همان‌طور که یاد می‌گیریم با آرامش در فضاهای خود حرکت کنیم و درک و قدردانی بهتری از دیگران پرورش دهیم، مهم است که در بافت‌هایی که در آن زندگی می‌کنیم، نسبت به رمزهای فرهنگی هوشیار باشیم. هر «چشم‌انداز» حکایت‌های فراوانی از سنت، هنر، دین، تجربه‌ها، تاریخ‌ها و جشن‌ها دارد. اگرچه «چشم‌انداز» هر سرزمینی از همان فرایندهای اجتماعی شکل می‌گیرد، «منظره‌سازی» به‌عنوان یک فعل به شیوه‌ای اشاره دارد که زمین به دست انسان دگرگون می‌شود و فضاهای منحصربه‌فردی می‌آفریند که مکان‌ها بر آن‌ها قرار می‌گیرند. برای هر فرد، هر لحظه می‌تواند در ارتباط با آن فضا معنایی متفاوت داشته باشد. در هر زمانی ممکن است معناهای تازه‌ای پدید آیند و معنای اجتماعی نیز می‌تواند در ارتباط با آن فضا دگرگون و پیچیده شود.

As we learn to move and tread lightly through our spaces and foster a better understanding and appreciation of other people, it is important to remain mindful of cultural codes in the contexts we inhabit. Each “landscape” speaks volumes of tradition, art, religion, experiences, histories and celebrations. While ‘landscape’ of any land is made up of the same societal processes, ‘landscaping’ understood as a verb is about the way in which land is transformed by human agency, creating unique spaces upon which sites are located. For each individual, each moment can mean something different in relation to that space. New sites of meaning can emerge at any given time and social meaning too can become contorted in relation to that space.

بخشی بسیار ژرف از آیات سورۀ النمل (۲۷) درباره پیامبر سلیمان (علیه السلام) وجود دارد که ما را به تأمل در چگونگی گذر در فضاها با ذهنی هوشیار، قلبی آگاه، ایمان، همدلی و سپاسگزاری فرا می‌خواند.

A very insightful set of verses that enable us to consider navigating through spaces with an alert mind, a heart of understanding, faith, empathy and gratitude is found in Surah al-Naml (27) pertaining to Prophet Sulaymān (upon him be peace):

۲۷:۱۷ - لشکرهای سلیمان، از جن و انس و پرندگان، در صفوفی منظم و به ترتیب پیش او گرد آورده شدند.

27:17 - Solomon’s hosts of jinn, men, and birds were marshalled in ordered ranks before him.

آیهٔ نخست از آیاتی که مورد بحث قرار گرفته‌اند، صحنه‌ای از آرایش جنگی را توصیف می‌کند.

The first of the discussed verses describes a battle scene arrangement.

آیه تصویرهایی از قدرت، نظم، پادشاهی و توان را برمی‌انگیزد. در آغاز درمی‌یابیم که حضرت سلیمان علیه‌السلام گیرنده‌ای منفعل از چنین نمایشی شکوهمند از قدرت است. مسلمان به آفرینش‌هایی از فضا و مرزها، به چشم‌اندازها و محیط‌ها هشدار داده می‌شود. آنچه پس از آن می‌آید، ورود به فضایی تازه و متفاوت است که با این حال شایستهٔ توجه است.

The verse invokes images of might, order, kingdom and strength. To begin, we realise that Prophet Sulaymān is the passive beneficiary of such a marvellous spectacle of power. The Muslim is alerted to creations of space and boundaries, to landscapes and settings. What follows is an arrival into a new space, a different space, but nonetheless worthy:

27:18 - حتى إذا أتوا على وادي النمل قالت نملة يا أيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده وهم لا يشعرون. پیامبر سلیمان و سپاهش، متشکل از انسان، جن و پرندگان، به دره‌ای از مورچگان می‌رسند. گذار از مکانی از قدرتِ دنیوی، با گستره‌ای وسیع، به دره‌ای که در سطح زمین پایین‌تر قرار دارد و محل زندگی مورچگانی با اندازه‌ای بسیار کوچک است، به خوبی در کنار هم قرار می‌گیرد. ما به حرکت در فضا می‌اندیشیم، از آشنایی به بیگانگی، از فضای «اینجا» به فضاهای «آنجا». در این آیه گفته می‌شود که مورچه‌ای دیگر مورچگان را هشدار داد که سپاه پیامبر سلیمان ﷺ در حال نزدیک شدن است.

27:18 - and when they came to the Valley of the Ants, one ant said, ‘Ants! Go into your homes, in case Solomon and his hosts unwittingly crush you.’ Prophet Sulaymān and his army of humans, jinn and birds reach a valley of ants. The transitioning from a site of temporal power, large in scope, into a valley, low in landscape and inhabited by ants, miniature in size, juxtaposes well. We reflect on movements through space, from familiarity to foreignness, from space of ‘here’ into spaces of ‘there’. We are told in the verse that an ant warned the other ants that Prophet Sulaymān’s army was approaching.

