ابن جماعہ وویلی:

Ibn Jama’ah said:

د هغو غوره لارو څخه چې انسان پخپله د هغه علم پوهه ترلاسه کړي چې ورسره بوخت دی او د هغې څخه د ستړیاوې مخه ونیسي، دا ده چې لږ وخوري، او هغه څه وخوري چې حلال وي.

“From the best ways to help yourself understand the knowledge you are dealing with and to prevent boredom from it is to eat very little, and from what is halal.

امام الشافعی فرمایا: «د شپاړس کلونو راهیسې ما هیڅکله خپل ګېډه ډکه نه ده کړې.» دا ځکه چې ډېر خوړل ډېر څښل او ډېر ویده کېدو ته لاره هواروي، حواسونه کندوي او بدن ستړی او سست کوي. سربېره پردې، دا کار په شریعت کې هم ناخوښ دی، او بدن د ټولو ډولونو خطرناکو ناروغیو ته افشا کوي، لکه څنګه چې ویل شوي دي:

ash-Shafi’i said: “For the past sixteen years, I never ate my fill.” The reason for this is that eating excessively leads to excessive drinking and sleeping, dulling of the senses, and laziness of the body. This is all in addition to the fact that doing so is disliked in the Shari’ah, and exposes the body to all types of dangerous disease, as it was said:

بېشکه، ډېری ناروغۍ چې تاسو ویني * له خوړلو او څښلو څخه رازیږي... او هیڅ یو له مشهورو عالمانو یا اولیاوو ته داسې نه دی ویل شوي چې ډېر یې خوړلی وي، یا د دې له امله ستاینه شوی وي. بلکې ډېر خوړل د بې‌عقله څارویو ځانګړتیا ده. د انسان عقل د هغه د عملونو سرچینه ده، او دا د دومره لوړ شرافت لرونکی دی چې د داسې ناوړه شي لکه ډېر خواړو له امله بند او ضایع شي. که د ډېر خوړلو هیڅ بل زیان نه وای پرته له دې چې انسان ته د تشناب د کارولو اړ باسي، نو همدا به د عاقل سړي لپاره کافي وای چې له داسې عادت څخه ځان وساتي.

Indeed, most of the diseases you see * Are from eating and drinking… And none of the famous scholars or awliya’ were ever described as having eaten much, or was ever praised for doing so. Rather, excessive eating is a trait of mindless animals. A person’s intellect is the source of his deeds, and it is too noble to be hampered and wasted by such a despicable thing as excess food. If there were no downside to eating too much other than that it forces one to use the bathroom, this would’ve been enough for the intelligent one to steer clear of such a practice.

او هغه څوک چې د علم په لټولو کې د بریالیتوب هڅه کوي، په داسې حال کې چې د ډیر خوړلو، ډیر څښلو او ډیر ویده کیدو ټینګار کوي، هغه د ناممکن شی هڅه کوي۔62

And whoever attempts to be successful in seeking knowledge while insisting upon excessive eating, drinking, and sleeping is attempting the impossible.”62

ابن قدامہ (رحمہ اللہ) نے فرمایا:

Ibn Qudamah (may Allah have Mercy on him) said:

د معدې خواهش له ټولو څخه ویجاړونکی دی، او همدا هغه شی و چې آدم (علیه السلام) یې له جنت څخه ووتلو، او د معدې له خواهش څخه د جنسي خواهش او مال د محبت خواهش پیدا کیږي. دا ټول ډیرې ستونزې رامینځ ته کوي، چې ټولې د خپل نفس د خواهش د پوره کولو پایله دي.

“The desire of the stomach is the most destructive of them all, and it is what caused Adam (peace be upon him) to exit Paradise, and from the desire of the stomach comes the desire for sex and wealth. These leads to many problems, all the result of satisfying one’s appetite.

عقبه الرسبي وايي: "زه د حسن رضي الله عنه سره ورغلم پداسې حال کې چې هغه خواړه خوړل، هغه وويل: راشه زما سره وخوره. ما وويل: زه خو مخکې دومره خوړلي دي چې نور نه شم خوړلی. هغه وويل: سبحان الله! آيا مسلمان دومره خوري چې نور نه شي خوړلی؟!" د اعتدال سره خوړل دا دي چې انسان له دسترخوان څخه داسې حال کې لاسونه واخلي چې لږ څه لا هم وږی وي. دا بدن پیاوړی کوي او ناروغیو څخه ساتي، او دا ځکه چې داسې څوک خواړو ته هغه وخت لاس اچوي چې د هغو لپاره وږی وي، او بیا داسې حال کې لاس شاته کوي چې لا هم وږی وي. په هرصورت، لږ خوړل هم انسان کمزوری کولی شي، او ځینې خلک په خوراک کې دومره کمي کوله چې دا د دوی د دندو په ترسره کولو کې د سستۍ سبب شو. دوی د خپل جهالت له امله دا یو ښه کار ګڼل، حال دا چې داسې نه و، ځکه هغه کسان چې د وږۍ ستاینه او هڅونه یې کوله، د هغه متوسطې وږۍ خبره کوله چې مخکې مو بیان کړه.63

‘Uqbah ar-Rasibi said: “I entered upon al-Hasan while he was eating, and he said: “Come eat with me.” I said: “I have already eaten until I can eat no more.” He said: “Subhan Allah! Does the Muslim eat until he can eat no more?!”” Eating in moderation consists of raising one’s hands from the table while he is still a bit hungry. This strengthens the body and wards off disease, and this is because such a person does not reach for food unless he is hungry for it, and raises his hands back while he is still hungry for it. However, eating too little can also weaken you, and some people were so deficient in what they ate that this caused them to be lax in their obligations. Out of their ignorance, they thought this to be something good while this was not the case, since those who praised and encouraged hunger were referring to moderate hunger that we have described above.”63

