یوه تمدن (حضارة) د ژوند د تصورونو یوه ټولګه ده.

A civilisation (hadhara) is a collection of concepts about life.

تمدن یا د دیني الهي ډول وي (دیني الهیه) یا د انسان جوړ شوی ډول (وضعیه بشریه). دیني الهي تمدن له یوه عقیدې څخه سرچینه اخلي، لکه اسلامي تمدن چې له اسلامي عقیدې څخه سرچینه اخلي. او د انسان جوړ شوی تمدن یا له یوه عقیدې څخه سرچینه اخلي، لکه سرمایه‌دارانه لویدیز تمدن چې د ژوند د مفهومونو یوه ټولګه ده او له دې عقیدې څخه سرچینه اخلي چې دین له ژوند څخه جلا کړل شي. یا له یوې عقیدې څخه سرچینه نه اخلي، لکه شینټو، یوناني، بابلي او اشوري تمدنونه. دا تمدن د مفهومونو یوه ټولګه ده چې یوه ملت یا د ملتونو یوه ډله پرې موافقه کړې ده، نو دا یو ملي (شعبیه) یا انسان جوړ شوی تمدن دی.

Civilisation could be a spiritual divine one (deeniyya ilahiyya) or man-made (wadh'iyya bashariyya). The spiritual divine civilisation emanates from a doctrine (‘’’aqeedah); like the Islamic civilisation that emanates from the Islamic ‘’aqeedah. As for the man-made civilisation, either it emanates from a doctrine like the Capitalist Western civilisation that is a collection of concepts about life emanating from the doctrine of separating religion from life. Or it does not emanate from a doctrine like the Shinto, Greek, Babylonian and Assyrian civilisations. This civilisation is a collection of concepts that a people or a group of peoples agreed upon so it is a national (sh'abiyya) or man-made civilisation.

مضافاً به، ممکن است یک قوم یا اقوام دین (دین) و هر نوع عقیده‌ای داشته باشند، اما این دین هیچ مفاهیمی درباره زندگی ندارد، مانند مسیحیت و بودیزم. پس مردم بر مفاهیم زندگی‌ای که مخصوص خودشان است توافق می‌کنند، و این مفاهیم تمدن آنان را تشکیل می‌دهند، بدون آنکه این امر هیچ ارتباطی با دینشان داشته باشد، زیرا از آن سرچشمه نمی‌گیرد. بنابراین تمدن آنان الهی نیست، با وجود اینکه دین دارند. از این رو ممکن است اقوام مختلف، با وجود تفاوت ادیانشان، در یک تمدن با یکدیگر پیوند یابند، مانند ژاپنی‌ها، هندوها، سیک‌ها و فرانسوی‌ها؛ ادیانشان متفاوت است اما تمدنشان یکی است، یعنی سرمایه‌داری.

In addition, a people or peoples could have a religion (deen) and a doctrine whatsoever, but this religion has no concepts about life like Christianity and Buddhism. So people agree on concepts about life specific to them, where these concepts form their civilisation without this having any relationship with their religion, because it does not emanate from it. So their civilisation is not divine despite the fact that they have a religion. Hence, it is possible for various peoples to associate in one civilisation, despite the difference of their religions like the Japanese, Hindus and Sikhs and French; their religions are different but their civilisation is one, namely Capitalism.