آنان باید به «مساکن» (خانه‌های) خود بازگردند. این واژه از ریشهٔ «سَکَن» است که «مَسْکَن» (خانه) و «سَکینَه» (آرامش) نیز از آن برآمده‌اند. این نکته تأکید می‌کند که مورچگان نیز، با وجود جایگاه فروتنشان، خانه، جای تعلق و امنیت دارند؛ آنان جایگاه آرامش دارند.

They must retreat into their ‘dwellings’ (masākin). The word derives from sakan, from which we get maskan (home) and sakīna (tranquility). It reinforced that the ants, too, in their lowly setting, also have homes, places of belonging and security. They have a place of tranquillity.

آنها نیز توانایی درک دیدگاه دیگران را دارند و می‌توانند آسیبی را که در شرف وقوع بر دیگران است احساس کنند. ویژگی برجسته این خطاب، پذیرش و بروز همدلی است. این آیه همچنین از این جهت شگفت‌انگیز است که نشان می‌دهد مورچه چگونه حسن ظن می‌ورزد؛ زیرا او اعتراف می‌کند که حضرت سلیمان و لشکرش از آسیبی که مورد بیم است، آگاهانه نیستند.

They too are also able to take perspective and feel an impending harm on others. The empathy bearing is a salient feature of the appeal. The verse is striking too for what it reveals of the quality of forming a good opinion in that the ant acknowledges that Prophet Sulaymān and his army would be undiscerning of the feared destruction.

آیه ۱۹ آیه‌ای زیبا است و دعایی ژرف در معنا دارد که حاکی از حس عمیق فروتنی و سپاسگزاری در پیامبر سلیمان است.

Verse 19 is a beautiful verse and contains a supplication profound in meaning and suggestive of a heartfelt sense of humility and gratitude in Prophet Sulaymān:

۲۷:۱۹ - سلیمان از سخن او خندان شد و گفت: «پروردگارا، مرا الهام کن که نعمت‌هایی را که به من و پدر و مادرم عطا کرده‌ای شکر گزارم، و کارهای نیکی انجام دهم که تو را خشنود کند؛ و به رحمت خود، مرا در زمرهٔ بندگان شایستهٔ خود درآور.» در آغاز، می‌آموزیم که او «از سخن مورچه تبسم کرد و خندید». این امر، طبیعت خیرخواهانهٔ پادشاه‌پیامبر را نشان می‌دهد. سلیمان در لحظهٔ کوتاهِ «پیوند» میان «جهان‌ها»، سرزمین‌ها و آفرینش، شادی می‌یابد و دعا می‌کند. آغاز دعای او، «پروردگارا، مرا الهام کن که نعمت‌هایی را که به من و پدر و مادرم عطا کرده‌ای شکر گزارم»، بیانگر بندگی است، دعایی که هر مسلمانی باید آن را بیاموزد. گذر مسلمان از سرزمین‌ها یا رویارویی با دیگران، چه کوچک‌تر، چه ضعیف‌تر، چه محروم‌تر و چه فقیرتر، لحظه‌ای تأمل‌برانگیز است تا وابستگی تام او به الله، شکرگزاری و جدیت خود را ابراز کند. از این رو ضروری است که دل مسلمان همواره در یاد الله حاضر باشد.

27:19 - Solomon smiled broadly at her words and said, ‘Lord, inspire me to be thankful for the blessings You have granted me and my parents, and to do good deeds that please You; admit me by Your grace into the ranks of Your righteous servants.’ At the outset we learn that he “smiled, laughing at her speech”. This reflects the good-willed nature of the king-prophet. Finding joy at the small moment of “intermeshing” between ‘worlds’, landscapes, creation, Prophet Sulaymān supplicates. The opening of his prayer, “Lord, inspire me to be thankful for the blessings You have granted me and my parents” is reflective of servitude, a prayer every Muslim should learn. A Muslim’s transitioning through landscapes or in the encountering of others - smaller, perhaps weaker, disenfranchised, poorer – is a reflective moment to express his utmost dependence on Allāh, gratitude and earnestness. It is thus essential that the Muslim’s heart remains ever present in the remembrance of Allāh.