دا ټول د هرې کار کې محتاط اوسیدو په شاوخوا ګرځي، او احتیاط (ورع) د الله تعالیٰ ته د سفر له منزلونو څخه دی، لکه څنګه چې ابن القيم وویل: «او نبي ﷺ د احتیاط ټول مفهومونه په یوه جمله کې راټول کړل: "د سړي د اسلام له کمال څخه دا دی چې هغه څه پریږدي چې د هغه سره اړه نه لري."»⁶⁴ نو دې کې دا هم شامل دي چې د هغه شي په اړه خبرې ونه کړي، هغه ونه ګوري، ونه اوري، ونه لمسوي، هغې ته ونه ځي، او د هغه په اړه ونه فکر کوي چې د هغه سره اړه نه لري، همدارنګه د نورو بهرنیو او دننیو حرکاتو څخه هم ډډه وکړي چې د سړي سره اړه نه لري. نو دا یوه جمله د دې بیانولو لپاره بسنه ده چې احتیاط څنګه کیږي. او ابراهیم بن ادهم وویل: «احتیاط دا دی چې هر شبهناک شی پریږدي، او هغه څه پریښودل چې ستا سره اړه نه لري دا دي چې هر هغه شی پریږدې چې ته یې اړتیا نه لرې.»65

All of this revolves around being cautious in all affairs, and cautiousness (wara’) is from the stations of the journey to Allah, the Exalted, as Ibn al-Qayyim said: “And the Prophet (peace be upon him) combined everything related to cautiousness in one phrase: “From the perfection of a man’s Islam is that he leaves that which does not concern him.”64 So, this includes not talking about, looking at, listening to, touching, walking towards, or thinking about that which doesn’t concern him, as well as involving any other outer or inner movements that are of no concern to one. So, this statement is more than enough to illustrate how to be cautious, and Ibrahim bin Adham said: “Cautiousness is to abandon anything doubtful, and to leave what does not concern you is to leave anything you don’t need.””65

او د احتیاط جوهر دا دی چې شبهه ناک شیان پرېږدي، او رسول الله ﷺ د نعمان بن بشیر په روایت کې دې ته هڅولی دی: «حلال څرګند دی او حرام څرګند دی، او د دواړو ترمنځ شبهه ناک شیان دي. نو هغه څوک چې د ګناه شک لري هغه پرېږدي، له هغه ګناه څخه چې په حقیقت کې ګناه ده ډېر لرې پاتې کېږي، او هغه څوک چې د هغه شیانو کې ډاډمن شي چې د ګناه شک یې لري، په هغه ګناه کې ولوېږي چې په حقیقت کې ګناه ده. ګناوې د هغه حد په شان دي چې الله ټاکلی دی، او هغه څوک چې د حد په شاوخوا کې ګرځي، په زیاتېدو سره به یې تېر کړي.»66

And the essence of cautiousness is to leave what is doubtful, and the Messenger of Allah (peace be upon him) encouraged this in the narration of an-Nu’man bin Bashir: “The permissible is clear and the forbidden is clear, and between them are doubtful matters. So, whoever leaves what he suspects is sin will be farther from what actually is sin, and whoever is bold enough to fall into what he suspects is sin will fall into what actually is sin. Sins are the boundary that Allah has placed, and whoever hovers around a boundary will cross it.”66

البغوي وويلي دي:

al-Baghawi said:

دا حدیث د احتیاط په اړه یو اساسي حدیث دی. دا ښیي چې که څوک د یوه کار د حلال یا حرام کیدو په اړه شک کې شي او د رجوع لپاره هیڅ سرچینه ونه لري، نو محتاط هغه څوک دی چې له هغه کار څخه ډډه کوي؛ ځکه که هغه ډډه ونه کړي، پرې ښکیل شي او عادت یې وګرځوي، نو دا عادت به هغه په حرام کې واچوي.

“This hadith is an essential one when it comes to cautiousness. It says that if someone is confused as to the permissibility or prohibition of a matter and has nothing to refer to, the cautious one is he who abandons it, because if he doesn’t abandon it, proceeds with it, and makes it a habit, it will drag him into what is prohibited.

د شکمنو مسلو دوه ډوله دي. لومړی ډول هغه دی چې د هغې لپاره داسې کومه حواله نشته چې په اړه یې د حلال یا حرام حکم ترلاسه شي، او په داسې حالت کې لازمه ده چې انسان هغه عمل پرېږدي. دویم ډول هغه دی چې د هغې لپاره حواله او روښانه بنسټ شتون لري چې هغه مسئله حلال یا حرام اعلان کړي. په دې صورت کې باید د هغه څه پر بنسټ پاتې شي چې ثابت دي، او د اصلي حکم څخه بې له یقین لرې نشي. مثال: که یو سړی د لمانځه لپاره وضو وکړي، بیا شک وکړي چې ایا وضو یې ماتېده که نه، نو هغه لمونځ کولی شي تر هغه وخته چې ډاډه نه وي چې وضو یې ماتېده. همداسې که یو څوک په دښته کې داسې اوبه ومومي چې پاکې یې ډاډه نه وي، باید د اوبو د پاکۍ اصلي اصل ته ټینګ پاتې شي، پر هغه کلک ودرېږي، او د شیطاني وسوسو تر اغېز لاندې رانشي.67

Most doubtful matters can be divided into two types. The first type is that which has no reference for which one reach a ruling of halal or haram, and such a case warrants that the person leave off that action. As for the second type, this is where there is a reference and clear basis for declaring that matter either halal or haram. In this case, one should stick to what is established, and should not digress from the basic ruling except with certain knowledge. For example, if a man purifies himself for the prayer and then has doubt as to whether or not he nullified his ablution, he is to pray so long as he isn’t certain that he nullified his ablution. Also, if one finds some water in the desert that he is not sure is pure, he should stick to the basic principle of water being pure, hold firm to this, and not fall for the devilish whisperings.”67

ابن حجر (رحمه الله) وویل:

Ibn Hajar (may Allah have Mercy on him) said:

""الحلال بيّن، والحرام بيّن"" يدل على أن الأحكام تنقسم إلى ثلاثة أقسام، لأن كل أمر إما أن يكون فيه نص واضح يبيّن فضله والتحذير من تركه، أو نص واضح يبيّن ضرره والتحذير من الوقوع فيه، أو لا يكون فيه نص واضح يدل على أيٍّ من الأمرين. فالأول هو ما هو حلال بوضوح، والثاني هو ما هو حرام بوضوح. وحين قال ﷺ إن ""الحلال بيّن""، فإنه أراد أنه لا يحتاج إلى توضيح زائد، وأنه أمر معلوم لدى الجميع. أما الثالث، فهو ما يكون مشتبهًا وغير واضح لمن يخشى الله، بحيث لا يعرف أهو حلال أم حرام. وفي هذه الحالة ينبغي للإنسان أن يترك هذا الفعل، لأنه إن كان حرامًا في الحقيقة فقد أخذ بالأحوط، وإن كان حلالًا في الحقيقة فإنه يُثاب على تركه بهذه النية.68

“”The permissible is clear, and the forbidden is clear” shows that the rulings are divided into three categories, because each matter either has a clear text showing its virtue and a warning from abandoning it, a clear text showing its harm and a warning from falling into it, or no clear text indicating either of the two. So, the first is what is clearly halal, and the second is what is clearly haram. When he (peace be upon him) said that “the permissible is clear,” he meant that it does not need any additional clarification, and that it is something known to all. As for the third, it is what is ambiguous and unclear to the one who fears it, such that he doesn’t know if it is halal or haram. In this case, the person should avoid this action, because if it actually is haram, he has taken the safe route, and it is actually halal, he is rewarded for abandoning it with this intention.”68

لہٰذا علمِ دین کے طالب کو اپنی زندگی کے تمام پہلوؤں میں احتیاط برتنی چاہیے، اور اپنے کھانے، پینے، لباس اور رہائش کے بارے میں ہر لحاظ سے حلال ہونے کا خاص خیال رکھنا چاہیے۔ اسے یہی اصول اُن تمام چیزوں پر لاگو کرنا چاہیے جن کی اُسے اور اُس کے اہلِ خانہ کو زندگی میں ضرورت ہو، تاکہ وہ اپنے دل کو نور سے بھر سکے اور علم کی روشنی کو قبول کرنے اور اس سے فائدہ اٹھانے کے لیے خود کو تیار کر سکے۔

“So, the seeker of knowledge should be cautious in all aspects of his life, and should be particular about his food, drink, clothing, and housing being permissible in all aspects. He should apply this concept to everything that he and his family need in life, so that he can fill his heart with light and condition himself for soaking up the light of knowledge and benefiting from it.

ایا دی نه ده چې هغه د ځان په وړاندې د جواز خوا ته ګرځیدلی وي، هغه مهال چې هغه کولی شي احتیاط وکړي او هغه شی ته اړتیا نه لري. هغه باید د مباح شیانو کې ډوب هم نه شي. بلکه هغه باید تل د لوړ مقام د ترلاسه کولو هڅه وکړي او د تېرو نېکو عالمانو لارې ته ولاړ شي، چې حتی په هغو شیانو کې هم چې د جواز پر بڼه یې ګڼل، ډېر احتیاط کاوه. هغه کس چې هغه باید ډېر زیات د تقلید او پیروي هڅه وکړي، زموږ پېغمبر محمد ﷺ دی، د الله رسول، چې په لارې کې موندلې کجوره هم نه خوړله، د دې ویرې له امله چې دا د صدقې څخه نه وي، که څه هم دا ډېر بعید وو چې د صدقې وي. د علم خاوندان باید پیروي او تقلید شي، او که دوی احتیاط ونه کړي، نو بیا بل څوک به احتیاط وکوي؟69

He should not automatically lean towards something being permissible so long as he can exercise caution and does not need that thing. He should also not indulge in the permissible things. Rather, he should always seek to be at a higher level and follow in the footsteps of the righteous scholars of the past, who used to exercise great caution even in those things they judged to be permissible. The one he should most strive to imitate and follow is our Prophet Muhammad, the Messenger of Allah (peace be upon him), who would not even eat a date that he found on the road out of fear that it was from charity, even though it was quite improbable that it was. The people of knowledge should be followed and imitated, and if they don’t exercise caution, who will?”69

انس (رضی اللہ عنہ) روایت کرتے ہیں کہ نبی ﷺ کا گزر ایک کھجور پر ہوا جو درخت سے گری ہوئی تھی، تو آپ ﷺ نے فرمایا: «اگر یہ اندیشہ نہ ہوتا کہ یہ صدقے کی ہو سکتی ہے تو میں اسے کھا لیتا۔»⁷⁰ اور ابوہریرہ (رضی اللہ عنہ)

Anas (may Allah be Pleased with him) narrated that the Prophet (peace be upon him) came across a date that had fallen from a tree, and said: “Were it not for the fact that it could be charity, I would’ve eaten it,”70 and Abu Hurayrah (may Allah be Pleased with him)

روایت دی چې د الله رسول ﷺ وفرمایل: «بې شکه زه کورته راځم او په خپل بستره یوه کجوره ومومم. زه یې د خولې په لور پورته کوم چې وخورم، بیا ویره لرم چې شاید دا د صدقې وي. نو زه یې ږدم.»۷۱ ابن حجر وویل: «دلته پیغمبر ﷺ په ځانګړې توګه یادونه وکړه چې دا یې په خپل بستره موندلې ده. په دې سره هغه د احتیاط له امله دا خوړل ونه غوښتل»،۷۲ او النووي وویل: «دا حدیث د احتیاط یوه بیلګه لري، ځکه دا کجوره یوازې د شک له امله حرام نه وه چې دا د صدقې څخه ده. بلکه د احتیاط له امله پریښودل شوه.»73

narrated that the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “Verily, I turn to my family and find a date fallen on my bed. I raise it to my mouth to eat it, and then fear that it might be charity. So, I put it down.”71 Ibn Hajar said: “Here, the Prophet (peace be upon him) specifically mentioned that he found it on his bed. With this, he refused to eat it out of caution,”72 and an-Nawawi said: “This hadith contains an example of caution, as this date was not forbidden by mere suspicion that it was from the charity. Rather, it was left out of caution.”73