مادی اشیاء جو زندگی کے امور میں استعمال ہوتی ہیں، تمدن (ہضارہ) کا حصہ نہیں ہیں، اگرچہ وہ بعض اوقات اسی سے پیدا ہوتی ہیں۔ ان ٹھوس مادی اشیاء کے لیے "مدنیہ" کی اصطلاح استعمال کرنے میں کوئی اعتراض نہیں، تاکہ انہیں ان تصورات کے مجموعے سے ممتاز کیا جا سکے جن کے لیے ہم نے لفظ "حضارہ" (تمدن) استعمال کیا ہے۔ اگر یہ مادی اشیاء کسی مخصوص تمدن سے پیدا ہوئی ہوں، جیسے مجسمے، تو وہ مخصوص مدنیہ کا حصہ ہیں۔ البتہ اگر وہ سائنس اور صنعت سے پیدا ہوئی ہوں، جیسے ٹیلی ویژن، راکٹ، ہوائی جہاز، پینسلین وغیرہ، تو وہ عالمگیر مدنیہ سے تعلق رکھتی ہیں۔ اس طرح مدنیہ مخصوص بھی ہو سکتا ہے اور عالمگیر بھی۔ یہ تمدن کے برعکس ہے جو مخصوص ہی ہو سکتا ہے۔ خصوصیت کا مطلب ہمارے اختیار کرنے سے متعلق ہے۔ پس جو مخصوص ہو اسے دوسروں سے اختیار کرنا ہمارے لیے جائز نہیں، جبکہ جو عالمگیر ہو اسے اختیار کرنا ہمارے لیے جائز ہے۔

Material objects that are used in life's affairs are not part of civilisation even though they sometimes result from it. There is no objection to give the technical term of 'madaniyya' for these tangible material objects so as to distinguish them from the collection of concepts for which we used the term 'hadhara' (civilisation). If these material objects resulted from a specific civilisation like statues then they are part of specific madaniyya. However, if they resulted from science and industry, then they are of universal madaniyya, like the television, rockets, planes, penicillin etc. Thus madaniyya can be specific and it can be universal. This is contrary to civilisation that cannot be but specific. The meaning of specificity (khususiyya) is related to our adoption. So what is specific is not permitted for us to adopt from others, whereas what is universal is permitted for us to adopt.

د تمدن (حضارة) او مدنیت (مدنیة) ترمنځ توپیر باید په هر وخت کې وساتل شي، لکه څنګه چې د هغو مادي شیانو ترمنځ توپیر هم ساتل ضروري دی چې له تمدن څخه راځي، او هغو مادي شیانو ترمنځ چې له ساینس او صنعت څخه راځي. دا ځکه چې مدنیت منلو په وخت کې د هغو شیانو ترمنځ توپیر وساتل شي، او همدارنګه د مدنیت او تمدن ترمنځ توپیر. د لویدیځ هغه مدنیت منلو کې هیڅ اعتراض نشته چې له ساینس او صنعت څخه راځي. خو هغه لویدیځ مدنیت چې له لویدیځ تمدن څخه راځي، په هیڅ حال کې منل جائز نه دي، ځکه چې هغه هغه بنسټ سره ټکر لري چې دا تمدن پرې ولاړ دی، یعنې عقیده. زمونږ عقیده د هغوی له عقیدې څخه توپیر لري، هغه عقیده چې د مصالحې حل او دین له ژوند څخه جلا کولو پر بنسټ ولاړه ده؛ د دنیوي ژوند په تصویر کې او د عملونو په معیار کې، کوم چې زمونږ لپاره حلال او حرام دي، او د هغوی لپاره ګټه ده؛ او د خوښۍ په معنا کې چې زمونږ لپاره د الله تعالی د رضا ترلاسه کول دي، او د هغوی لپاره بدني خوندونه، هغه دایمي آرامۍ ته ځکه وایي چې دا خوښي ده.

The distinction between civilisation (hadhara) and madaniyya must be observed at all times, just as it is imperative to observe the distinction between the material objects derived from civilisation and the material objects derived from science and industry. That is in order to observe, when adopting madaniyya, the distinction between its objects, and the distinction between it and civilisation. There is no objection to adopting Western madaniyya derived from science and industry. As for Western madaniyya derived from Western civilisation, it is not permitted to adopt it in any case whatsoever due to its contradiction with the Islamic civilisation in the basis upon which it is built namely the doctrine (‘aqeedah). Our ‘aqeedah is different from their doctrine that is built upon the compromise solution and separating religion from life; in the depiction of worldly life or the criterion for actions; which is the halal and haram for us, and benefit for them; and in the meaning of happiness which is permanent tranquillity, which is - for us - attaining the pleasure of Allah, and for them the bodily pleasures.

