سربازان آمریکایی کشته شدند. مارک بیکر دربارهٔ این موضوع دیدگاهی تکان‌دهنده ارائه می‌دهد: «از تیراندازی و کشتن لذت می‌بردم. وقتی می‌دیدم یک گوک گلوله می‌خورد، واقعاً هیجان‌زده می‌شدم. وقتی یک سرباز آمریکایی تیر می‌خورد، حتی اگر او را نمی‌شناختم... مرا آزار می‌داد. یک سرباز آمریکایی واقعی بود. اما اگر یک گوک کشته می‌شد، مثل این بود که من بیرون بروم و روی یک سوسک پا بگذارم.»۱۵۹ گلن گری حادثه‌ای از جنگ جهانی دوم را بازگو می‌کند:

What transpired in Rwanda in 1994 was man’s inhumanity to man wherein all morality was suspended. Dehumanisation occurs when some human beings exclude other human beings from the moral order of humanity. In the eyes of perpetrators such human beings lose the status that holds them together with the human race. The Tutsi were castigated with a “spoiled identity”, a state of nothingness, as “things”, “cockroaches”, as “animals” and the country descended into a savage outbreak of murder. This same process of dehumanisation existed in the rape of Nanking in 1937. The Holocaust began the same way – through an elaborate series of propaganda which featured in media and schools. The lynchings of black people in America was precipitated by a culture of stigmatising blacks as “niggers”. Similarly, the label of “gooks” was used to Otherise the Vietnamese in the My Lai massacre in which hundreds of Vietnamese civilians were killed by American soldiers. About this, Mark Baker offers us a haunting perspective: “I enjoyed the shooting and the killing. I was literally turned on when I saw a gook get shot. When a GI got shot, even if I didn’t know him…that would bother me. A GI was real. But if a gook got killed, it was like me going out here and stepping on a roach.”159 Glenn Gray recounts an incident from World War II:

«هنگامی که یک سرباز ژاپنی از جایگاه پنهانش، که در پشت خطوط نبرد قرار داشت، «بیرون کشیده» شد، آن گروه که عمدتاً از سربازان تازه‌کار تشکیل شده بود، در حال استراحت و شوخی بودند. اما آنان تفنگ‌هایشان را برداشتند و او را هدف زنده قرار دادند، در حالی که او با وحشت در میان فضای باز به دنبال پناهگاه می‌دوید. سربازان حرکات او را به‌شدت خنده‌دار می‌یافتند و خنده‌شان مانع از آن شد که زودتر به زندگی این مرد بدبخت پایان دهند. سرانجام اما آنان موفق شدند او را بکشند و این ماجرا تمام دسته را خوشحال کرد و تا روزها پس از آن چیزی برای گفت‌وگو و شوخی به آنان داد. در بازگو کردن این داستان... جانباز بر شباهت آن سرباز دشمن به یک حیوان تأکید کرد. ظاهراً هیچ‌یک از سربازان آمریکایی هرگز این را در نظر نگرفتند که او ممکن است احساسات انسانی ترس و آرزوی در امان ماندن را داشته باشد.»160

“When a Japanese soldier was “flushed” from his hiding place well behind the lines of combat, “the unit, made up of relatively green troops, was resting and joking. But they seized their rifles and began using him as a live target while he dashed frantically around the clearing in search of safety. The soldiers found his movements uproariously funny and were prevented by their laughter from making early end of the unfortunate man. Finally, however, they succeeded in killing him, and the incident cheered the whole platoon, giving them something to talk and joke about for days afterward. In relating this story...the veteran emphasized the similarity of the enemy soldier to an animal. None of the American soldiers apparently ever considered that he may have had human feelings of fear and the wish to be spared.”160

لیمباردو می‌نویسد: «دیروز "گوک‌ها" امروز "حاجی‌ها" و "سرحوله‌به‌سرها" شده‌اند؛ در جنگ عراق، گروه تازه‌ای از سربازان، شهروندان و سربازانِ ظاهراً متفاوت را تحقیر می‌کنند.» او از گروهبان مجلا نقل می‌کند: «آدم فقط سعی می‌کند این واقعیت را که آن‌ها انسان‌اند نادیده بگیرد و آن‌ها را دشمن ببیند… آن‌ها را "حاجی" صدا می‌زنی، می‌دانی. همه کارهایی را می‌کنی که کشتن و بدرفتاری با آن‌ها را آسان‌تر کند.»161

Limbardo writes that “Yesterday’s “gooks” have become today’s “hajis and “towel heads” in the Iraq War as a new corps of soldiers derogates these different-looking citizens and soldiers. He cites Sergeant Mejla: “You just sort of try to block out the act that they’re human beings and see them as enemies…You call them ‘hajis. you know. You do all the things that make it easier to deal with killing them and mistreating them.”161

تجربه‌های معروف استنفورد و آزمایش‌هایی که آلبرت باندورا انجام داد، در پی نشان دادن قدرت برچسب‌های غیرانسانی‌کننده بودند؛ برچسب‌هایی که فرهنگِ «دیگری‌بودن» را پدید می‌آورند و به آزار دیگران می‌انجامند. پژوهشگران نشان دادند که تحقیر انسان‌های دیگر با کاریکاتورها و برچسب‌ها، ویژگی‌های انسانی را از آن‌ها سلب می‌کند. در مقابل، پژوهش‌های آنان همچنین نشان داد که برچسب‌گذاری مثبت، احترام بیشتر به انسان‌ها را تقویت می‌کند.