حضرت سلیمانؑ کا اپنے والدین کو اپنی دعا میں شامل کرنا، عاجزی اور شکرگزاری کی اس کیفیت میں مزید گہرائی پیدا کرتا ہے۔ "یہاں" اور "وہاں" کے زمانی و مکانی دائرے میں ایک "کہیں اور" کی جگہ نکل آتی ہے۔ حضرت سلیمانؑ کی دعا اور توجہ دنیاوی حدود سے بلند ہو جاتی ہے، اور وہ اپنے رب کے ساتھ مناجات میں سکون پاتے ہیں۔ مسلمان اپنی کامیابی اور صلاحیت کا جو بھی مشاہدہ کرے، وہ اپنے معاملات اللہ کی طرف لوٹا دیتا ہے۔ اگرچہ وہ نبی تھے، پھر بھی حضرت سلیمانؑ نے اللہ سے رہنمائی مانگی کہ وہ ایسے اعمال کی توفیق دے جو اللہ کو سب سے زیادہ پسند ہوں، نہ کہ وہ اعمال جو انہیں پہلے سے معلوم ہوں۔ اسی طرح انہوں نے یہ دعا نہیں کی کہ انہیں صرف انبیاء کے ساتھ جنت میں داخل کیا جائے، بلکہ یہ عرض کیا کہ "اپنے نیک بندوں" کے ساتھ۔ مزید یہ کہ انہوں نے اللہ سے اس لیے داخل کیے جانے کی درخواست نہیں کی کہ یہ ان کے اپنے اعمال، فرمانبرداری، بندگی، عبادت، کوشش یا کسی اور چیز کا نتیجہ ہے، بلکہ صرف "اپنی رحمت" کے سبب۔ ایسی منتقلی، یعنی مکان میں حرکت اور اپنے آپ کو ایک "غیر" کی نسبت سے دیکھنے کا عمل، اس وقت خوبصورتی سے ہم آہنگ ہو جاتا ہے جب مقصد اور توجہ اس ذات پر ہو جو زمان و مکان سے ماورا ہے۔ اس سے ہم یہ بھی سمجھ سکتے ہیں کہ شخصیت والدین کے اثرات سے تشکیل پاتی ہے۔ اس مثال میں ہم دیکھتے ہیں کہ حضرت سلیمانؑ حضرت داؤدؑ کے بیٹے تھے، اور قرآن میں باپ اور بیٹا دونوں کو "أوّاب" کہا گیا ہے، یعنی جو ہمیشہ اپنے معاملات اللہ کی طرف لوٹاتا ہو۔ والد کی عبادت و تعلق کی بدولت پہاڑ اور پرندے بھی حضرت داؤدؑ کے ساتھ اللہ کے ذکر میں شریک ہوئے، اسی لیے ان کے لیے بھی یہ وصف "أوّاب" بیان ہوا ہے۔ پستی کے رجحانات، یعنی انسانیت سے گرا دینا اور دوسروں کو "غیر" بنا دینا، نیز نیکی و راستی کے رجحانات، دونوں ہی والدین اور معاشرتی اثرات سے گہرے طور پر متاثر ہوتے ہیں۔

Prophet Sulaymān’s inclusion of his parents in his supplication adds further interest into the breadth of such humility and gratitude. The temporal spaces of ‘here’ and ‘there’ now find an ‘elsewhere’. Prophet Sulaymān’s prayer and focus transcends the earthly and he can find comfort in communing with His Lord. The Muslim, despite what he self-witnesses of success and ability returns his affairs to Allāh. Though he was a Prophet, Prophet Sulaymān felt the need to ask Allāh for guidance to perform those actions which were the most pleasing unto Allāh, not any action with which he might have already been familiar with. Nor did He ask Allāh to enter him into heaven with only other prophets, but instead with “Your righteous slaves”. Furthermore, he asked Allāh to enter him therein not because of his own doings, his obedience, servitude, worship, effort or anything else, but only by “Your Mercy”. Such a transitioning, a moving through space and reflection of self in relation to an Otherness becomes beautifully harmonised when the goal and focus is upon He who exists outside of time and space. It can also enable us to consider a personality as one shaped by parental influences. In this instance, we note that Prophet Sulaymān was the son of Prophet Dāwūd, and father and son are altogether described as awwāb (to always return one’s affairs unto Allāh) in the Qur’ān. On account of the father’s devotion so too did the mountains and birds join Dawūd in remembrance of Allāh. They too are thus described as awwāb . Tendencies of depravity – dehumanisation and othering – as well as tendencies of uprightness, are well informed by parental and social influences.

ما در زندگی به عنوان موجوداتی متصل زندگی می‌کنیم که با ریسمان‌های روابط از هر نوع به یکدیگر پیوند خورده‌ایم. کلیشه‌های منفی درباره دیگران گاه از سال‌های شکل‌گیری شخصیت فرد شکل می‌گیرند و این کلیشه‌ها می‌توانند ریشه‌دار شوند.

We exist as attached entities in life, attached by cords of relationships of all kinds. Negative stereotypes about others are sometimes formed from a person’s formative years, and these can become entrenched.