اسلام آج انہی طریقوں سے حاصل کیا اور پڑھا جاتا ہے، اور ان کی نوعیت ہی سے واضح ہے کہ یہ کوئی اسلامی فکر قائم نہیں کر سکتے۔ انہی کے عام ہونے کے نتیجے میں، یونیورسٹیوں، مساجد اور اداروں میں مسلمانوں کی بڑی تعداد کے اسلام پڑھنے اور شیخوں کی بڑھتی ہوئی تعداد کے باوجود، مسلمانوں کی موجودہ فکر پر فکری کاہلی، سطحی اور جذباتی سوچ چھائی ہوئی ہے۔ ان طریقوں سے فطری طور پر ایسی ہی صورتِ حال پیدا ہوتی ہے، کیونکہ اسلام کو اب وہ نظریہ نہیں سمجھا جاتا جو زندگی کے بارے میں نقطۂ نظر کی تشکیل کرے۔ بلکہ اسلام کو یا تو جامد اور ساکت معلومات کے طور پر لیا جاتا ہے، یا جذبات کو بہلانے والی کہانیوں کے طور پر۔ ذیل میں امتِ مسلمہ کی موجودہ فکر کی وہ چند خصوصیات بیان کی جاتی ہیں جو ان طریقوں سے اسلام حاصل کرنے کے نتیجے میں ابھری ہیں۔

Islam today is acquired and studied through these methods, and it is obvious by their nature that they cannot establish any Islamic thinking. As a result of their prevalance, idleness in thinking, and superficial and emotional thinking are encompassing the current thinking of Muslims in spite of the tremendous number of Muslims studying Islam in universities, masjids, and institutions, and the increasing number of Shaykhs. These methods naturally lead to such a situation because Islam is no longer viewed as an ideology that shapes the point of view towards life. Rather, Islam is taken either as rigid or static information, or as stories to appease the emotions. Following are some characteristics of the current thinking of the Muslim Ummah that have emerged as a result of acquiring Islam through these methods.

تفکر کو سطحی، ژرف یا روشن‌بینانه کے طور پر بیان کیا جا سکتا ہے۔ سطحی تفکر کسی صورتِ حال کے گہرے اور جامع مطالعے کی کمی کا نتیجہ ہوتا ہے، اور جو شخص اس طرز پر سوچتا ہے وہ کسی واقعے یا صورتِ حال کی ظاہری سطح پر ہی اکتفا کر لیتا ہے۔ یہی سطحی سوچ مسلمانوں کی موجودہ سیاسی فکر میں بھی جھلکتی ہے۔ جب مسلمان اسلامی دنیا کی موجودہ ریاستوں کی طرف دیکھتے ہیں تو وہ سمجھتے ہیں کہ یہ ریاستیں آزاد ہیں اور ان کے حکمرانوں کی اپنی مرضی چلتی ہے، صرف اس لیے کہ ان کی اپنی سرحدیں، اپنا پرچم، اپنا آئین اور بین الاقوامی تنظیموں میں اپنی رکنیت ہے۔ تاہم اگر یہی شخص، جو یہ نتیجہ اخذ کرتا ہے، ان ریاستوں کی حقیقت، ان کے قیام کے طریقے اور مغرب کے ساتھ ان کے تعلق کا مطالعہ کرنے میں وقت صرف کرے تو وہ یہ نتیجہ نہیں نکالے گا کہ یہ ریاستیں آزاد ہیں۔

Thinking can be characterized as either superficial, profound, or enlightened. The superficial thinking results from a lack of deep and comprehensive study of the situation, and the individual who resorts to this thinking is content with looking at the surface of any event or situation. This superficial though reflects in the current political thinking of the Muslims. When Muslims look to the existing states in the Muslim world, they think that these states are independent and that the rulers have their own will simply because they each have their own borders, flag, constitution, and membership in international organizations. However, if the same person who reaches this conclusion would spend time studying the reality of these states, how they were developed, and their relationship with the West, he would not conclude that these states are independent.

یو بل مثال د سطحي فکر دی دا دعوه کول چې ډیموکراسي د هغه شورا سره برابره ده چې اسلام یې غوښتنه کوي، یوازې په دې بنسټ چې اسلام مشورې ته هڅوي او امت ته د خلیفه په ټاکلو کې د انتخاب حق ورکوي. په داسې حال کې چې د ډیموکراسۍ د فکري بنسټ په ژور ډول څېړنه دا ښيي چې ډیموکراسي یوه ځانګړې نظام ده چې په دې عقیده ولاړه ده چې انسان حق لري خپل قوانین جوړ کړي او د سم او ناسم خپل معیارونه پخپله وټاکي. دا عقیده د اسلامي نظام له بنسټ سره ټکر لري، ځکه اسلامي نظام وايي چې یوازې الله (ج) ...