- د الله ذکر - او تر ټولو مهمه خبره چې د علم زده کونکي باید پرې ځانګړې پاملرنه وکړي هغه دی چې په ټولو حالتونو کې د الله یادول، ځکه د هغه ذکر ترټولو لوی دروازه او د مقصد ترټولو غوره لاره ده. څوک چې له دې څخه مخ واړوي، په حقیقت کې له ټولو ښېګڼو څخه بې برخې شوی دی او له سمې لارې څخه ګمراه شوی دی. څوک چې دې ته لارښود شي، په رښتیا سره سم لارښود شوی دی او د غوره ترین رهبر او لارښود په لارښوونه روان شوی دی.

- Remembrance of Allah - And the most important thing that the student of knowledge should be particular about is to remember Allah in all situations, as remembrance of Him is the greatest door and best path to what one seeks. Whoever turns from it has indeed been prevented from all good, and has deviated from the correct path. Whoever is guided to it has been truly been guided, and has been led by the best leader and guide.

ابن القیّم وویل:

Ibn al-Qayyim said:

اللہ تعالیٰ ته په تیزۍ سره رجوع کول او په هغه باندې تکیه کول، د هغه نه راضي کیدل، زړه د هغه د مینې سره ډک کول، په دوامداره توګه د هغه یادول، او د هغه د پیژندګلوۍ سره خوښي او خوشحالي محسوسول – دا ټول فوري اجرونه دي، د دنیا جنت دي، او داسې ژوند دي چې د بادشاهانو ژوند هم د هغې سره نه شي پرتله کیدای۔ ما د شیخ الاسلام ابن تیمیه (رحمه الله) څخه واورېدل چې ويې فرمایل: "په حقیقت کې په دنیا کې یو جنت دی، څوک چې په هغې کې ننه نه شي، هغه به د آخرت جنت ته هم ننه نه شي۔" او یوځل يې ماته وویل: "زما دښمنان ما ته څه کولی شي؟ زما جنت او باغ زما په سینه کې دی، او دا هر ځای چې زه ځم زما سره وي۔ زما بندیتوب زما د الله سره خلوت دی، زما وژل شهادت دی، او زما له وطنه ایستل سیاحت دی۔" او الله پوهیږي چې ما د هغه څخه پاک ژوند لرونکی هیڅوک نه دی لیدلی، سره له هغو سختیو او د آرام او استراحت له نشتوالي سره چې هغه یې تېروله، او سره له بندیتوب او د وژل کیدو له ویرې سره۔ له دې ټولو سره، هغه پاک ترین ژوند تېر کړ، ډېر قوي او پرانستی زړه يې درلود، روحاً تر ټولو خوشحاله و، او داسې مخ يې درلود چې د خوښۍ رڼا خپروله۔

“Rushing towards Allah and depending on Him, being pleased with Him, filling the heart with love of Him, constantly remembering Him, feeling happiness and joy with knowing Him – all of these are instantaneous rewards, a paradise of this world, and a life that the lives of kings cannot even compare to. I heard Shaykh al-Islam Ibn Taymiyyah (may Allah have Mercy on him) say: “Indeed, there is a paradise in this world. Whoever doesn’t enter it will not enter the Paradise of the Hereafter.” And he once said to me: “What can my enemies do to me? My paradise and garden are in my chest, and they are with me wherever I go. My imprisonment is my privacy with Allah, my killing is martyrdom, and my expulsion from my homeland is tourism.” And Allah Knows that I never saw anyone with a purer life than him despite what he was experiencing of hardship and lack of relaxation and rest, and despite his imprisonment and fear of being killed. With all of this, he lived the purest life, had the strongest and most open heart, was happiest in spirit, and had a face that emanated the brightness of delight.

کله چې موږ ویرېدلي وو، ناهيلي فکرونه مو کول، او داسې احساس مو کاوه چې نړۍ مو خفه کوي، نو هغه ته به مو ځان رساوه. یوازې د هغه لیدل او د هغه خبرې اوریدل به دا ټول حالات په آرامۍ، یقین او اطمینان بدلول. نو ستاینه هغه ذات ته ده چې خپلو بندګانو ته یې اجازه ورکړه چې د خپل ملاقات څخه مخکې د خپل جنت لیدل وکړي، او دا جنت یې په دې دنیا کې د دوی لپاره خلاص کړ، او له خوند او نرمې باد څخه یې دوی ته ورکړه، چې دوی خپل ټول ځواک د هغه د لټولو او سیالۍ لپاره وقف کړی دی.

When we were frightened, had desperate thoughts, and felt as if the world was choking us, we would rush to him. Simply by seeing him and hearing his words, this would all turn into relaxation, certainty, and assurance. So, glory to the One who allowed His slaves to witness His Paradise before meeting Him and opened for them its doors in this life, giving them from its taste and sweet breeze that they have been dedicating their strength to seeking and competing for.

او د علماؤ څه کسان وایي: «که پاچاهان او د هغوی زامن هغه څه پوهېدلي چې موږ یې تجربه کوو، نو د هغې په سر به یې موږ د توري سره جګړه کړې وای.» بل وویل: «د دې دنیا خلک محرومه دي. دوی دې دنیا پرېښوده پرته لدې چې د هغې خوږ‌ترین شی یې خوند واخلي!» ورنه وپوښتل شو: «او هغه څه دي؟» هغه وویل: «د الله سره مینه، د هغه پیژندل، او د هغه یادول.» نو مینه، علم، او د الله دوامداره ذکر، د هغه ته مایلېدل، د هغه سره آرام احساسول، یوازې د مینې، ویرې، امید، تکیې او توجې لپاره د هغه ټاکل، داسې چې یوازې هغه د بنده او د هغه د موخو اصلي اندېښنه او بوخت‌تیا وي، دا د دې دنیا هغه جنت او خوشالي ده چې هېڅ بله خوښي ورسره پرتله نشي کېدای، او دا د هغو کسانو د سترګو روښانۍ ده چې الله سره مینه لري، او د هغو کسانو لپاره حقیقي ژوند دی چې هغه پیژني.74

And some of the people of knowledge would say: “If the kings and their sons knew what we were experiencing, they would have fought us with swords over it.” Another said: “The people of this world are deprived. They left this world without tasting the sweetest thing in it!” It was asked of him: “And what is that?” He said: “Love of Allah, knowing Him, and remembering Him.” So, love, knowledge, and constant remembrance (dhikr) of Allah, leaning to Him, feeling tranquil with Him, singling Him out for love, fear, hope, dependence, and attention – such that He alone is the main concern and preoccupation of the slave and his goals – is the paradise and delight of this world that no other delight can compare to, and it is the coolness of the eyes of those who love Allah, and true life for those who know Him.”74

ابن القیم وویل:

Ibn al-Qayyim continued:

ما سره یوه ځل د شیخ الاسلام ابن تیمیه سره وم، هغه د فجر لمونځ وکړ او بیا ناست او تر غرمې پورې یې د الله ذکر کاوه. هغه ماته مخ واړاوه او وې فرمایل: «دا زما خواړه دي. که دا خواړه رانه ورک شي، زه به هیڅ قوت ونه لرم»، یا د دې په معنا خبرې. او یوه ځل یې راته وفرمایل: «زه هیڅکله د ذکر له کولو څخه لاس نه اخلم، مګر دا نیت سره چې د خپل ځواک ذخیره کړم، ځان آرام کړم، ترڅو د نورو ذکرونو لپاره چمتو شم»، یا د دې سره نږدې په معنا خبرې.75

“And I was with Shaykh al-Islam Ibn Taymiyyah once when he prayed Fajr. He sat afterwards remembering Allah until midday, and turned to me, saying: “This is my nourishment. If I do not receive this nourishment, I will have no energy,” or something to this effect. And he said to me once: “I never leave off making dhikr except with the intention of saving up my energy to rest myself in order to prepare for more dhikr,” or something close to this in meaning.”75

او بې شکه زړه هم داسې زنګ وهي لکه څنګه چې تانبه، سپین زر او نور فلزات زنګ وهي، او ذکر سره صفا کیږي. ذکر به هغه په داسې توګه پاکوي تر دې چې لکه د اینې په شان ځلیدونکی پاتې شي. که پریښودل شي، بیا بیرته زنګ وهي، او که د الله یادونه وکړي، بیا بیرته صفا کیږي.

“And there is no doubt that the heart becomes rusted just like copper, silver, etc. do, and it is polished with dhikr, as dhikr will clean it until it is left as shiny as a mirror. If it is left, it once again becomes rusty, and if you remember Allah, it is once again polished.

او زړه د دوو شیانو له امله زنګ وهي: غفلت او ګناه، او د دوو شیانو په واسطه صیقل کیږي: توبه او ذکر. نو هرڅوک چې ډېر غافل وي، د هغه په زړه کې ډېر زنګ به وي، او د زنګ اندازه به د هغه د غفلت په اندازه وي.

And the heart becomes rusted because of two things: heedlessness and sin, and it becomes polished with two things: repentance and dhikr. So, whoever is heedless more often will have more rust on his heart, and the amount of rust will be in accordance with how heedless he is.

که زړه ږنګ شي، د هغه خاوند به نشي کولای شي شیان څنګه چې دي هغسې وویني. نو هغه به ناحقه شیان د حق په توګه وویني او حق به د ناحقو شیانو په توګه وګوري، ځکه چې کله ږنګ راټولیږي، دا یوه تیاره پیدا کوي چې هغه مانع کیږي له دې څخه چې شیان څنګه چې دي هغسې ولیدل شي. نو که ږنګ راټول شي او زړه تور کړي، د هغه پوهه او فهم خراب کیږي، هغه حق په حق نه منې، او ناحقه شیان په ناحقه نه رد کوي. دا د هغه لوی ډول سزا ده چې زړه ته رسیدلی شي.

If the heart becomes rusted, its owner will not be able to see things for what they are. So, he will see falsehood as truth and truth as falsehood, because when the rust builds up, it causes a fog that prevents him from seeing things as they are. So, if the rust builds up and blackens the heart, his understanding and comprehension become ruined, he will not accept the truth as truth, and will not reject falsehood as falsehood. This is the greatest form of punishment that can afflict the heart.

دا ټول د غفلت او د نفس د خواهشاتو د پیروۍ څخه رازیږي، ځکه دوی د زړه ړوندې کوي او هغه کور تیاره کوي.

This all stems from heedlessness and the following of one’s desires, as they put out the light of the heart and blind it:

او د هغه چا تابعداری مه کوه چې زړه يې مونږ د خپل ياد څخه غافله کړی دی، او هغه خپلو خواهشاتو پسې ځي، او د هغه کار له حده تېر شوی دی.

{“…and do not obey he whose heart We have made heedless of Our remembrance and who follows his own lusts, and whose affair has been lost.”}76

که بنده د الله غواړي چې څوک تقلید وکړي، نو باید وګوري: آیا هغه د هغو کسانو څخه دی چې الله یادوي، که د غافلانو څخه دی؟ آیا هغه د خپلو خواهشاتو لخوا لارښود کیږي، که د وحي لخوا؟

So, if the servant of Allah wants to imitate someone, let him see: is he from those who remember Allah, or is he from the heedless? Is he led by his desires, or by the Revelation?

پس که هغه د خپلو خواهشونو تابع وي او د غافلانو له جملې څخه وي، نو د هغه کار ضایع دی. دې لفظ ته دا معنا هم بیان شوې ده چې ضایع، یعنې هغه کار چې هغه باید ترسره کړي او چې د هغه د هدایت او کامیابۍ سبب کیږي، ضایع شوی دی. دا معنا هم بیان شوې ده چې ورک، یعنې هغه څه چې هغه لري ورک کړي دي. دا معنا هم بیان شوې ده چې هلاکت، او دا معنا هم بیان شوې ده چې د حق مخالفت. دا ټول معناوې سره ورته دي، او خبره دا ده چې الله تعالی موږ ته له هغو کسانو اطاعت منع کړی دی چې دا صفتونه لري. نو سړي باید خپل استاد، خپل نمونه او خپل مشر ته وګوري؛ که هغه کې دا صفتونه وموندل شي، نو باید له هغه ډډه وکړي. او که داسې څوک وموندل شي چې عموماً د الله یادوونکی وي، د سنت تابع وي، او کار یې ضایع نه وي – بلکې خپل دنده ترسره کوي – نو باید په هغه کلک ونیسي. د ژوندي او مړي ترمنځ یوازې د الله د یاد په اړه توپیر دی، ځکه د هغه څوک ترمنځ توپیر چې خپل رب یادوي او هغه څوک چې نه یادوي، د ژوندي او مړي د توپیر په شان دی.77

So, if he is led by his desires and is from the heedless, his affair is lost. The word has been explained to mean lost, in that what he should be doing, and what will lead to his guidance and success, is lost. It has also been explained to mean wasted, in that he has wasted what he has. It has also been explained to mean destruction, and has been explained to mean opposition to the truth. All of these are similar in meaning, and the point is that Allah forbade us from obeying those who have these traits. So, a man should look to his teacher and example and leader - if he finds these traits in him, he should avoid him. If he finds one who is usually remembering Allah, following the Sunnah, and his affair is not lost – rather, he is doing his job – he should hold tightly to that person. The only difference between the living and the dead is in regards to the remembrance of Allah, because the difference between the one who remembers his Lord and the one who doesn’t is like the difference between the living and the dead.”77

او شیخ الاسلام ابن تیمیہ (رحمہ اللہ) نے فرمایا:

And Shaykh al-Islam Ibn Taymiyyah (may Allah have Mercy on him) said:

کله کله به زه د یوې آیت لپاره سلګونه مختلف تفسیرونه راته پېښېدل، او زه به له الله څخه غوښتل چې ما ته یې پوهه راکړي. ما به ویل: ‹اې د آدم او ابراهیم ښوونکیه، ماته ښوونه وکړه!› زه به یوې ویرانې جومات ته تلم، خپل مخ به مې په خاوره ملامت کړ، او د الله څخه به مې وغوښتل چې وایي: ‹اې د ابراهیم ښوونکیه، ماته ښوونه وکړه.›78

“Sometimes, I would come across a hundred different explanations for a single verse, and I would ask Allah to allow me to understand them. I would say: ‘O Teacher of Adam and Ibrahim, teach me!’ I would go to an abandoned mosque, rub my face in the dirt, and ask Allah, saying: ‘O Teacher of Ibrahim, teach me.’”78

ابو موسی الاشعری رضی اللہ عنہ روایت کرتے ہیں چې رسول الله ﷺ فرمایلي: «د هغه چا مثال چې خپل رب یاد کوي او د هغه چا چې نه یاد کوي، د ژوندي او مړي د مثال په شان دی»۔۷۹ او دا د بخاري روایت دی۔ د مسلم الفاظ دادي: «د هغه کور مثال چې په کې الله یاد کیږي او هغه کور چې په کې یاد نه کیږي، د ژوندي او مړي د مثال په شان دی»۔80

Abu Musa al-Ash’ari (may Allah be Pleased with him) narrated that the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “The likeness of the one who remembers his Lord and the one who doesn’t is like that of the living and the dead,”79 and this is al-Bukhari’s version. Muslim’s wording is: “The likeness of the house in which Allah is remembered and that in which He is not remembered is like that of the living and the dead.”80

الشوکانی (رحمہ اللہ) فرمایا:

ash-Shawkani (may Allah have Mercy on him) said:

او دا مثال د هغه چا د لوړ ښکلا او عالي فضيلت ښيي څوک چې الله ياد کوي، او دا هغه ژوند ښيي چې هغه ته او د هغه روح ته ورکول کېږي د هغه نور له امله چې هغه ته احاطه کړی او هغه اجر چې ورکول کېږي. همدارنګه دا ښيي چې څوک چې د الله د ياد پرېږدي – که څه هم په ظاهره ژوندی وي – ژوندی نه ګڼل کېږي. بلکې هغه د مړو سره ورته ګرځول کېږي، چې هغه د ژوندو هغه څه نه لري چې د الله د اطاعت سره بوخت دي، ځواک والا او لوی ښاغلي. او څه چې په دې حديث کې دي، هغه په دې آيت کې هم دي: {آيا هغه څوک چې مړه و، بيا مو ژوندی کړ...}81

“And this parable shows the lofty beauty and noble virtue of the one who remembers Allah, and it shows the life that is granted to him and his soul as the result of the light he is surrounded with and the reward that he is granted. Likewise, it shows that the one who abandons the remembrance of Allah – even if he is literally alive – is not considered to be alive. Rather, he is likened to the dead, who do not contain any of what the living who are busy obeying Allah, the Mighty and Majestic, contain. And what is in this hadith is also in the verse: {“Is he who was dead, and We gave him life…”}81

دا معنا ده چې کافر د مړي سره ورته ګڼل شوی دی، او د اسلام ته هدایت د ژوند سره ورته ګڼل شوی دی۔82

This means that the disbeliever is likened to the dead, and guidance to Islam is likened to life.”82

او البخاری د خپل یو باب نوم «باب: د الله تعالیٰ د ذکر فضیلت» وټاکه. په دې باب کې هغه ابو موسیٰ د پورتني حدیث سره سره دا د ابو هریرې حدیث هم راوړی، چې په هغې کې د الله رسول ﷺ فرمایلي دي:

And al-Bukhari titled one of his chapters ‘Chapter: the Virtue of Remembering Allah.’ In it, he included the aforementioned hadith of Abu Musa, as well as this hadith of Abu Hurayrah, in which the Messenger of Allah (peace be upon him) said:

الله تعالیٰ د پرښتو ځانګړې ډلې لري چې په سړکونو کې ګرځي او د هغو کسانو په لټه کې وي چې د الله ذکر کوي. نو کله چې دوی هغه څوک ومومي چې د الله ذکر کوي، نو غږ کوي: «راځئ، هغه څه وګورئ چې تاسو یې لټوئ!» او پرښتې د خپلو وزرونو په واسطه د آسمان تر پورې د هغو شاوخوا حلقه جوړوي.

“Allah has Angels who roam the roads, seeking out those who remember Him. So, if they find those who remember Allah, they call out: ‘Come see what you’re looking for!’ and the Angels encircle them with their wings up to the sky.

پس ځکه دوی ته د دوی رب پوښتنه کوي - که څه هم هغه د دوی څخه ښه پوهیږي - چې "زما بندګان څه وایي؟" ملايکې ځواب ورکوي: "دوی وايي: سبحان الله، الله اکبر، او الحمد لله." بیا الله فرمايي: "ایا دوی ما لیدلی دی؟" ملايکې ځواب ورکوي: "نه! په خدای قسم، دوی تا نه دی لیدلی." الله فرمايي: "که دوی ما لیدلی وای، نو څنګه به وای؟" ملايکې ځواب ورکوي: "که دوی تا لیدلی وای، نو به دې ستا ډېر عبادت کاوه، ډېر به دې ستا ستاینه کوله، او ډېر به دې ستا د هرډول مشابهت څخه پاکۍ بیانوله." الله به وفرمايي: "دوی زما څخه څه غواړي؟" ملايکې ځواب ورکوي: "دوی تا څخه جنت غواړي." الله فرمايي: "ایا دوی هغه لیدلی دی؟" ملايکې وايي: "نه! په خدای قسم، ای زما ربه! دوی هغه نه دی لیدلی." الله فرمايي: "که دوی هغه لیدلی وای، نو څنګه به وای؟" ملايکې وايي: "که دوی هغه لیدلی وای، نو د هغه لپاره به یې ډېره زیاته مینه وه، او ډېر جدي به یې هغه غوښتنه کوله." الله فرمايي: "دوی له څه څخه پناه غواړي؟" ملايکې ځواب ورکوي: "دوی له اور څخه پناه غواړي." الله فرمايي: "ایا دوی هغه لیدلی دی؟" ملايکې وايي: "نه، په خدای قسم، ای زما ربه! دوی هغه نه دی لیدلی." الله فرمايي: "که دوی هغه لیدلی وای، نو څنګه به وای؟" ملايکې وايي: "که دوی هغه لیدلی وای، نو به ژر له هغه څخه تښتیدلي وای، او ډېر به یې له هغه ویره لرله." بیا الله فرمايي: "زه تاسو شاهدان نیسم چې ما دوی بخښلي دي." له ملايکو څخه یو به وفرمايي: "په دوی کې فلاني سړی وو، او هغه له دوی څخه نه و، بلکې یوازې د خپلې یوې اړتیا لپاره راغلی و." الله به بیا وفرمايي: "دا داسې خلک دي چې ملګري یې به غمجن نه کېږي."83

Then, their Lord asks them - though He Knows better than them – ‘What do My slaves say?' The Angels reply: ‘They say: subhan Allah, Allahu Akbar, and al-hamdu lil-Lah.’ Allah then Says: ‘Did they see Me?' ’ The Angels reply: ‘No! By Allah, they didn't see You.’ Allah Says: ‘How it would have been if they saw Me?’ The Angels reply: ‘If they saw You, they would worship You more devoutly and praise You more, and declare Your freedom from any resemblance to anything more often.’ Allah will Say: ‘What do they ask Me for?’ The Angels reply: ‘They ask You for Paradise.’ Allah Says: ‘Did they see it?’ The Angels say: ‘No! By Allah, O Lord! They did not see it.’ Allah Says: ‘How it would have been if they saw it?’ The Angels say: ‘If they saw it, they would have greater desire for it, and would seek it with greater zeal.’ Allah Says: ‘From what do they seek refuge?’ The Angels reply: 'They seek refuge from the Fire.’ Allah Says: ‘Did they see it?’ The Angels say: ‘No, by Allah, O Lord! They did not see it.’ Allah Says: ‘How it would have been if they saw it?’ The Angels say: ‘If they saw it, they would flee from it swiftly, and would have extreme fear of it.’ Then, Allah says: ‘I make you witnesses that I have Forgiven them.’ One of the Angels would then say: ‘There was such and such a person amongst them, and he was not one of them. Rather, he had just come for some need of his.’ Allah would then Say: ‘These are people whose companions will not be saddened.’”83

الحافظ ابن حجر (رحمه الله) فرمایلي دي:

al-Hafidh Ibn Hajar (may Allah have Mercy on him) said:

دلته له ذکر څخه مراد داسې دی چې انسان هغه الفاظ ووائي چې ویل یې تشویق شوي دي، او دا کار په دوامه سره کوي، لکه سبحان الله، الحمدلله، لا إله إلا الله، الله أكبر، لا حول ولا قوة إلا بالله، بسم الله، حسبنا الله ونعم الوكيل، همدارنګه د الله څخه بخښنه غوښتل، او د دنیا او آخرت د بهېر لپاره دعا کول.

“What is meant by remembrance here is that one pronounces the words that are encouraged to be said, and does this constantly, such as saying subhan Allah (glory be to Allah), al-hamdu lil-Lah (praise be to Allah), la ilah illa Allah (there is none worthy of worship except Allah), Allahu Akbar (Allah is the Greatest), la hawla wa la quwwata illa bil-Lah (there is no might nor power except with Allah), bismil-Lah (in the Name of Allah), hasbuna Allah wa ni’m al-Wakil (Allah is sufficient for us, and He is the best Disposer of our affairs), as well as seeking Allah’s Forgiveness, and supplicating for the good of this world and the next.

اللہ کے ذکر میں وہ کام بھی شامل ہیں جن کا اللہ نے حکم دیا ہے یا جن کی ترغیب دی ہے، جیسے قرآن کی تلاوت، حدیث کا مطالعہ، علم کا حصول، نفلی نمازیں ادا کرنا وغیرہ۔ اور ذکر کبھی زبان سے ہوتا ہے، اور انسان کو اس پر ثواب ملتا ہے، چاہے وہ جو کچھ کہہ رہا ہو اس کے معنی کو جانتا بھی نہ ہو۔ بلکہ ضروری ہے کہ وہ اس کے معنی کے سوا کوئی اور مراد نہ رکھے، اور اگر وہ اس ادائیگی کے ساتھ دل کی حاضری بھی شامل کر لے تو یہ زیادہ بہتر ہے۔ پھر اگر وہ اس کے ساتھ اس ذکر کے معنی کی سمجھ بھی شامل کر لے، یعنی اس میں جو اللہ کی تعظیم اور اس سے ہر طرح کے نقص کی نفی ہے، تو یہ اور بھی بہتر ہے۔ اور اگر وہ یہ ذکر کسی بھی نیک عمل کے دوران کرے، خواہ وہ نماز ہو، جہاد ہو یا کوئی اور عمل، تو اس کی فضیلت میں اضافہ ہی ہوتا ہے۔ اور اگر وہ اس کام میں مکمل طور پر اللہ کی طرف متوجہ ہو اور اخلاص کے ساتھ اسی کا ہو کر رہے، تو یہ سب سے بہتر اور سب سے کامل صورت ہے۔84

The remembrance of Allah also includes doing that which Allah has obligated or encouraged, such as recitation of the Qur’an, reading Hadith, studying knowledge, praying optional prayers, etc. And dhikr sometimes occurs with the tongue, and the person gets rewarded for it without even having to know the meaning of what he is saying. Rather, he must not mean other than what it means, and if he adds to this pronouncement the presence of his heart, this is better. If he then adds to this the understanding of what this dhikr means - what it contains of the glorification of Allah and denying any shortcomings in Him - this is even better. If he does this during any righteous action – whether it is prayer, Jihad, etc. – it only increases in virtue. If he turns completely towards Allah and is sincere to Him in doing this, this is best and most complete.”84

په مسلم کې راوړل شوې دا حدیث: «د هغه کور مثال چې په کې الله ياد کېږي او د هغه کور چې په کې الله ياد نه کېږي، د ژوندي او مړي په شان دی»، په اړه ابن حجر وویل: «په حقیقي ډول ژوندی یا مړی هغه کس دی چې په کور کې ژوند کوي، نه کور، او کور ته د ژوندي یا مړي وصف ورکول په حقیقت کې د هغه د اوسیدونکي د ژوند یا مرګ څرګندونه ده. نو پيغمبر ﷺ هغه کس چې الله یاد کوي، چې په ظاهره د ژوند په رڼا او په باطن د علم په رڼا سينگاريږي، د ژوندي سره تشبيه کړ، او هغه چې الله یاد نه کوي، د هغه کور سره یې تشبيه کړ چې په ظاهره او باطن کې ویران وي.» ويل شوي دي چې د ژوندي او مړي سره تشبيه دا ده چې ژوندی کس کولی شي خپلو ملګرو ته مرسته وکړي او دښمنانو ته زيان ورسوي، پداسې حال کې چې مړی دا نه شي کولای.85

In regards to the hadith reported by Muslim: “The likeness of the house in which Allah is remembered and that in which He is not remembered is like that of the living and the dead,” Ibn Hajar said: “What is described as being truly alive or dead is the inhabitant, not the house, and what is intended by describing the house as alive or dead is that its inhabitant is alive or dead. So, he (peace be upon him) likened the person who remembers Allah – who is outwardly beautified with the light of life, and inwardly beautified with the light of knowledge – with one who is alive, and he likened the one who doesn’t remember Allah with the house that is outwardly and inwardly ruined. It was also said that the likeness to the living and dead was because of how the living person can help his allies and harm his enemies, while the dead cannot.”85

پس ہاں، جن لوگوں کو ذکر کے مضبوط سہارے کو سب سے زیادہ تھامنا چاہیے وہ اہلِ علم اور طالبانِ علم ہیں۔ یہی وہ لوگ ہیں جو تیزی سے سفر طے کرتے ہیں اور اسی کے ذریعے درستگی کے ساتھ اپنی مطلوبہ منزل کی طرف رہنمائی پاتے ہیں، اور اس کے سوا کسی اور چیز کے ساتھ ان کے قدم سست ہو جاتے، ان کے دل زنگ آلود ہو جاتے اور وہ گمراہ ہو جاتے، جیسا کہ کہا گیا ہے:

So, those who should hold firmest to the handhold of dhikr are the people of knowledge and those who seek it. They are the ones who traverse swiftly and are rightly guided by it to the destination they seek, and with anything else, their feet would become sluggish, their hearts would become rusted, and they would become lost, as it was said:

که مونږ ناروغ شو، نو مونږ د ستا د یادونې په واسطه خپل ځان درملنه کوو * او کله چې مونږ دا یادونه یوه شیبه پرېږدو، نو مونږ خفه کېږو…

If we become sick, we treat ourselves with Your remembrance * And when we leave this remembrance for a bit, we become depressed…