ترتیب د دې لپاره چې موږ پوه شو چې له نورو څخه څه اخلو او څه پرېږدو، ضروري ده چې تمدن او مدنیت ترمنځ توپیر وکړو، او همدارنګه هغه مدنیت چې د تمدني مفاهیمو څخه راولاړ شوی وي، د هغه مدنیت څخه چې د محض علومو او صنعت څخه پیدا شوی وي، توپیر ولرو.

In order that we become fully aware of what we adopt from others and what we leave, it is necessary to distinguish between civilisation and madaniyya, and it is necessary to distinguish between madaniyya resulting from civilisational concepts and madaniyya resulting from pure sciences and industry.

په دې پوښتنه کې چې "ولې تاسو د مفاهیمو لپاره اصطلاح 'حضارت' او د مادي شکلونو لپاره 'مدنیت' غوره کړ، نه بر عکس؟" ځواب ورکړل شوی: حضارت په ژبه کې د متمدن سیمې (لکه ښارونو) ته د اوسیدو په معنا دی، او 'الحضر' هغه څوک دي چې د ښارونو او کلیو خلک وي. القطامي وویل: "څوک چې د ښارونو کې د اوسیدو څخه خوشحاله وي، کوم بادیه نشین سړي به موږ وویني؟" په حالي ډول 'مدنه' په ځای کې د هغه کې د اوسیدو معنا لري، او 'مدینه' هم د ښار (مدینې) ته د رسیدو معنا ورکوي، نو دواړه معنې یو له بل ته نږدې دي. په دې (ځان ته متوجه) پوښتنې ځواب دا ورکول کیږي: حضارت په ژبه کې د فکر پورې اړوندو معنا لپاره کارول کیږي، نو مفاهیمو لپاره د دې کارول نږدې دي. په "القاموس" کې ویل شوي: "حضر دی لکه نَدُس، چې د بیان او فقه سړی دی." په "لسان العرب" کې ویل شوي: "یو سړی حَضِر ده ډېر فصیح ته، او حاضر هغه دی چې ښه شی راوړي." په "لسان العرب" کې همدارنګه راغلي: "او په حدیث کې: 'هغه ووایاست چې یحضرکم' یعنی هغه چې ستاسو په کې حاضر او موجود وي، او له ځانونو سره بل څه مه پورته کوئ." نو حضارت د مفاهیمو د ټولګې لپاره د مدنیت په پرتله نږدې، مناسب او برابر دی، او مدنیت د مادي شیانو لپاره نږدې دی. ویل شوي چې په اصطلاحاتو کې جنجال نشته، او مهمه دا ده چې مفاهیم او له هغو اخیستل شوي مادي شیان، او هغه مادي شیان چې له خالصو علومو، اختراعاتو او صنعت څخه اخیستل شوي، سره توپیر شي. لومړی رد دی او اخیستل یې ناروا دي، پداسې حال کې چې دویم اخیستل جایز دي.

If it is said: Why did you adopt the technical term 'hadhara' for concepts and the term 'madaniyya' for material forms instead of the reverse? Hadhara in language, is residence in a civilised region (like towns), while 'al-hadhir' is the one who is of towns and villages. Al- Qatami said: 'Whoever is pleased with residing in towns. Which Bedouin men will see us?' While 'madana' in the place means to reside therein, and 'madina' means also to arrive to the town (madinah), so the two meanings are close to each other. It is said in response to this (self-directed) question: hadhara is used in the language for meanings related to thoughts, so it is closer to use it for concepts. It was said in 'Al-Qamus': "Hadhura is like nadusa which is the man of eloquence. (bayan) and understanding (fiqh)." In Al- Lisan, it is said: "a man 'hadhr' to mean eloquent, and a man 'hadhir' if he brought something good." It also came in 'Al-Lisan': "And in the hadith: 'Say that which yahdhurukum' i.e. that which is present and existing in you, and do not burden yourselves with something else." So hadhara is closer, more consistent and appropriate to use for the collection of concepts than using madaniyya, and madaniyya is closer to be used in material objects. It has been said that there is no contest in technical terminology (istilah), and what is important is distinguishing between concepts and material objects derived thereof, and material objects derived from them and material objects derived from pure sciences, inventions and industry. The first is rejected and it is not permitted to take them, while it is permitted to take the second.