Another example of superficial thinking is claiming that Democracy parallels the Shura that Islam calls for based solely upon the fact that Islam recommends consultation and gives the Ummah the right to choose the Khalifah. However, closely examining the ideological basis of Democracy in a profound way will reveal that Democracy is a specific system based on the notion that the human being has the right to make his own laws and decide for himself his own standards of right and wrong. This notion contradicts the basis of the Islamic system, which states that only Allah (swt)

د قانون جوړولو او حلال او حرام ټاکلو حق یوازې الله ﷻ لري، او انسان یوازې دا حق لري چې دغه قوانین وپوهیږي او پر عمل یې وکړي. نه یوازې دا چې ډیموکراتیک او اسلامي نظامونه د خپلو قوانینو په سرچینه کې توپیر لري، بلکې د قانوني سرچینو څخه د قوانینو د استخراج په پروسه کې هم توپیر لري.

کله چې د فکر کچه ټیټه شي، انسان به نور په خپله هیڅ اصلي څیړنه نشي کولی. په داسې حال کې به انسان هر هغه پیښې یا مسئلې ته، چې د کومې ډول اصلي فکر یا څیړنې ته اړتیا ولري، د نورو لخوا جوړ شوي نظرونه غوره کړي. سیاسي، حقوقي یا هر بل مسئلې کې داسې سړی به د ځواب لپاره نورو ته مراجعه وکړي. او د نورو څخه نظر یا فتوی اخیستو وروسته، هغه به دا نظر د خپل نظر په توګه دفاع او توجیه کړي، پرته له دې چې اړوند دلایل وڅیړي، یوازې د هغه کس باور له امله چې دا نظر یې جوړ کړی.

When the thinking level declines, the individual will be unable to conduct any original research on his own. In this situation, the individual will adopt already-existing ideas established by others when faced with any case or issue that requires any type of original thought or research. Whether in political, legal, or any other issues, such a person will turn to others to provide him with the answers. And after taking the answer or opinion from others, he will defend and justify this opinion as if it was his own without researching the related evidences, only because of his trust in the one who established the opinion.

دا ډول فکر د مسلمانانو تر منځ د دوی له ډیرو شمیر سره سره پراخ دی، په داسې حال کې چې اصلي فکر تقریباً نشته. داسې تقلید په فقه کې د هغو کسانو لپاره جواز لري چې اجتهاد نه شي کولی، او همدارنګه د مجتهد لپاره هم جواز لري کله چې هغه باید خپل اجتهاد ونه کاروي. په هرصورت، دا ډول فکر په عقیده کې جواز نه لري، ځکه دا ښه معلومه ده چې مسلمانان منع دي له دې څخه چې خپل عقیده د تقلید له لارې غوره کړي. دا ډول چلند د عقیدې په اړه له کافرانو څخه سرچینه اخیستې، چې یوازې خپل نیکونو ته ورتګ کوي پرته له دې چې د خپلو عقیدو په اړه کومه ډول فکر یا څیړنه پیل کړي. سربیره پر دې، د ایمان تعریف په عقیده کې د تقلید لپاره ځای نه پریږدي، ځکه ایمان د هغه قطعي باور په توګه تعریف شوی چې د واقعیت سره سمون لري او په قطعي دلیلونو ولاړ وي. تقلید داسې ایمان نشي تاسیس کولی، ځکه دا د موضوع په اړه فکر کولو او د هغو دلیلونو پر بنسټ د خپل دعوې جوړولو غوښتنه کوي چې قطعي باور ثابت کړي. له همدې امله، د هیچا لپاره سم نه دی چې ووایی: "زه الله او رسول ﷺ ته ایمان لرم" یوازې په دې دلیل چې پلار یا شیخ یې داسې ویلي دي.

This type of thinking is widespread among Muslims in spite of their large numbers, whereas the amount of original thinking is almost non-existent. Such taqleed (imitation) is acceptable in fiqh for those unable to conduct ijtihad and is also acceptable for the mujtahid is some where he does not have to exercise his own ijtihad. However, this type of thinking is not allowed in the Aqeedah, as it is well known that Muslims are prohibited from adopting their Aqeedah through taqleed. Such an approach towards the Aqeedah originated from the non-Muslims who simply follow their ancestors without initiating any type of thinking or research into their beliefs. Furthermore, the definition of Iman leaves no room for the taqleed in the Aqeedah because Iman is defined as the conclusive belief that agrees with the reality and is based on conclusive evidences. Taqleed cannot establish such an Iman because it requires thinking about the issue and building one’s case based on daleels that establish the conclusive belief. Therefore, it is incorrect for anyone to say "I believe in Allah and the Messenger" because his father or shaykh said so.