The famous Stanford experiments and those conducted by Albert Bandura sought to demonstrate the power of dehumanising labels to generate a culture of Otherness which would lead to harming of others. The researchers showed that dehumanising others with caricatures and labels divested others of human qualities. Conversely, their research also showed that positive labelling had the effect of enhancing a greater respect towards people.

تصویرهای کهن‌الگویی تروریست یا دشمن ناقابل اعتماد که پروپاگاندای بصری در آلمان نازی از یهودیان ساخته بود، یا تصویرهای رسانه‌ای از عرب‌ها که شاهین و دیگران به آن‌ها اشاره می‌کنند، ایده‌ای از یک «آن‌ها»ی خطرناک پدید می‌آورد؛ به‌عنوان «بیگانگان» و «خصمانه». تکرار چنین تصویرهایی همراه با روایت‌های منفی رسانه‌ای، نوعی بدگمانی و ترس اجتماعی را نسبت به زن با برقع و مرد با ریش انبوه ایجاد می‌کند.

The archetypes of terrorist or untrustworthy enemy created by visual propaganda in Nazi Germany of Jews or the media portrayals of Arabs that Shaheen and others point out generates an idea of a dangerous “them”, as “outsiders” and “hostile”. The repeated use of such images together with negative media narratives creates a societal paranoia about the burqa attired woman or the heavily bearded man.

در روایت بسیار دلخراش ژان هاتزفلد از نسل‌کشی رواندا، که عمدتاً از شهادت‌های عاملان این جنایت تشکیل شده است، با روایت‌های هولناکی از انسان‌هایی روبه‌رو می‌شویم که با جزئیات دقیق رویدادهای نسل‌کشی را شرح می‌دهند، و در آن‌ها فرایندهای «دیگری‌سازی» و غیرانسانی‌سازی آشکار می‌شود.

In Jean Hatzfeld’s very harrowing account of the Rwandan genocide, made up largely of testimonials by perpetrators we come to read grizzly accounts of human beings who describe in graphic detail the events of the genocide in which the processes of Othering and dehumanisation are made plain:

جوزف‌ـ‌دِزیر: کسی که با قمه‌ای در دست شتابان می‌رفت، دیگر به هیچ چیز گوش نمی‌داد. همه چیز را فراموش کرده بود، پیش از همه سطح هوش خود را. انجام همان کار هر روز به این معنا بود که لازم نیست درباره آنچه انجام می‌دهیم فکر کنیم. می‌رفتیم و برمی‌گشتیم بی‌آنکه حتی یک اندیشه به سرمان بیاید. شکار می‌کردیم چون این کار دستور روز بود، تا وقتی که روز به پایان برسد. بازوانمان بر سرهایمان حکم می‌راند؛ در هر صورت، سرهایمان دیگر حرفی برای گفتن نداشتند. فولژانس: ما روز به روز بی‌رحم‌تر، آرام‌تر و خونین‌تر می‌شدیم. اما نمی‌دیدیم که داریم روز به روز قاتل‌تر می‌شویم. هرچه بیشتر می‌بریدیم، بریدن، اگر بتوانم چنین بگویم، به بازی کودکانه بدل می‌شد. عصرها ممکن بود با یکی از همکارانمان روبه‌رو شوی. برای برخی، این کار به یک تفریح بدل شده بود و فریاد می‌زدند: «تو، دوست من، برایم یک پریموس بخر وگرنه جمجمه‌ات را می‌شکافم، چون حالا به این کار علاقه پیدا کرده‌ام!» اما برای بسیاری، فقط این بود که یک روز طولانی تازه به پایان رسیده بود. دیگر به وظایف یا منافع فکر نمی‌کردیم؛ تنها به ادامه آنچه آغاز کرده بودیم می‌اندیشیدیم. در هر صورت، این کار ما را چنان محکم در بر گرفته بود که نمی‌توانستیم به تأثیرش بر خودمان بیندیشیم.