تمدن یو داسې مجموعه ده چې د ژوند په اړه نظریات راټولوي. دا یا الهي روحاني (دیني) وي او یا انساني ساخته. د روحاني الهي تمدن یوه بېلګه اسلامي تمدن دی، او د انساني ساخته تمدن بېلګې هندي تمدن او لویدیځ تمدن دي. د دې تمدنونو شتون یوه ټاکلې او نه منل کېدونکې خبره ده، همداسې د دوی تر منځ توپیر هم داسې دی چې یوازې دروغجن یې انکار کولی شي. د الهي تمدن سرچینه، د هغه د خلکو په اند، وحي ده؛ د انساني ساخته تمدن سرچینه هغه خلک دي چې په هغه یوه موافقه کړې. یوازې همدا د تمیز او توپیر لپاره بس دی. که چېرې په ځینو نظریاتو کې یو ډول ورته والی هم ښکاره شي، دا نه یوه موافقه ده او نه ګډه خبره، ځکه تمدن کله چې منل کېږي، باید د هغه بنسټ یا اساس سره یوځای ومنل شي چې له هغه څخه راووتی یا پرې ولاړ دی. نو که د دوو تمدنونو بنسټ توپیر ولري، د ځینو نظریاتو تر منځ موافقه یا د ژوند په اړه د ځینو نظریاتو ورته والی هېڅ ارزښت نه لري. دا ځکه چې نظریه د خپل بنسټ څانګه ده، او یوازې د خپل بنسټ سره منل کېدای شي. اسلامي تمدن او لویدیځ تمدن دواړه د کب خوړل، د پشمو اغوستل، شخصي ملکیت، ښځې ته وکالت ورکول، واکمن محاسبه کول او درمل اخیستل اجازه ورکوي. په دې سره، دا او د دوی ورته شیان د اسلامي تمدن څخه نه ګڼل کېږي، مګر دا چې د الله له خوا محمد ته د وحي په توګه، یعنې د شریعت په توګه ومنل شي، پداسې حال کې چې دوی په سرمایه داره تمدن کې د ګټې (مصلحت) یا د عقل له خوا د ښه کېدو پر بنسټ منل کېږي. که مسلمان دوی د ګټې (مصلحت) یا عقلي ښه کېدو پر بنسټ ومني، دا د اسلام څخه اخیستل نه ګڼل کېږي.

We have said that the civilisation (hadhara) is a collection of concepts about life, and that either it is a spiritual divine one (deeniyya) or man- made. An example of the spiritual divine civilisation is the Islamic civilisation, and an example of the man-made are the Indian civilisation and Western civilisation. The existence of these civilisations is a definite matter and an incontestable established fact. Likewise is the difference between them, such that none but the liar can deny it. The source of the divine civilisation, according to its people, is revelation; the source of the man-made civilisation is the people who agreed on it. This alone suffices is enough for distinction and difference. Even if there appears a type of meeting in some of the concepts, this is not an agreement or a common matter. This is because civilisation, when it is adopted, must be adopted together with the basis from which it emanated or the basis it is built upon. So if the basis between two civilisations is different, the agreement between some of their concepts, or the existence of similarity between some of their concepts about life, is worth no attention. This is because the concept is a branch from its basis (asl), and it cannot be adopted except with its basis. Both the Islamic civilisation and the Western civilisation allow eating fish, wearing wool, private property, delegating the woman, accounting the ruler and taking medicine. However, these and their like are not considered of the Islamic civilisation unless they are adopted based upon being revelation from Allah to Muhammad
i.e. upon their being Shar'a, whereas they are adopted in the Capitalist civilisation based upon their being of interest (maslaha) or their being ameliorated by their minds. If the Muslim adopts them based upon their interest (maslaha)or the rational amelioration, it is not considered adopting from Islam.