په ورځنۍ ژوند کې داسې ساحې شتون لري چې ژور او همه‌اړخیز فکر ته اړتیا لري، لکه سیاسي پیښې، یا په لابراتوار کې څېړنه کول، یا په حقوقي قضیه کې شواهد لټول. سربیره پردې، داسې حالات هم دي چې په فکر کولو سره حل کېږي، لکه دا چې د یرغل سره څنګه معامله وشي او کوم ځانګړي ستراتیژي او تدابیر ونیول شي. داسې یوه پیښه د خندق د غزا په وخت کې د پیغمبر ﷺ له خوا ښودل شوې، چېرې چې پیغمبر ﷺ ډېری تدابیر پیل کړل چې د مدینې د برید د مخنیوي لپاره د اوضاع په اړه پراخ فکر ته اړتیا درلوده.

In everyday life, there are areas that require deep and comprehensive thinking, such as political events or conducting research in the lab, or searching for the evidence in a legal matter. In addition, there are situations that need to be addressed by thinking, such as how to deal with an attack and what specific strategies and measures to undertake. Such an incident was demonstrated by the Prophet (saaw) during the Battle of Al-Khandaq, in which the Prophet (saaw) initiated numerous tactics which required extensive thinking about the situation in order to effectively counter the attack upon Medina.

له بلې، ځینې حالات او مسلې داسې دي چې فکر ته اړتیا نه لري. د دې ثابتولو لپاره چې اوبه د تږي انسان اړتیا پوره کوي، یا دا ثابتولو لپاره چې هر ملت باید د خپلو دښمنانو په وړاندې خپل ساتنه وکړي، اوږدې تجربې او پراخه مطالعې ته اړتیا نشته. دا ډول مسلې د ورځنۍ تجربې له مخې ښکاره دي. همدارنګه، کله چې یو مسلمان اذان واوري، هغه ته د وضو د کولو په اړه فکر کولو اړتیا نه لیدل کیږي، ځکه دا عمل هغه ته دومره پیژندل شوی دی چې هغه پرته له دې چې د حرکتونو په اړه فکر وکړي، په خپلکۍ سره یې ترسره کوي. که څه هم یو نوی مسلمان ممکن په پیل کې د وضو د څو ښودنو ته اړتیا ولري، خو هغه ته هر ځل چې د وضو کولو اړتیا وي، د هغې په اړه فلسفه کولو اړتیا نشته.

On the other hand, there are situations and issues which do not require thinking. One does not need to conduct lengthy experiments and engage in extensive study to prove that water fulfills the need of a thirsty person or to prove that any nation must protect itself against its enemies. Such issues are plainly obvious from everyday experience. Also, when a Muslim hears the Adhan, he does not need to think about how to perform the wudu because this action is so well-known to him that he automatically does it without any need to think about the movements. While a new Muslim may initially require a few demonstrations of the wudu, he does not need to philosophize the wudu every time he needs to perform it.

مگر مسلمانانو دا باریک کرښه له لاسه ورکړه چې د هغو شیانو ترمنځ توپیر کوي چې فکر کول پکار دي او هغه چې فکر ته اړتیا نلري. په پایله کې مسلمانانو د داسې مسایلو په اړه د ډیرې اوږدې او تفصیلي خبرو پیل وکړ چې دومره تفصیل ته اړتیا نلري. یو شیخ به د یو کال ټول وخت د خلکو ته د وضو احکام تشریح کولو کې تېر کړ، پداسې حال کې چې د څو عملي خبرو بسنه وه. سربیره پردې، نور کسان به د وضو، طهارت، د لمانځه د حرکاتو او نورو داسې مسایلو په اړه د ادب ټوټې پر ټوټې لیکلې.

په دې مسئله کې د حل لپاره باید وپوهیږو چې د فکر کولو عمل دا غواړي چې فرد هغه څه احساس او درک کړي چې موضوع یې ده. هېڅوک نشي کولای د هغو مسئلو په اړه فکر وکړي چې د هغه د حواسو له دایرې بهر وي، مګر دا چې د دې مسئلو په اړه یو معتبر دلیل د داسې سرچینې څخه راشي چې عقل مخکې د اعتبار وړ ثابته کړې وي. په دې چوکاټ کې مسلمانان د جنو، ملایکو، د قیامت ورځې، جنت او دوزخ او د غیب نورو اړخونو باور لري. د دې حقیقتونو باور په هغه ښکاره دلیل ولاړ دی چې د عقل له لارې ثابتیږي، او دا باید د مابعدالطبیعه څخه توپیر ولري، چې په محض تخمین ولاړه ده.

