در میانه‌ی قرن نوزدهم میلادی، مبلغان مسیحی سیاستی را در پیش گرفتند که پیش‌تر به کار نبرده بودند. مبلغان به مدرسه‌ها، چاپخانه‌ها و درمانگاه‌ها بسنده نکردند، بلکه فراتر رفته و به تأسیس انجمن‌ها پرداختند. در سال ۱۸۴۲ میلادی، کمیته‌ای برای تأسیس یک انجمن علمی زیر نظر هیئت آمریکایی تشکیل شد. کار این کمیته پنج سال به درازا کشید تا سرانجام توانست انجمنی به نام «انجمن هنر و علم» را بنیان نهد. اعضای این انجمن نصیف یازجی و بطرس بستانی را دربر می‌گرفت؛ دو مسیحی لبنانی که به سبب عرب بودنشان در آن پذیرفته شدند، همچنین الیاس اسمیت و کورنلیوس ون دایک که آمریکایی بودند، و سرهنگ چرچیل که انگلیسی بود. اهداف این انجمن در آغاز مبهم بود؛ گرایش داشت که علم را به بزرگسالان آموزش دهد، و همزمان به نوجوانان در مدرسه‌ها نیز درس بدهد. این انجمن، بزرگسالان و نوجوانان را یکسان ترغیب می‌کرد که فرهنگ غربی را بیاموزند و آنان را بر پایه‌ی طرح مبلغان هدایت می‌نمود.

During the mid-19th Century, the missionaries adopted a policy which they had not employed before. The missionaries were not content themselves with just schools, printing shops and clinics, but went further to establish associations. In 1842, a committee was set up to establish a scientific association under the auspices of the American mission. The committee’s work lasted for five years until it had managed to establish an association called the ‘Association of Arts and Science’. Its members included Nasif al-Yaziji and Boutros al-Bustani2, who were Lebanese Christians taken on board because they were Arabs, Eli Smith and Cornelius van Dick, who were American, and Colonel Churchill, who was English. The objectives of the association at first were vague, it had the tendency to teach science to adults, as well as teaching youngsters at school. The association encouraged adults and youngsters alike to learn Western culture, orientating them according to the missionary plan.

با وجود تلاش‌های عظیمی که انجمن انجام داد، در مدت دو سال تنها توانست پنجاه عضو فعال را در سراسر الشام جذب کند. همه آنان مسیحی بودند، عمدتاً اهل بیروت، و هیچ مسلمان یا درزی‌ای به انجمن نپیوست. تلاش‌های بسیار بزرگی برای گسترش و فعال کردن کار انجمن صورت گرفت، اما نتیجه‌ای نداشت.

However, despite the huge efforts put in by the association it only managed to recruit fifty active members in the whole of al-Sham in two years. They were all Christians, mainly from Beirut, no Muslim or Druze whatsoever joined the association. Colossal efforts were made to expand and activate the work of the association but to no avail.

انجمن پنج سال پس از تأسیس اولیه‌اش فروپاشید، بی‌آنکه نتیجه‌ی قابل توجهی جز میل مبلغان به تأسیس انجمن‌های بیشتر به بار آورد. از این رو در سال ۱۸۸۰ انجمن دیگری بنیان گرفت و «انجمن شرقی» نامیده شد. این انجمن توسط یسوعیان و زیر سرپرستی کشیش یسوعی فرانسوی، هانری دبرنیه، تأسیس شد و همه‌ی اعضای آن مسیحی بودند. این انجمن راه «انجمن هنر و علوم» را دنبال کرد و تنها مدت کوتاهی دوام آورد و همچون سلف خود فروپاشید. پس از آن، انجمن‌های متعددی در هر جا سر برآوردند، اما همه محکوم به شکست بودند و مانند گذشته از هم پاشیدند.

The association collapsed after five years from its initial establishment without reaping any significant results except for the desire of the missionaries to establish more associations. Therefore, another association was founded in 1880 and it was named the ‘Oriental Association’. It was founded by the Jesuits under the guardianship of the French Jesuit Father Henri Debrenier and all its members were Christians. It followed in the footsteps of the ‘Association of Arts and Science’ lasting only a short time before collapsing as its predecessor had done. Afterwards, several associations sprang up all over the place, but all were doomed to failure and they collapsed as before.

در سال ۱۸۵۷ انجمنی تازه تأسیس شد که روشی کمی متفاوت را برگزید. هیچ بیگانه‌ای به هیچ وجه اجازه عضویت نداشت و همه بنیان‌گذارانش عرب بودند. این انجمن به نحوی توانست موفق شود و برخی مسلمانان و دروزی‌ها به آن پیوستند؛ انجمن آنان را به سبب عرب بودنشان پذیرفت. نام آن «انجمن علمی سوریه» بود. این انجمن به سبب فعالیت‌هایش و وابستگی عربی‌اش و نیز به دلیل نبود بیگانگان در میان اعضایش موفق شد. اعضای آن توانستند دیگران را به پیوستن ترغیب کنند و حمایت مردم را جلب کنند، تا آنجا که یکصد و پنجاه عضو در آن ثبت‌نام کردند. از جمله شخصیت‌های برجسته عرب در کادر اداری آن می‌توان به محمد ارسلان از دروزی‌ها و حسین بیهم از مسلمانان اشاره کرد. شخصیت‌هایی از همه فرقه‌های مسیحی عرب به آن پیوستند که مشهورترین آنان ابراهیم یازجی و بطرس بستانی بودند. این انجمن از همه انجمن‌های دیگر دوام بیشتری آورد. برنامه آن چنان طراحی شده بود که همه فرقه‌ها را در بر گیرد و جرقه‌ای برای ناسیونالیسم عربی باشد. با این حال، هدف پنهانی آن در واقع استعماری و تبشیری بود که در لباس علم عرضه می‌شد. این هدف در گسترش فرهنگ و آموزش غربی نمایان شد.

A new association was founded in 1857 which adopted a slightly different method. No foreigners whatsoever were allowed to join and its founders were all Arabs. Somehow it managed to succeed and some Muslims and Druze actually joined, the association accepted them because they were Arabs. Its name was the ‘Syrian Scientific Association’. It became successful due to its activities and its Arabic affiliation and also because of the absence of foreigners among its membership. Its members managed to convince other people to join and they gathered support for the association until one hundred and fifty members had enrolled in it. Among its administrative staff were some noted Arab personalities such as Muhammad Arsalan from the Druze and Hussain Bayham from the Muslims. Personalities from all Arab Christian sects joined, the most noted of them being Ibrahim al-Yaziji and Boutros al-Bustani. This association outlasted all the others. Its programme was designed to accommodate all sects and be the spark for Arab nationalism. However, its hidden objective was in fact colonial and missionary dressed in the name of science. It manifested itself in the spreading of Western culture and education.

در سال ۱۸۷۵ میلادی، «انجمن سری» در بیروت تشکیل شد؛ این انجمن در واقع بر پایه یک اندیشه سیاسی بنا شده بود. آغاز به ترویج اندیشه ناسیونالیسم عربی کرد. بنیان‌گذاران آن پنج جوان از میان کسانی بودند که در کالج پروتستانی بیروت تحصیل کرده بودند. همه آنان مسیحی بودند که گروه‌های مبلغان توانسته بودند بر آنان اثر بگذارند. پس از تشکیل این انجمن توسط این گروه، شمار اندکی از اعضا توسط آنان جذب شدند. این انجمن به‌نظر می‌رسید که از راه بیانیه‌ها و اعلامیه‌های خود، خواستار ناسیونالیسم عربی و استقلال سیاسی اعراب، به‌ویژه عرب‌های سوریه و لبنان است. با این حال، کار واقعی و برنامه راستین آن به هدفی کاملاً دیگر معطوف بود. هدف آن این بود که آرزوهای بیگانه و امیدهای واهی را در دل‌های مردم بیفکند. این انجمن به ناسیونالیسم، عرب‌ها و عربیت فراخوان می‌داد و دشمنی با دولت عثمانی را برمی‌انگیخت و آن را دولت ترک می‌نامید. این انجمن در پی جدایی دین از دولت و قرار دادن ناسیونالیسم عربی به‌عنوان پایه زندگی بود. با آنکه انجمن همواره از عربیت دفاع می‌کرد، مسئولان آن در نوشته‌هایشان بارها از ترکیه یاد کرده و آن را متهم می‌کردند که خلافت اسلامی را از اعراب ربوده، شریعت اسلامی را نقض کرده و از دین سوءاستفاده نموده است. این امر به‌روشنی ماهیت واقعی انجمن و هدف راستینی را که برای آن بنیان نهاده شده بود آشکار می‌سازد، یعنی برانگیختن ناآرامی علیه دولت اسلامی، ایجاد بدگمانی و شک نسبت به دین، و تأسیس جنبش‌های سیاسی بر پایه اصول غیراسلامی.

In 1875, the ‘Secret Association’ was formed in Beirut; it was actually based on a political concept. It began encouraging the concept of Arab nationalism. Its founders were five young men from amongst those who had been educated in the Protestant college in Beirut. They were all Christians whom the missionary parties had managed to affect. Following this group’s formation of the association, a small number of members were recruited by them. The association seemed to be calling, through its declarations and leaflets, for Arab nationalism and political independence for the Arabs, especially those in Syria and Lebanon. However, its actual work and its real programme was concerned with a different objective entirely. Its aim was to cast strange desires and false hopes into people’s hearts. It called for nationalism, Arabs and Arabism and encouraged animosity towards the ‘Uthmani State, calling it the Turkish state. It worked towards separating religion from the State and towards making Arab nationalism the basis of life. Despite the fact that the association always championed Arabism, those in charge referred repeatedly in their literature to Turkey accusing her of snatching the Islamic Khilafah from the Arabs, of violating the Islamic Shari‘ah and of abusing the deen. This clearly demonstrates the true nature of the association and the real objective for which it had been founded, i.e. to cause unrest against the Islamic State, to create suspicion and scepticism about the deen and to establish political movements based on non-Islamic principles.

آنچه درباره این جنبش‌ها قطعاً یقینی است این است که آغازگر آن‌ها قدرت‌های غربی بودند. این ایشان بودند که آن‌ها را بنیان نهادند، پیشرفتشان را زیر نظر داشتند و آن‌ها را مدیریت می‌کردند. آنان همچنین درباره فعالیت‌هایشان گزارش‌هایی می‌نوشتند. برای نمونه، کنسول بریتانیا در بیروت در تاریخ ۲۸ ژوئیه ۱۸۸۰ تلگرافی به دولت خود فرستاد که در آن آمده بود: «برگه‌های انقلابی در گردش آمده‌اند، به مدحت مظنون است که منبع آن است، با این وجود، وضعیت آرام باقی است. جزئیات در پست.»3

What is in fact a certainty concerning these movements is that they had been initiated by the Western powers. It was they who established them, monitored their progress and managed them. They also wrote reports about their activities. For instance, the British consul in Beirut sent a telegram to his government on 28th July 1880 saying, “Revolutionary leaflets have come into circulation, Midhat is suspected to be the source, despite this, the situation remains calm. Details in the post.”3

این تلگراف در پی برگه‌ای فرستاده شد که در خیابان‌های بیروت توزیع و بر دیوارهای آن‌جا نصب شده بود. اندکی پس از تلگراف، چند نامه از سوی کنسول‌های بریتانیا در بیروت و دمشق رسید. این نامه‌ها همراه با نسخه‌هایی از برگه‌هایی بود که انجمن توزیع کرده بود و از این رو باید آن‌ها را به درستی گزارش‌هایی درباره جنبشی دانست که در کالج پروتستان تأسیس شد و فعالیت‌هایش را در شام آغاز کرد. فعالیت‌های انجمن در شام آشکارتر بود، هرچند در دیگر مناطق عمدتاً عرب‌نشین نیز انجام می‌شد، چنان‌که از نوشته کمیسر بریتانیا در جده به دولتش در سال ۱۸۸۲ برمی‌آید. او در گزارشی درباره جنبش عرب نوشت: «با این حال، خبری به من رسیده که حتی در خود مکه برخی روشنفکران به سخن گفتن درباره آزادی آغاز کرده‌اند. به نظر من، از آنچه شنیده‌ام، چنین می‌نماید که طرحی ریخته شده که هدفش پیوستن نجد به سرزمین میان دو رود، یعنی جنوب عراق، و گماردن منصور پاشا به فرمانروایی آن است، و همچنین پیوستن عسیر و یمن با گماردن علی بن عابد به فرمانروایی بر آن‌ها.»4

This telegram was despatched in the wake of a leaflet distributed on the streets of Beirut and posted on the walls there. The telegram was soon followed by several letters sent by the British consuls in Beirut and Damascus. The letters were accompanied by copies of the leaflets which the association had distributed and should therefore rightly be regarded as reports on the movement set up in the Protestant college which began its activities in al-Sham. The association’s activities were more evident in al-Sham, although they took place in other predominantly Arab areas as demonstrated by what the British commissioner in Jeddah wrote to his government in 1882; in a report about the Arab movement he stated, “However, news has reached me that even in Makkah itself some intellectuals have begun talking about freedom, it seems to me from what I have heard that a plan has been designed aiming at uniting Najd with the land between the two rivers, i.e. the South of Iraq, and appointing Mansur Pasha as ruler, as well as uniting ‘Asir and Yemen by appointing ‘Ali ibn ‘Aabid to rule over them.”4

بریتانیا تنها طرف ذی‌نفع نبود، فرانسه نیز علاقه‌ی زیادی نشان می‌داد.

Britain was not the only interested party, France also displayed a great deal of interest.

در سال ۱۸۸۲، یکی از مقامات فرانسوی در بیروت نگرانی فرانسه را چنین ابراز کرد: «روح استقلال به خوبی گسترش یافته است و من در مدت اقامتم در بیروت، فداکاری جوانان مسلمان را در تأسیس مدارس و درمانگاه‌ها و در احیای کشور مشاهده کردم. شایسته یادآوری است که این جنبش از هرگونه نفوذ فرقه‌ای به دور است؛ انجمن عضویت مسیحیان را می‌پذیرد و بر مشارکت ایشان در فعالیت‌های ملی‌گرایانه تکیه دارد.»5

In 1882, one of the French officials in Beirut voiced the French concern by saying, “The spirit of independence is well spread and I noticed during my stay in Beirut the dedication of Muslim youths in establishing schools and clinics and in reviving the country. What is worth mentioning here is that this movement is free of any sectarian influence, the association welcomes the membership of the Christians and relies on them to participate in the nationalist activities.”5

یک شهروند فرانسوی از بغداد نوشت: «هرجا که رفتم با احساسی مشترک و به یک اندازه روبه‌رو شدم؛ نفرت از ترک‌ها. و اما اندیشه آغاز یک اقدام جمعی برای رهایی از این وضعیت بسیار منفور، به شدت در جریان است. در افق‌ها بادِ جنبش عربی هر روز نیرومندتر می‌شود و در آستانه زاده شدن است. این ملتِ مدت‌ها ستم‌دیده در آستانه آن‌اند که جایگاه طبیعی خود را در جهان اسلام اعلام کنند و سرنوشت این جهان را رهبری نمایند.»6

A French national wrote from Baghdad, “Everywhere I went I was faced with the common feeling, on the same scale, of hatred for the Turks; as for the concept of initiating a collective action to get rid of this much hated situation, this is very much under way. In the horizons a wind of Arab movement is gathering strength and is about to be born. This people who have been oppressed for a long time are about to proclaim their natural status within the Muslim world and direct the destiny of this world.”6

مَحْضُ الْعَمَلِ التَّبْشِيرِيِّ بِاسْمِ الدِّينِ وَالْعِلْمِ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى مَا تَرَكَّزَ عَلَيْهِ اهْتِمَامُ أَمْرِيكَا وَفَرَنْسَا وَبِرِيطَانِيَا، بَلْ امْتَدَّ إِلَى مُعْظَمِ الدُّوَلِ غَيْرِ الْإِسْلَامِيَّةِ، بِمَا فِيهَا رُوسِيَا الْقَيْصَرِيَّةُ الَّتِي أَرْسَلَتْ بَعَثَاتٍ تَبْشِيرِيَّةً، وَبُرُوسِيَا (أَلْمَانِيَا) الَّتِي أَرْسَلَتْ مَجْمُوعَةً مِنَ «الْأَخَوَاتِ» (رَاهِبَاتِ كَارُودْتْ) لِلْمُشَارَكَةِ مَعَ الْبَعَثَاتِ الْأُخْرَى. وَعَلَى الرَّغْمِ مِنَ اخْتِلَافِ الرَّأْيِ بَيْنَ مُخْتَلِفِ الْبَعَثَاتِ وَالْمَنْدُوبِينَ الْغَرْبِيِّينَ بِشَأْنِ بَرَامِجِهِمُ السِّيَاسِيَّةِ الَّتِي كَانَتْ تَأْخُذُ بِعَيْنِ الِاعْتِبَارِ مَصَالِحَهُمُ الدَّوْلِيَّةَ، فَإِنَّ الْهَدَفَ كَانَ وَاحِدًا: نَشْرُ النَّصْرَانِيَّةِ وَبَثُّ الثَّقَافَةِ الْغَرْبِيَّةِ فِي الشَّرْقِ، مَعَ إِثَارَةِ شُكُوكِ الْمُسْلِمِينَ فِي دِينِهِمْ، وَدَفْعِهِمْ إِلَى اسْتِنْكَارِهِ وَالنَّظَرِ إِلَى تَارِيخِهِمْ بِازْدِرَاءٍ، وَقَوْدِهِمْ فِي الْوَقْتِ ذَاتِهِ إِلَى تَمْجِيدِ الْغَرْبِ وَأُسْلُوبِ حَيَاتِهِ. وَقَدْ مَارَسَ الْمُبَشِّرُونَ تَبْشِيرَهُمْ وَفْقَ كَرَاهِيَتِهِمُ الشَّدِيدَةِ لِلْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ، فَاحْتَقَرُوا الثَّقَافَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ وَأُسْلُوبَ حَيَاتِهَا، وَعَدُّوا الْمُسْلِمِينَ شُعُوبًا مُتَخَلِّفَةً بَرْبَرِيَّةً، وَهُوَ الرَّأْيُ الْمُجَانِبُ لِلصَّوَابِ الَّذِي لَا يَزَالُ يَحْمِلُهُ قُرَابَةُ كُلِّ أُورُوبِّيٍّ حَتَّى الْيَوْمِ. وَتَنْعَكِسُ النَّتَائِجُ الَّتِي حَقَّقُوهَا اليَوْمَ فِي تَمَرْكُزِ الْكُفْرِ وَالِاسْتِعْمَارِ فِي بِلَادِنَا.

Missionary work in the name of religion and science was not merely confined to the focus of the attention of the US, France and Britain, but extended to most of the non- Islamic states, including Czarist Russia who sent missionary expeditions and Prussia (Germany) who sent a group of ‘sisters’ (the nuns of Carodt) to participate with other missions. Inspite of the difference of opinion among the various missions and Western delegates regarding their political programmes, which took into consideration their international interests, the objective was the same; the preaching of Christianity and the spreading of Western culture in the East coupled with the arousal of the suspicions of the Muslims towards their deen, pushing them to resent it and to regard their history with contempt whilst leading them to praise the West and its way of life. The missionaries carried out their preaching according to their great hatred of Islam and the Muslims. They dispised the Islamic culture and its way of life and they regarded the Muslims as backward barbarians, which still remains the ill-considered opinion of nearly every European. The results that they achieved are reflected today in the concentration of disbelief and colonialism in our lands.