تہذیبوں کے درمیان فرق ایک ایسی حقیقت ہے جس سے انکار کی کوئی گنجائش نہیں۔ ہمارے لیے اصل اہمیت اسلامی تہذیب اور دیگر تہذیبوں، خصوصاً مغربی تہذیب کے درمیان اس فرق کی ہے، اور اُن مسائل کی ہے جو اس فرق سے پیدا ہوتے ہیں یا اس پر استوار ہوتے ہیں، مثلاً مکالمہ (الحوار)، تصادم (الصراع)، ایک عالمگیر تہذیب کے قیام کا امکان، تصادم کی صورتیں اور اقسام، اور یہ سوال کہ آیا یہ تصادم ختم ہو جائے گا، چھپ جائے گا، یا ایک تہذیب کو دوسری تہذیبوں پر فتح حاصل ہوگی؟ اسی طرح یہ سوال بھی کہ ادیان کے درمیان مذہبی مکالمے سے، اس کے داعیوں کے نزدیک، کیا مراد ہے، اور اس بارے میں درست موقف کیا ہے؟ ادیان اور تہذیبوں کے درمیان فرق کیا ہے، وغیرہ۔

The difference between civilisations is a matter of fact without any possibility to deny it. What concerns us is the difference between the Islamic civilisation and others, in particular the Western civilisation, and what results from this difference or is built upon it, such as the issues of dialogue (al-hiwar), the clash (as-sira'a), the possibility of founding one universal civilisation, the forms and types of clash and will the clash cease, hide or will there be a victory for one civilisation over others? What is meant by religious dialogue between religions in view of those who call for it, and what is the correct position regarding it? What is the difference between religions and civilisations etc?

دینونه دوه ډوله دي: یو دین چې له هغې څخه یوه تمدن راپیدا کیږي، یعنې د ژوند د مفکورو یوه ټولګه لري، لکه اسلامي دین، او یو داسې دین چې له هغې هیڅ تمدن نه راپیدا کیږي او په هغه کې د مفکورو ټولګه نشته - لکه عیسوي دین. که څه هم دا د "غلا مه کوه او زنا مه کوه" په څېر ایډیالونه لري، خو د ژوند ټولو اړخونو ته رسېدونکه د مفکورو ټولګه نه لري. له همدې امله، عیسوي دین د داسې دین یوه مناسبه بېلګه ده چې له هغې هیڅ تمدن نه سرچینه اخلي.

Religions are of two types: A deen (religion) from which a civilisation emerges i.e. it has a collection of concepts about life, like the Islamic deen, and a religion from which no civilisation emerges - and there is no collection of concepts therein - like the Christian religion. Though it has ideals like 'Do not steal and do not commit zina', however, it has no collection of concepts covering all aspects of life. Hence, the Christian religion is an appropriate example of a religion from which no civilisation emanates.

سرمایه‌دارانه تمدن د عیسوی دین څخه نه سرچینه اخلي، که څه هم دا تمدن په هغه هیوادونو کې رامنځته شو چې د دوی اکثریت نفوس عیسوي دي. نو د اسلام او عیسویت ترمنځ خبرې اترې، ټکر یا شراکت، د اسلام او سرمایه‌دارانه تمدن ترمنځ د خبرو اترو یا ټکر څخه توپیر لري.

The Capitalist civilisation does not emanate from the Christian religion; even if it came about in countries where the majority of their populations are Christians. So the dialogue or clash or partnership between Islam and Christianity differs from the dialogue or clash between it and the Capitalist civilisation.