In order to address this issue, one must realize that the thinking process requires that the individual sense and comprehend the issue at hand. No one can think about issues that are beyond the scope of their senses unless an authentic evidence regarding such issues comes from a source that the rationale has already established as credible. Within this context, Muslims believe in the Jinn, the Angels, the Day of Judgment, Paradise and Hell-fire, and other aspects of the Ghaib. The belief in such realities is built upon the conclusive evidence that is established through the intellect, to be distinguished from metaphysics, which is based upon pure speculation.

دې وروستیو کې، ماورايي فکر د مسلمانانو د فکري پروسې ته راننوتی دی.

Recently, the metaphysical thinking has seeped into the thinking process of the Muslims.

نن ورځ مسلمانان د مابعدالطبیعی فکر دوه بڼې څرګندوي:

Nowadays, the Muslims manifest the metaphysical thinking in two aspects:

بې ځایه فکر کولو د حدونو او انساني ذهن د محدودیت نه پوهیدل د دې سبب شوي دي چې مسلمانان د غیب په اړه خپل ذهن او حواسو ته په تکیه د بحث کوي. په پایله کې د جنو په څیر مسئلې د مسلمانانو په فکر کې ډیره لویه ځای نیولی دی، تر دې حده چې ځینې خلک دعوا کوي چې دوی کولای شي له جنو سره اړیکه ونیسي. د دې ډول بله بېلگه هغه بحث دی چې د الله تعالی د صفاتو په اړه دی او دا چې آیا دوی د هغه د ذات برخه ده که نه. که څه هم مسلمانانو باید د دې ډول حقیقتونو په شتون ایمان ولري، خو دا ایمان باید د دلیل د متن پورې محدود وي او له هغه نه بهر تجاوز ونه کړي، ځکه چې فکر کولو لپاره احساس اړین دی. که انسان د داسې حقیقتونو په اړه د فکر پیل کړي چې انساني ذهن یې نه شي پوهیدلی یا احساسولی، نو پایله به یې یوازې اټکلي تصور وي چې له هیڅ ډول فکر څخه خالي وي.

Failure to understand the limits of the thinking process and the human mind has resulted in Muslims discussing issues related to the Ghaib using their own mind and senses. As a result, issues such as the jinn occupy a very large space in the thinking of Muslims, to the extent that some even claim that they can communicate with the jinn. Another example of such an issue is the discussion that revolves around the Attributes of Allah and whether or not they are part of His Entity. Although Muslims must believe in the existence of such realities, this belief must be limited to the text of the evidence and cannot venture beyond it because the thinking process requires sensation in order to occur. Attempting to initiate the thinking process upon realities that the human mind cannot comprehend or sense will result in speculative imagination devoid of any thought.

د دې ډول فکر د ټیټ کچې د یو شمیر مهمو دلیلونو له امله رامنځته شو. یو مهم دلیل دا دی چې د مسلمانو د امت د اوسني حالت په اړه بحث کول د واکمنو اشرافیه سره د ستونزو سبب کیدای شي. په پایله کې خلک داسې موضوعاتو ته مخه کوي چې ممکن د واکمن نظامونو لپاره ستونزمن نه وي. په حقیقت کې واکمنه اشرافیه ممکن په دې ډول فکر ته هڅه هم ورکړي، ترڅو مسلمانان د هغو اصلي ستونزو څخه وګرځوي چې له هغوی سره مخ دي. بل دلیل دا دی چې د مسلمانانو تر منځ شتون لرونکې د فکر ټیټه کچه ممکن افرادو ته دې ډول موضوعات د بحث لپاره وهڅوي، ځکه چې ما بعد الطبیعې (میتافزیک) ته جدي فکر ته اړتیا نه لري، هغه شی چې ډیرو خلکو لپاره د پیل کول ستونزمن دي. د ما بعد الطبیعي فکر ټول هغه څه غواړي چې کیسې راوړل او تخیل ته لګام پرېښودل دي، پرته له دې چې د یوې دعوې یا استدلال د جوړولو لپاره کوم ځانګړی او ریښتینی دلیل ولټول شي، او دا داسې کار دی چې هر څوک یې په نسبي اسانۍ او آرامۍ سره کولی شي.

Many reasons contributed to such a level of thinking. One important reason is that discussing the current situation of the Muslim Ummah may lead to some problems with the ruling elite. As a result, people would shift towards such issues because they may not be problematic to the ruling establishments. In fact, the ruling elite may even encourage this type of thinking to distract the Muslims from the real issues facing them. Another reason is that the low level of thinking that exists among Muslims may push the individuals to discuss such issues because metaphysics does not require serious thinking, which is difficult for many people to initiate. All that metaphysical thinking requires is bringing stories and unleashing the imagination without the need to establish any concrete evidence to build a case or argument, which is something that anyone can do with relative ease and comfort.

قدریہ غیبیہ سے مراد یہ ہے کہ اعمال کا تعلق حکمِ شرعی سے ہٹا کر اُس چیز کی طرف منتقل کر دیا جائے جسے کوئی شخص اللہ کے علم کا حصہ سمجھ لے۔ اس طرح کی ذہنیت کی مثالیں یہ ہیں: یہ دعویٰ کرنا کہ مسلمانوں کی موجودہ پسماندگی اور زوال ان کی تقدیر ہے جسے نہ کوئی دور کیا جا سکتا ہے اور نہ بدلا جا سکتا ہے، یا دعا کو مسلمانوں کی حالت بدلنے کا واحد ذریعہ سمجھنا اور کوئی عملی اقدام نہ کرنا، یا یہ دعویٰ کرنا کہ جِنّات اور شیاطین بعض بیماریوں کا سبب ہیں اور ان کا علاج یہ ہے کہ ان سے رابطہ قائم کیا جائے۔

Qadriyya Ghaibiyya refers to shifting the connection of the actions from the Hukm Sharii to what someone may imagine as the Knowledge of Allah. Examples of such a mentality are claiming that the current backwardness and decline of the Muslims is their destiny that cannot be addressed or changed, or using the Du’a as the only means of changing the situation of Muslims without initiating any action, or claiming that the jinn and the shayateen are the cause of some diseases and that the way to cure the disease is to communicate with them.

مسلمانان باید باور داشته باشند چې علت او معلول یو طبیعي قانون دی چې الله (ج) په دې کائنات کې ټاکلی دی۔

Muslims must believe that Cause-and-Effect is a natural law that Allah (swt) set in this universe.

دا اثر یوازې هغه وخت راښکاره کیږي کله چې سبب موجود وي. د مثال په توګه، بریا هغه وخت نه راتلای شي کله چې د هغې اسباب موجود نه وي، لکه د لښکر پوره یقین په خپلو موخو، د مشرانو هوښیاري، او د تیاری او پلان کچه. همدارنګه، د ناروغۍ درملنه یو سبب لري، هغه سم درمل دی. پیغمبر ﷺ وفرمایل: "ای د الله بنده! درملنه وکړه، ځکه الله ناروغي او درمل دواړه پیدا کړي دي." په یوه پېښه کې یو سړی پیغمبر ﷺ ته راغی او وې غوښتل چې د هغه اوښ د پوستکي د ناروغۍ د درملنې لپاره دعا وکړي. پیغمبر ﷺ هغه سړي ته وفرمایل: "خپلې دعا ته لږ قطران هم ورزیات کړه،" په دې اشاره چې یوازې دعا به موخه نه پوره کوي. په بله پېښه کې پیغمبر ﷺ هغه سړي ته چې غوښتل خپل اوښ پرېږدي او د توکل پر بنسټ د هغې ساتنه وغواړي، وفرمایل: "هغه وتړه، بیا توکل وکړه." په همدې ډول، مسلمانان له خپل اوسني حال څخه یوازې د دعا او عبادت په واسطه نه، بلکې د بدلون پیل کولو او د بیا ژوندي کېدو د رامنځته کولو لپاره د کار کولو له لارې راویستل کیږي. الله (سبحانه وتعالی)

The effect will occur only if the cause exists. For example, victory cannot materialize unless its causes exist, such as the army’s firm conviction in its objectives, the shrewdness of the leaders, and the level of preparation and planning. Also, curing a disease has a cause, which is the correct medication. The Prophet (saaw) said, "O servant of Allah! Seek medical treatment since Allah created the disease and the medication." In one incident, a man came to the Prophet (saaw) asking him to make Du’a to his camel to cure her from a skin disease. The Prophet (saaw) told the man, "Add to your Du’a some tar," indicating that the Du’a by itself will not accomplish the objective. In another incident, the Prophet (saaw) told a man who wanted to unleash his camel while depending on the tawakul to protect her, "Leash her, and then have the tawakul." By the same token, reviving the Muslims from their current status quo will occur not by Du’a and ibadah alone but through initiating the change and working towards creating the revival. Allah (swt)

جیسا کہ پہلے ذکر ہوا، عقلی طرزِ فکر ایک ایسا عمل ہے جس میں حقیقت، ایک سالم انسانی عقل، حواس جو حقیقت کو احساس کی صورت میں عقل تک پہنچاتے ہیں، اور سابقہ معلومات جنہیں عقل احساس کے ساتھ جوڑ کر فکر پیدا کرتی ہے، شامل ہوتے ہیں۔ پس عقلی طریقہ یہ ہے کہ زیرِ بحث حقیقت یا مسئلے کے بارے میں اسی طرح غور کیا جائے جیسا وہ ہے۔ البتہ سائنسی طریقہ تجربات کرنے اور جمع شدہ معلومات کی بنیاد پر نتیجہ اخذ کرنے پر قائم ہے۔ کسی بھی قسم کی سائنسی تحقیق حقیقت یا صورتِ حال کو جیسی وہ ہے، اس پر انحصار نہیں کرتی، بلکہ اس بات کا تقاضا کرتی ہے کہ زیرِ مطالعہ مادّے کو اس کے فطری ماحول سے مختلف ماحول میں رکھا جائے، پھر ان مسلط کردہ حالات کا اس مادّے پر اثر مشاہدہ کیا جائے۔ اس عمل کو سائنسی تجربہ کہا جاتا ہے، اور یہی سائنسی طرزِ فکر کی بنیاد ہے۔

As previously mentioned, the intellectual way of thinking is a process which involves the reality, a sound human mind, senses which transfer the reality to the mind as a sensation, and previous information which the mind links to the sensation to produce a thought. Thus, the intellectual method entails thinking about the reality at hand or the issue as it is. However, the scientific method is based upon performing experiments and reaching a conclusion based on the data collected. Any kind of scientific research does not depend on the situation or the reality as is but necessitates subjecting the material under scrutiny to an environment different than its natural environment and then observing the impact of these imposed conditions on the material. This process is referred to as the scientific experiment, which constitutes the cornerstone of the scientific method of thinking.

د علمي میتھډ د عقلي میتھډ یوه څانګه ده، ځکه چې د عقلي میتھډ په شان، علمي پروسې هم یوه حقیقت ته اړتیا لري، حواس ته ترڅو هغه حقیقت ادراک کړي، او یو انساني دماغ ته ترڅو څیړنه او تحلیل وکړي او یوه پایلې ته ورسیږي.

The scientific method is a branch of the rational method because, like the rational method, the scientific process requires a reality, senses in order to perceive the reality, and a human brain in order to perform the research and analysis to arrive at a conclusion.

البته، د دوی ترمنځ توپیر د هغه واقعیت په ډول کې پروت دی چې پکې شامل دی، او په پایله کې د علمي پروسې په دوران کې ترسره شوي څېړنې او تحلیل به د عقلي پروسې څخه توپیر ولري. علمي میتود په ټولو څانګو کې نشي کارېدای، ځکه چې ټول شیان د تجربې تابع نه شي کېدای. که څه هم د فزیک، بیولوژۍ او انجینرۍ په څېر علمي برخې د تجربې پر بنسټ بحث کېدای شي، خو د فلسفې، تاریخ، اقتصاد، قانون او د عقیدې د عقیدو په څېر علمي برخې د علمي میتود په کارولو سره بحث نشي کېدای، ځکه دغه څانګې داسې مادي شیان نه دي چې د تجربې او اندازه کولو تابع وي. د مثال په توګه، د یوې ایډیالوژۍ د اغېز د ازموینې لپاره د یوه ملت د پرمختګ پر وړاندې علمي ازموینه به داسې وې چې یو ملت له یوې ایډیالوژۍ سره مخ شي او بل ملت له هغې څخه بې برخې کړای شي، ترڅو وګورو چې ایا ایډیالوژي پرمختګ راولي. داسې مطالعه د تجربوي میتود له حدودو بهر ده، ځکه انسان نشي کولای ملتونه، افراد یا ټولنې په داسې شرایطو کې په زور اخته کړي. په هرصورت، انسان کولای شي ملتونه یا افراد لکه څنګه چې دي، یا د تاریخ په اوږدو کې وویني او په عقلي ډول دا پایله ترلاسه کړي چې ایډیالوژي د ملت د پرمختګ لامل ګرځي. د علمي او عقلي میتود بل مهم توپیر د دواړو ډولونو د فکر له لارې ترلاسه شوو حقایقو یا پایلو کې دی. علمي میتود نسبي حقایق رامینځته کوي، نه مطلق حقایق، ځکه دا د نسبي اندازه کولو پر بنسټ والړ دی.

دا ډول فکر دوه برخو کې څرګندیدای شي:

This type of thinking can manifest in two aspects:

1. د آرزو پر بنسټ فکر: کله چې یو کس د یوې ځانګړې پایلې د ترلاسه کولو لپاره احساساتي تمایل ولري، نو هغه غواړي چې پېښې همدې پایلې ته ورسېږي. په پایله کې به هغه هرڅه د همدې آرزو له مخې تفسیر کړي. په دې ډول فکر کې عقل رول دا لري چې غوښتل شوې پایله توجیه کړي او د هغې د ثبوت هڅه وکړي. مثال په توګه، ځینې خلک یوې ځانګړې حکومت ته وفادار وي، او په دې احساساتي تړاو پر بنسټ به غواړي چې دا حکومت یو عادلانه نظام وي. په همدې آرزو پر بنسټ به دوی پریکړه وکړي چې یو ځانګړی حکومت عادلانه دی، او د دې پایلې سره د برابرولو لپاره به د دې حکومت کړنې توجیه کړي، حتی که دا توجیه روښانه حقایقو ته د انکار تر حده ورسېږي.

1. Wishful Thinking: When a person possesses an emotional inclination to reach a specific conclusion, he wishes the events to lead to this result. As a result, he would start interpreting everything based upon this wish. The intellect’s role in this type of thinking is to justify the wished for result and attempt to prove its case. For example, some people have a certain loyalty to a regime, and based upon this emotional attachment, they would wish that this regime is a just system. Based upon this wish, they would conclude that a certain regime is just, and they would justify the actions of this regime in order to fit this conclusion, even if this justification amounted to denying clear facts altogether.

دا خوښ فکر په هغه غوښتنه کې هم ښکاره کیږي چې ډېر مسلمانان یې لري، چې یوه ځانګړې دولت د اسلامي دولت په توګه وګڼل شي. د اسلامي نظام لاندې ژوند کول هر مسلمان غوښتنه ده، خو ځینې کسان دې غوښتنې له امله ممکن دې ته مایل شي چې هر ډول رژیم یوازې د اسلام د ځینو نښو په شتون اسلامي وبولي.

The wishful thinking also manifests in the wish of many Muslims for a certain state to be an Islamic State. Living under the Islamic System is the wish of every Muslim, but for some, this wish may incline them to label any regime as Islamic based upon the presence of certain symbols of Islam.

په داسې حال کې چې دا خلک به وروسته د دې نښو شتون د دې دلیل په توګه کاروي چې یوه ځانګړې دولت اسلامي دی.

Such people would then use the existence of these symbols to claim that a particular state is Islamic.

او که چیرې هغه دولت په حقیقت کې کفر دولت وي، نو داسې خلک به دا خبره په دې موخه توجیه کړي چې د دوی هیله‌منه نتیجه دا وي چې دغه دولت اسلامي دی.

And if the state in question is in reality a Kufr state, such individuals would try to justify this in order to support their wished-for conclusion that the state is Islamic.

د فکر تنګنا د هغه ناتوانۍ ته وایي چې د مختلفو مسایلو په اړه همه‌لوری څیړنه ترسره نشي. دا ستونزه یا د اوسني حال سره په ژور تړاو، یا د بحث یوازې د اوسني حال په چوکاټ کې محدودولو، یا د فرد لپاره د معلوماتو او د علم د سرچینو د نشتوالي څخه رامنځ ته کیدای شي.

Narrowness in thinking refers to the inability in conducting comprehensive research in different issues. It could either result from the strong attachment to the status quo or from limiting the discussion to the status quo, or the lack of information or sources of knowledge to the individual.

داسې محدودیتونه په پای کې فرد داسې یو منزوي انسان ته بدلوي چې د فکر دایره یې یوازې اوسني حالت پورې محدودوي. په حقیقت کې دا ډول فکر د سطحي فکر سره ورته والی لري، او کیدای شي د سطحي فکر یو له دلایلو څخه وي. دا ډول فکر د یوې ساحې تخصص څخه توپیر لري، ځکه تخصص د دې معنا لري چې انسان په یوه اړخ تمرکز وکړي ترڅو په یوه ځانګړې ساحه کې خلاقیت وده وکړي. داسې کس د فکر په دایره کې تنګ نه وي، بلکې په یو اړخ متمرکز وي. خو تنګ نظره انسان نه په عمومي او نه په ځانګړو مسایلو کې فکر کولی شي، او د هغه د فکر دایره محدوده وي او عموماً د خپل معاش او هغو پورې اړوندو چارو څخه اوړي نه. د بیلگې په توګه، یو سوداګر ممکن د خپلو ټولو پیرودونکو او د هغوی اړتیاوې، همدارنګه د خپلو توکو تفصیلات وپیژني. خو همدا کس، که تنګ نظره وي، له هرډول فکري بحث څخه ډډه کوي. که هغه په داسې بحث کې برخه واخلي، د هغه ګډون به سطحي وي او یوازې د دې لپاره به وي چې وښيي هغه هم د ویلو لپاره یو څه لري.

Such constraints eventually shift the individual into an isolated person who restricts the scope of his thinking to the status quo. In fact, this type of thinking is similar to the superficial thinking, and it could be one of the reasons behind the superficial thinking. This type of thinking is distinct from being specialized in one area because specialization means to focus in one aspect in order to develop creativity in a specific field. Such a person is not narrow in the scope of his thinking but is focused in one aspect. However, the narrow thinker cannot think in any issue, general or specific, and the scope of his thinking is limited and usually does not extend beyond thinking in his livelihood and related matters. For example, a merchant may know all of his customers and their needs, as well as the details of his merchandise. However, the same person, if narrow in his thinking, would avoid any intellectual discussion. If he participates in any such type of discussion, his participation will be superficial and for the sole purpose of showing that he has something to say.

استعماری دور کے دوران سامراجیوں نے مسلمانوں میں اس رویے کی حوصلہ افزائی کی، اور ان حکمرانوں نے جو استعمارگروں کی جانب سے لوگوں پر حکومت کرتے تھے، سخت قوانین نافذ کیے جو لوگوں کو بعض مسائل پر سنجیدگی سے بات کرنے سے روکتے تھے، جیسے سیاست، معیشت اور نظامِ قانون۔

The Imperialists during the Colonial Era encouraged this approach among Muslims, and the rulers who presided over the people on behalf of the Colonialists enforced strict laws that prevented people from discussing certain issues seriously, such as politics, economics, and the legal system.

منطق د یونانیانو یوه پخوانۍ علمي څانګه ده چې کلاسیک یوناني فیلسوفانو یې ټاکلې وه. دوی دا د هرې موضوع لپاره وکارولې، که هغه د حواسو په دایره کې وي او که د حواسو له دایرې بهر. دوی دا د خدای، د هغه د صفتونو او د هغه د ذات په بحث کې هم وکاروله، سربیره پر دې نورو مسایلو لکه طبیعت او عدالت باندې هم. دا د فکر کولو طریقه یوه ځانګړې فلسفي ترتیب ته ولاړه ده چې انسان ته ځانګړي پایلو ته رسوي. هغه ځانګړې بڼه چې منطق ورته ځانګړی دی له دوو مقدمو څخه جوړه ده: لویه مقدمه، چې یو عمومي قاعده یا طبیعي پدیده بیانوي، او کوچنۍ مقدمه، چې کیدای شي یو ځانګړی نظر یا هغه مسله وي چې انسان باید په اړه یې فکر وکړي. د دوو مقدمو تر منځ د اړیکې پر بنسټ، منطق پوه یوه پایله ته رسیږي.

Logic is an old Greek discipline set by the classical Greek philosophers. They applied it to any aspect, whether they relate to things within or beyond the senses. They employed it in discussing God, His Attributes, and His Essence, in addition to other issues such as nature and justice. This way of thinking is built upon a specific philosophical order that leads a person to reach specific results. The specific format which characterizes logic consists of two premises: The major premise, which states a general rule or natural phenomenon, and the minor premise, which could be a specific idea or issue that the person must think about. Based on the relationship between the two premises, the logician reaches a conclusion.

منطق‌پوهان د دې استدلالونو او منطقي تحلیل د صحت یا سمون باندې ټینګار نه کوي. بلکه ټینګار د رسمیت (شکلي والي) باندې دی. هالاق په «ابن تیمیه د یونانی منطق‌پوهانو په مقابل کې» کتاب کې لیکي: «د قیاس جوهري طبیعت دا وړ نه کوي چې دا ډیر د تمثیل څخه لوړ وي، ځکه چې قیاس هرڅومره صحیح وي، یوازې د خپل شکل له مخې نشي کولای یقیني نتیجې ته ورسوي.»

Logicians do not emphasize the soundness or correctness of any of these premises or logical analysis. Rather, the emphasis is on the formality. In Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians, by Hallaq, he states: "The inherent nature in Syllogism renders it hardly superior to analogy, because however valid the syllogism may be, it cannot, by virtue of form alone, lead to a certain conclusion.

دا د استدلال موضوع دی، نه بڼه، چې د نتیجې حقیقت ټاکي… د قیاسي استدلال بڼه یوازې د خپل شکل له مخې یقیني نتیجه نه ورکوي.

It is the subject matter of the argument, not its form, that determines the truth of the conclusion…A syllogistic mode of reasoning will not result in a certain conclusion by virtue of form alone."