“JOSEPH-DESIRE: The one who rushed off machete in hand, he listened to nothing anymore. He forgot everything, first of all his level of intelligence. Doing the same thing every day meant we didn’t have to think about what we were doing. We went out and came back without having a single thought. We hunted because it was the order of the day, until the day was over. Our arms ruled our heads; in any case our heads no longer had their say.” “FULGENCE: We became more and more cruel, more and more calm, more and more bloody. But we did not see that we were becoming more and more killers. The more we cut, the more cutting became child’s play if I may say so. In the evening you might meet a colleague. For a few, it turned into a treat, would call out, “You, my friend, buy me a Primus or I’ll cut open your skull, because I have a taste for that now!” But for many, it was simply that a long day had just come to an end. We stopped thinking about obligations or advantages – we thought only about continuing what we had started. In any case, it held us so tight, we could not think about its effect on us”.

ADALBERT: در آغاز کشتارها، ما سریع کار می‌کردیم و با شتاب پیش می‌رفتیم، چون مشتاق بودیم. در میانه کشتارها، به‌سادگی و بی‌اعتنا می‌کشتیم. زمان و پیروزی ما را به ولنگاری تشویق می‌کرد. در ابتدا، وقتی موفق می‌شدیم چند فراری را دستگیر کنیم، بیشتر احساس میهن‌پرستی یا شایستگی می‌کردیم. بعدها این احساسات از ما رخت بربستند. دیگر به سخنان زیبایی که از رادیو و از سوی مقامات پخش می‌شد گوش نمی‌دادیم. ما فقط برای آنکه کار ادامه پیدا کند می‌کشتیم. بعضی از این مأموریت‌های خون‌بار خسته شده بودند.162

در هفته‌ها، ماه‌ها و سال‌های پس از نسل‌کشی، و به‌ویژه در دوره‌ی نخست، علاقه‌ی عمیقی به اسلام در میان مردم مسیحی رواندا پدید آمد. با گسترش روایت‌هایی از درستکاری و شجاعت مسلمانانی که از شرکت در کشتار سر باز زدند و در عوض به نجات جان قربانیان توتسی پرداختند، بسیاری خواستند دربارهٔ آیینی که چنین رفتاری را برانگیخته بود بیاموزند. مقاله‌ای در واشنگتن پست به تاریخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۲ با عنوان «اسلام، جذب‌کنندهٔ بسیاری از بازماندگان نسل‌کشی رواندا» نوشتهٔ امیلی واکس چنین توصیف می‌کند:

What transpired in the weeks, months and years following the genocide, and most particularly in the initial period was a deep interest in Islam among the Christian people of Rwanda. As the stories unfolded of the integrity and bravery of the Muslims who refused to take part in the killings and instead resorted to saving the lives of Tutsi victims, many wanted to learn about the faith that inspired such conduct. A Washington Post article from September 23, 2002, entitled ‘Islam Attracting Many Survivors of Rwanda Genocide’ by Emily Wax describes:

از زمان نسل‌کشی، شمار زیادی از مردم رواندا به اسلام گرویده‌اند. مسلمانان اکنون ۱۴ درصد از ۸٫۲ میلیون نفر جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند؛ کشوری که کاتولیک‌ترین کشور آفریقاست. این شمار دو برابر میزان پیش از آغاز کشتارها است.169

“Since the genocide, Rwandans have converted to Islam in huge numbers. Muslims now make up 14 percent of the 8.2 million people here in Africa’s most Catholic nation, twice as many as before the killings began.”169

مقالهٔ حاضر به تجربهٔ مسیحیان روآندایی از زندگی با اقلیت مسلمان کشور می‌پردازد و به این موضوع اشاره دارد که واکنش‌های مثبت پس از نسل‌کشی، فضاهای تازه‌ای از درک متقابل میان مردم آن کشور گشود.

The article describes the experience of Rwandan Christians with the minority Muslims and the way the positive responses following the genocide opened up new spaces of understanding between the people of that country:

ساگاهوتو گفت که پدرش در بیمارستانی کار می‌کرد و با یک خانواده مسلمان دوست بود. با این‌که آن‌ها هوتو بودند، ساگاهوتو را در خانه‌شان پذیرفتند. او گفت: «من می‌دیدم که آن‌ها روزی پنج بار نماز می‌خوانند. با آن‌ها غذا می‌خوردم و می‌دیدم که چگونه زندگی می‌کنند.» او افزود: «وقتی نماز می‌خوانند، هوتو و توتسی در یک مسجد کنار هم هستند. هیچ تفاوتی نیست. من باید این را می‌دیدم.»170

“Sagahutu said his father had worked at a hospital where he was friendly with a Muslim family. They took Sagahutu in, even though they were Hutus. “I watched them pray five times a day. I ate with them and I saw how they lived,” he said. “When they pray, Hutu and Tutsi are in the same mosque. There is no difference. I needed to see that.”170

مقالهٔ دیگری از مارک لیسی که در ۷ آوریل ۲۰۰۴ در روزنامهٔ نیویورک پست با عنوان «از وحشت سال ۱۹۹۴ به این سو، روandaیی‌ها به اسلام روی می‌آورند» منتشر شد، واکنش‌های مردم روآندا را توصیف کرد: