صحیح فکر کا تقاضا یہ ہے کہ ہر انسان کسی بھی مسئلے کی تحقیق کا آغاز حالات کا صحیح مطالعہ کرنے سے کرے، پھر اسے پہلے سے موجود معلومات کے ساتھ جوڑے تاکہ کسی نتیجے تک پہنچ سکے۔ شرعی مسائل میں تحقیق کی بنیاد صحیح شرعی دلائل پر قائم ہونی چاہیے۔ باقی تمام مسائل میں تحقیق کو ثابت کرنے کے لیے مناسب دلیل درکار ہے۔ دونوں صورتوں میں، کسی بھی تحقیق کا نقطۂ آغاز حالات کا مطالعہ ہے، اور اس کی آخری منزل نتیجہ ہے۔
The correct way of thinking requires from any person to start searching any issue by studying the situation correctly and then linking it with previous information in order to reach a conclusion. For Sharii issues, the research must be constructed upon valid Sharii evidences. For all other issues, the appropriate evidence is required to substantiate the research. In either case, the starting point of any research is to study the situation, with the conclusion as the final destination.
لیکن سطحی سوچ کی وجہ سے مسلمانوں میں صورتِ حال الٹ ہو گئی ہے۔ وہ پہلے سے طے شدہ نتیجے سے آغاز کرتے ہیں، اور پوری تحقیق اس نتیجے کو درست ثابت کرنے کے لیے ترتیب دی جاتی ہے جو پہلے ہی طے کر لیا گیا ہو۔ اس طرح کی سوچ ایک بگڑا ہوا طریقہ ہے جو سوچ کے پورے مقصد کو ناکام بناتا ہے اور مفکر کے مشن کو باطل کر دیتا ہے۔
However, due to the superficial thinking, the situation is reversed among Muslims. They begin with a pre-set conclusion, and the entire research is tailored to justify the conclusion that was already decided upon. This type of thinking is a twisted approach which defeats the entire purpose of thinking and cancels the mission of the thinker.
دواړه سطحي فکر او تقلید په طبیعي ډول دې طریقې ته لاره هواروي، ځکه چې هغه څوک چې دا طریقه کاروي معمولاً پایله یا نتیجه یا د زړه د ارمانونو پر بنسټ منې، یا د ډلې سره د ځان ښکلولو اړتیا له امله. د دې طرز تفکر یوه ښکاره بڼه د واکمنانو، چارواکو، شیخانو، علماوو او مشهورو مفکرینو د چارو او پریکړو توجیه کول دي. ټول څیړنه له مخکې ټاکلې پایلې څخه پیلیږي، چې د دې ډول کسانو هره پریکړه یا عمل په اصل کې سم دی. وروسته، فکر یوازې د دې پریکړو یا کړنو د توجیه لپاره دلیلونه او تشریحات موندلو ته محدودېږي.
Both the superficial thinking as well as the imitation naturally result in this method of thinking because the one who utilizes it usually adopts the result or conclusion either based on, wishful thinking, or the need to blend with the crowd. One of the manifestations of this thinking is justifying the actions and decisions of the rulers, officials, shaykhs, scholars, and prominent thinkers. The entire research begins with the pre-determined conclusion that any decision or act made by such individuals is correct by default. Afterwards, the thinking is restricted to finding reasons and explanations to justify these decisions or actions.
بله یوه بله بڼه دا ده چې خلک د خپلې غلطۍ توجیه کوي. ډیری خلک یوه غلطي کوي او بیا یې پوهیږي، خو د خپلې غلطۍ د منلو پر ځای دوی هغه توجیهوي، یا د ځان په سرکښۍ، یا د خلکو په سترګو کې د اعتبار د له لاسه ورکولو له ویري، یا د شخصي ګټې له امله.
Another manifestation of this thinking is justifying the human error. Many people will make a mistake and then realize it. But instead of admitting their mistake, they continue to justify it either out of stubbornness, fear of losing credibility in the eyes of the people, or out of personal interest.
دا ډول فکر د نن ورځې مسلمانانو کې ډیر عام دی. د دوی ډیری فکر، که سیاست وي، فقه وي، عقیده وي یا علم، د شیخانو، سیاسي مشرانو او روڼ اندو لخوا مخکې له مخکې جوړ شوو پایلو د توجیه کولو پرته بل هیڅ نه دی. عوام پر دغو کسانو ټینګ کیږي او په کورکورانه توګه د دوی تقلید کوي. په پایله کې د امت کې مفکرین او روڼ اندي ډیر لږ دي.
This type of thinking is very common among Muslims nowadays. Most of their thinking, whether in politics, jurisprudence, Aqeedah, or science, amounts to nothing more than justifying pre-set results made by the shaykhs, political leaders, and intellectuals. The masses cling onto these individuals and try to imitate them blindly. As a result, the thinkers and intellectuals in the Ummah are very little in number.
د صحیح تحقیق لپاره لازم ده چې ټول مخکینی تړل شوي پایلې یا نتیجې کنار ایښودل شي. په هرصورت، دا لازمه نده چې مخکینی معلومات یا د ژوند نظر پریښودل شي، ځکه دا دواړه د فکري پروسې ضروري برخې دي. مخکینی معلومات، که سم وي، باید ومنل شي، ځکه پرته له دې فکري پروسه نه شي تحقق کولی. او د ژوند نظر هم نشي یوې خوا ایښودل کیدی، ځکه دا د انسان د فکر شکل ورکوي. او د مسلمانانو په صورت کې، اسلام راغلی ترڅو د دوی فکر شکل ورکړي.
The correct research requires setting aside any pre-set results or conclusions. However, it does not require abandoning previous information or the point of view of life because these components are essential to the thinking process. The previous information must be taken if it is correct because the thinking process cannot materialize without it. And the point of view cannot be put aside because it shapes the thinking of the person. And in the case of Muslims, Islam came to shape their thinking.
د امت فکر باید د سم صحیح فکر د لارې دې خنډ څخه خلاص شي. کورکورانه تقلید، سطحي فکر داسې زنځیرونه دي چې باید له مینځه یوړل شي. همدارنګه باید د افرادو باور په ځان او د خپل ځان څخه د خپل آزاد تحقیق کولو په وړتیا کې بیرته راژوندی شي. هر فرد باید پوه شي چې یوازې د خپلو پریکړو مسؤل دی، او دا سم نه دي چې دغه شیوخ، مشران او مفکرین د "خدایانو" په توګه وټاکل شي، په کورکوډه ډول د دوی تعقیب وکړل شي او د دوی نظرونه او پریکړې توجیه شي. الله (سبحانه و تعالیٰ) په قرآن کریم کې یادونه کوي چې ځینې ګناهګاره به دا دعوه وکړي چې د دوی غلطۍ د خپلو مشرانو د غلطیو پایله وه، خو دا له دوی نه نه منل کیږي: "او دوی به ووائي: اې زمونږ رب! بیشکه موږ خپلو مشرانو او لویانو ته اطاعت وکړ، نو دوی موږ د سمې لارې څخه ګمراه کړو." [TMQ 33:67] دا آیت د نورو د غلطیو د توجیه کولو تصور غندي. ځکه چې په شخصي غلطیو د توجیه کولو په اړه، اسلام دغه توجیه داسې جرم ګڼي چې کیدای شي له اصلي غلطۍ څخه هم ډیر وي. له دې امله، د مسلمانانو لپاره فرض دي چې خپلې غلطۍ بې له توجیه څخه ومني.
The thinking of the Ummah must rid itself of this obstacle to the correct thinking. Blind, imitation, superficial thinking are shackles that need to be disposed of. Also, we need to restore the trust of the individuals in themselves and in their capabilities to do their own independent research. Each individual must realize that he is accountable only for his decisions, and it is not correct to choose these shaykhs, leaders, and thinkers as "gods" by following them blindly and justifying their opinions and decisions. Allah (swt) mentions in the Qur’an that some of the sinners will try to claim that their mistakes were the result of the mistakes of their leaders, but this will not be accepted from them: "And they will say: ‘Our Lord! Verily, we obeyed our chiefs and our great ones, and they misled us from the (Right) Way.’" [TMQ 33:67] This ayah condemns the concept of justifying the mistakes of others. Regarding justifying personal mistakes, Islam considers this justification as a crime that can be much more than the original mistake. Therefore, it is mandatory upon Muslims to admit their mistakes without justifying them.
د پیغمبر ﷺ فرمایلي دي: «د آدم هر زوی غلطي کوي، او بهترین غلطي کوونکي هغه دي چې توبه کوي۔» موږ باید دا هم پوه شو چې دا واجب دي چې شیان هغسي وویني لکه څنګه چې دي، نه هغسي لکه څنګه چې موږ غواړو چې وي۔
The Prophet (saaw) said, "Every son of Adam makes mistakes, and the best wrongdoers are the ones who repent." We must realize that it is mandatory to see things as they are and not as we like them to be.