سقوط خلافت اسلامی در سال ۱۹۲۴ به پیدایش دولت‌های ساختگی مسلمانان انجامید که ملی‌گرایی را مبنای وجود خود قرار دادند. با این همه، این دولت‌ها بسیار دور از «استقلالی» بودند که بنیان‌گذارانشان در برابر «خلافت عثمانی» برای آن مبارزه کرده بودند. در واقع، وعده‌های غرب دربارهٔ استقلال دروغ‌های آشکار بود و در حقیقت دامی هولناک بود که مسلمانان در آن افتادند. هدف واقعی غرب استعمار فرهنگی جهان اسلام بود، اما هنگامی که دولت اسلامی در چنگال آنان قرار گرفت، به کمتر از تهاجم فیزیکی به سرزمین‌های مسلمانان رضایت ندادند. این را در ماده ۲۲ میثاق جامعهٔ ملل پس از جنگ جهانی اول تثبیت کردند: «برخی از جماعت‌هایی که پیش‌تر به امپراتوری ترکیه تعلق داشتند به مرحله‌ای از رشد رسیده‌اند که می‌توان وجود آنان را به‌عنوان ملت‌های مستقل به‌طور موقت به رسمیت شناخت، مشروط بر اینکه یک قیم مشاوره و کمک اداری ارائه دهد، تا زمانی که بتوانند روی پای خود بایستند.»11

The end of Islamic rule in 1924 created many artificial Muslim states that used nationalism as the basis for their existence. However, these states were far from the ‘independence’ that their creators fought for against the ‘Uthmani Khilafah. Indeed, the promises of independence by the West were outright lies and in reality, it was a vicious trap that the Muslim fell in. The real intent of the West was to colonise the Muslim world culturally, but when the Islamic State came within the reach of their claws, they settled for nothing less than the physical invasion of Muslim Land. This they enshrined in Article 22 of the League of Nations after the 1st World War, “Certain communities formerly belonging to the Turkish Empire have reached a stage of their development where their existence as independent nations can be provisionally recognised subject to the rendering of administrative advice and assistance by a mandatory, until such time as they are able to stand alone.”11

طبیعی است که «مشورت اداری» باید توسط دولت‌های ملی‌گرای تازه‌تشکیل‌شده پذیرفته می‌شد، که از نظر بریتانیا و فرانسه چیزی جز تهاجم نبود. بریتانیا عراق، فلسطین و ترانس‌اردن را تصرف کرد، در حالی که فرانسه سوریه و لبنان را گرفت. از «دولت مستقل عرب» شریف حسین، که به نام پادشاهی حجاز شناخته می‌شد، چیزی جز این باقی نماند که در سال ۱۹۲۵ در آنچه امروز عربستان سعودی نامیده می‌شود جذب شد.

Naturally, the ‘administrative advice’ had to be taken by the newly formed nationalistic states, which according to Britain and France meant nothing short of invasion. Britain took over Iraq, Palestine and Transjordan, while France took Syria and Lebanon. All that was left of Sharif Hussain’s ‘independent Arab state’, known as the Kingdom of Hijaz, was absorbed into what is now Saudi Arabia in 1925.

با این حال، روشن است که با وجود ایجاد دولت‌های ملی‌گرای متعددی در جهان اسلام، مسلمانان همچنان از بقیه جهان عقب مانده‌اند. اگرچه کشورهای مسلمان دیگر مستعمرات غرب نیستند، رکودی که متحمل شده‌ایم چنان شدید است که عملاً به بردگان اقتصادی غرب تبدیل شده‌ایم، که وضعیتی بسیار بدتر است. از آن زمان تلاش‌های زیادی برای احیای مسلمانان صورت گرفته، اما هیچ‌یک از آنها موفق نشده‌اند.

It can be seen, therefore, that despite the creation of many nationalistic states in the Muslim world, Muslims still lag behind rest of world. Although Muslim countries are no loner colonies of the West, the stagnation that we have suffered is so severe that we have literally become economic slaves to the West, which is far worse. Attempts have been made since then to revive the Muslims but none of them have succeeded.

ناسیونالیسم در جهان مسلمانان ردپایی از شکست به جا گذاشته است. در ادامه نمونه‌هایی از تلاش‌های ناکام برای احیای مسلمانان بر پایه ناسیونالیسم ارائه می‌شود.

Nationalism has left a trail of failure in the Muslim world. Some examples of failed attempts to revive the Muslims based on nationalism are presented below.

مصر: جمال عبدالناصر، رئيس مصر، نموذج كلاسيكي لهذا الفشل. وصل ناصر إلى السلطة عام ۱۹۵۴ م وبدأ يروّج لرؤيته عن مصر. وفي كتابه «فلسفة الثورة» يحدّد الأدوار الثلاثة الرئيسية لمصر: قيادة العالم العربي، وقيادة العالم الإسلامي، وقيادة الدول الأفريقية السوداء التي كانت تناضل من أجل الاستقلال.

Egypt Gamal Abdul Nasser of Egypt is a classical example of such failure. Nasser came to power in 1954 and began to propagate his vision for Egypt. In his book The Philosophy of Revolution he outlines the three main roles of Egypt as the leader of the Arab world, the Muslim world and of the black African nations struggling for independence.

امید ناصر به اتحاد اعراب عمدتاً بر ناسیونالیسم عربی متکی بود. او تصور می‌کرد که اعراب صرفاً به دلیل داشتن زبان، پوشش و تاریخ مشترک با یکدیگر متحد خواهند شد. با این حال، ناصر توانست ناسیونالیسم عربی را تا حدی برانگیزد که پیش از آن هرگز دیده نشده بود. ملی‌شدن کانال سوئز در سال ۱۹۵۶ و ادغام مصر و سوریه در سال ۱۹۵۸ برای تشکیل جمهوری متحد عربی، که دو تا از راهبردی‌ترین کشورهای خاورمیانه را گرد هم آورد، به فراخوان او برای «عربیت» بیش از پیش دامن زد.

Nasser’s hope of uniting the Arabs primarily hinged around Arab nationalism. He imagined that the Arabs would unite simply because they had a common language, dress and history. However, Nasser did manage to arouse Arab nationalism to the extent never seen before. The nationalisation of the Suez Canal in 1956 and the merger between Egypt and Syria in 1958 to create the United Arab Republic, bringing together two of the most strategic countries in the Middle East, further boosted his call of ‘Arabism’.

اما دعوت به «عربیت» با سیاست‌های اقتصادی سوسیالیستی بی‌پروایی همراه بود که کشور را فلج کرد. همچنین، همان‌طور که امت بعدها دریافت، ناصر چیزی جز مهره‌ای در کشمکش میان بریتانیا و آمریکا در خاورمیانه نبود.

The call for ‘Arabism’, however, was also accompanied by reckless socialist economic policies that crippled the country. Also, as the Ummah learnt later, Nasser was nothing more than a pawn in the struggle between Britain and America in the Middle East.

اگرچه ناصر در ظاهر از سوی اتحاد جماهیر شوروی سابق حمایت علنی می‌شد، در واقع او عاملی برای آمریکا بود۱۲.

Although Nasser was seen to be publicly backed by the former Soviet Union, in reality he was an agent of America12.

فروپاشی جمهوری متحد عربی در سال ۱۹۶۱، و پیروزی اسرائیل در سال ۱۹۶۷

The breakup of the United Arab Republic in 1961, and the triumph of Israel in the 1967

جنگِ شش‌روزه، هنگامی که صحرای سینا را از مصر، بلندی‌های جولان را از سوریه و کرانۀ باختری را از اردن گرفت، به «عربیت‌گرایی» ناصر پایان داد. این آزمایش بزرگِ ناسیونالیستی شکست خورد و تا امروز نیز جهان عرب به کشورهای متعددی تقسیم شده است.

war, when it captured Sinai from Egypt, the Golan Heights from Syria and the West Bank from Jordan, put an end to Nasser’s ‘Arabism’. This great nationalistic experiment had failed and to this day the Arab world is still divided into many states.

ترکیہ، جو عثمانی خلافت کا مرکز تھا، ان ممالک میں سے ایک ہے جو قوم پرستی سے گہرا متاثر ہوئے۔ مصطفیٰ کمال کا قوم پرستی کی بنیاد پر ایک قوم تشکیل دینے کا خواب پورا تو ہوا، لیکن وہ کسی قابلِ ذکر ترقی کی راہ پر آگے نہ بڑھ سکا۔ نہ کمال کی ریپبلکن پیپلز پارٹی کی ماضی کی قوم پرست پالیسیاں، نہ سیکولر مدرلینڈ پارٹی اور نہ ہی آج کی سوشلسٹ ڈیموکریٹک پاپولسٹ پارٹی کی پالیسیاں ترکیہ کو اس کی سابقہ شان و شوکت تک واپس لے جا سکیں گی۔ اس کے بجائے، کردی قوم پرستی کی جڑیں پکڑنے کے ساتھ ترکیہ بتدریج خانہ جنگی کی طرف پھسل رہا ہے۔

Turkey Turkey, being the seat of the ‘Uthmani Khilafah, is one of the countries that was deeply affected by nationalism. The vision of Mustapha Kamal to forge a nation based on nationalism did materialise but it failed to progress in any substantial way. Neither the nationalistic policies of Kamal’s Republican People’s Party in the past, nor those of the secular Motherland Party or the Socialist Democratic Populist Party now, are ever going to return Turkey to its former glory. Instead, Turkey is gradually slipping towards civil strife as Kurdish nationalism takes root.

کوشش کمال برای احیای کشور بر پایه ناسیونالیسم ترکی، ترکیه را در سرما رها کرده است.

Kamal’s attempted revival based on Turkish nationalism has left Turkey in the cold.

منطقه‌ای که زمانی به‌عنوان پایتخت دولت پیشرو جهان، یعنی دولت اسلامی، گرامی داشته می‌شد، اکنون به کشوری بیمار بدل شده که به حال خود رها شده است؛ نه اروپاییان آن را می‌پذیرند و نه خاورمیانه. ناسیونالیسم برای ترکیه جز خواری و سرافکندگی چیزی به همراه نیاورده است، با این حال، با وجود این، دولت ترکیه همچنان بر ناسیونالیسم ترکی پافشاری می‌کند.

The area which was once honoured as the capital of the leading state of the world, the Islamic State, has now become the diseased state, left for nowhere; it is not accepted by the Europeans nor by the Middle East. Nationalism has brought nothing but humiliation for Turkey, yet despite this, the Turkish government still persists with Turkish nationalism.

عربستان سعودی و کشورهای خلیج فارس نمونه‌ای کلاسیک از ناسیونالیسمی را بازتاب می‌دهند که غرب، به‌ویژه بریتانیا، آن را پرورش داد. قبایل قدرتمند این مناطق از طریق معاملات مالی و وعده‌های دولت‌های مستقل، علیه خلافت عثمانی بسیج شدند.

Saudi Arabia and the Gulf States Saudi Arabia and the various states in the Gulf reflect a classical case of nationalism that was nurtured by the West, especially Britain. The powerful tribes were mobilised from these areas against the ‘Uthmani Khilafah through financial deals and promises of independent states.

بریتانیا ابتدا شریف حسین و پسرانش فیصل و عبداللہ را برای شورش علیه خلافت به کار گرفت۔ این شورش‌ها با کمک جاسوس معروف بریتانیا ٹی. ای. لارنس[13] برانگیخته شد، که می‌کوشید نیروهای دولت اسلامی را آزار دهد و ارتباطات آن‌ها را در جناح راست ارتش ژنرال آلنبی، که در سال ۱۹۱۷ از مصر پیش می‌رفت، مختل کند۔ با این حال، هنگامی که شریف بعداً مورد بی‌مهری بریتانیا قرار گرفت، آن‌ها عبدالعزیز ابن سعود را جایگزین او کردند، که او نیز در مبارزه‌اش برای کسب قدرت از سوی بریتانیا تأمین مالی می‌شد۔

The British first used Sharif Hussain and his sons Faisal and ‘Adbullah to revolt against the Khilafah. These revolts were instigated through the assistance of the famous British agent T. E. Lawrence13, who was trying to harass the Islamic State’s forces and disrupt their communications on the right flank of General Allenby’s army advancing from Egypt during 1917. However, when Sharif later fell out of favour with the British, they replaced him with ‘Abd al-Aziz ibn Saud, who was also being financed by the British in his struggle to gain control.

تا پایان سال ۱۹۲۷، خاندان سعود توانست کنترل بیشتر شبه‌جزیره عربستان را به دست آورد. در همان سال، پیمانی با بریتانیایی‌ها امضا شد که در ازای به رسمیت شناختن برتری بریتانیا بر شیخ‌نشین‌های خلیج فارس، یعنی قطر، بحرین، امارات متحده عربی و عمان، از سوی آل سعود، اقتدار کامل را به این خاندان واگذار کرد. در سال ۱۹۳۲، شبه‌جزیره عربستان به نام پادشاهی عربستان سعودی نامگذاری شد.

By the end of 1927, the Saud family had managed to secure control of most of the Arabian peninsular, and in the same year, a treaty was signed with the British who gave the family complete authority in return for the Saud’s recognition of British suzerainty over the Gulf Sheikhdoms of Qatar, Bahrain, United Arab Emirates and Oman. In 1932, Arabian peninsular was named Kingdom of Saudi Arabia.

از آن زمان، خاندان آل سعود کنترل بسیار محکمی بر این منطقه حفظ کرده و اقتدار خود را بر پایه‌ی ساختاری قبیله‌ای استوار ساخته است. تمامی دولت به دست اعضای خاندان آل سعود اداره می‌شود که شمار آن‌ها در حال حاضر بیش از پنج هزار نفر است.

Since then the Saud family has kept a very tight control of the area, establishing the authority on a tribalistic structure. The entire government is run by the members of the Saud family, which is currently in excess of five thousand.

در مورد کویت، قطر، بحرین، امارات متحده عربی و عمان، بریتانیا حتی پیش از فروپاشی دولت اسلامی در سال ۱۹۲۴ عمّال خود را به‌عنوان حاکم منصوب کرده بود. خاندان السعید در سال ۱۸۹۱ با بریتانیا پیمان امضا کردند، آل صباح کویت در سال ۱۸۹۹ امضا کردند، خاندان آل ثانی در سال ۱۹۱۵ از آنان پیروی کرد و حاکمان محلی مختلف امارات متحده عربی نیز همین الگو را دنبال کردند.

As for Kuwait, Qatar, Bahrain, United Arab Emirates and Oman, Britain had installed its agents as rulers even before the demise of the Islamic State in 1924. Al-Said family signed treaties with Britain in 1891, al-Sabah of Kuwait signed in 1899, al-Thani family followed suit in 1915 and various local rulers of United Arab Emirates also followed the same pattern.

نصب این خانواده‌ها به عنوان فرمانروا توسط بریتانیا، شبه‌جزیرهٔ عربستان را به روزگار پیش از اسلام بازگرداند، زمانی که قبیله‌های گوناگون بر این منطقه حکومت می‌کردند. این ساختار حکومتی، مسلمانان این منطقه را احیا نکرده است. در واقع، تقسیم این سرزمین بر پایهٔ خطوط ملی‌گرایانه هر امید به پیشرفت را از میان برده است، زیرا فرمانروایان همگی بیش از حد مشغول تثبیت جایگاه خود هستند. با وجود آنکه شبه‌جزیرهٔ عربستان از درآمد نفت برخوردار است که حتی از کشورهای غربی نیز بسیار بیشتر است، هیچ شکلی از پیشرفت به دنبال نداشته است. جز نفت، هیچ صنعتی وجود ندارد و هیچ برنامه‌ای نیز برای ایجاد آن در میان نیست. پولی که نفت از دههٔ ۱۹۴۰ به بعد به همراه آورده، به حساب‌های بانکی سوئیس و شرکت‌های سرمایه‌گذاری کشورهای غربی سرازیر شده است. ملی‌گرایی این کشورها را بالا نبرده، بلکه آنها را بیش از پیش زیر سلطهٔ کافران قرار داده است.

The installation of these families as rulers by the British returned the Arabian peninsular to the pre-Islamic days when various tribes were ruling the region. This form of governmental structure has not revived the Muslims of this region. Indeed, dividing the area on nationalistic lines has obliterated any hope of progress because the rulers are all too busy trying to secure their positions. Despite the fact that the Arabian peninsular has income from oil that far exceeds even the Western countries has not resulted in any form of progress. Except the oil, there is no industry or any plans to establish one. The money that oil has brought since the 1940’s has been siphoned off to the Swiss banks accounts and Investment Houses of the Western nations. Nationalism has not elevated these states, rather, it has subjected them to the control of the Kuffar more than ever before.

ایران: ریشه‌های ناسیونالیسم ایرانی را می‌توان به قرن نوزدهم بازجست، در دوره‌ای که جنبش تبشیری در دولت اسلامی نفوذ کرد. از آن زمان، ایران نیز سهم خود از مداخلات خارجی، اشغال‌ها و همکاری‌های استعماری را داشته است. با این حال، دوره‌ی کلیدی که باید بر آن تأکید شود، دوره‌ای است که از آغاز آنچه «انقلاب اسلامی» نامیده می‌شود، در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹ میلادی)، آغاز شد و تمام شکل جامعه را دگرگون ساخت.

Iran The rise of Iranian nationalism can be traced back to the 19th Century during the infiltration of the missionary movement in the Islamic State. Since then Iran also had its share of foreign intervention, occupations and collaborations. However, the key period that need to be highlighted is the period since the eruption of the so-called ‘Islamic Revolution’ in 1979, which transformed the entire shape of the society.

«انقلاب اسلامی» سلطنت شاه ایران را از میان برداشت و به جای آن نظامی گذاشت که ادعا می‌شود نظامی اسلامی است. بررسی دقیق ایران نشان می‌دهد که این کشور هنوز بسیار دور از نظامی است که اسلام به آن فرا می‌خواند. اگرچه جلباب و خمار رایج است، و همچنین ریش‌ها و صدای اذان، قوانینی که اجرا می‌شود هنوز بازتاب‌دهنده امری غیراسلامی است. همچنین قانون اساسی ایران مقرر می‌دارد که رئیس دولت تنها می‌تواند ایرانی باشد. این آشکارا با اسلام در تضاد است، زیرا قبیله، نژاد یا رنگ پوست شرط احراز مقام ریاست دولت نیست. بنابراین، انقلاب در ایران ناسیونالیسم را ریشه‌کن نکرده، بلکه آن را بیشتر تقویت کرده است.

The ‘Islamic Revolution’ eradicated the Iranian monarchy of the Shah and replace it with what is claimed to an Islamic system. Close examination of Iran shows that it is still very far from the system that Islam calls for. Although jilbab and khimar are common, as well as the beards and the sound of adhan, the laws that are applied still reflect non-Islam. Also, the constitution of Iran stipulates that the head of the state can only be an Iranian. This clearly contradicts Islam because tribe, race or colour are not conditions for the post of the head of the state. So the revolution in Iran has not uprooted nationalism, instead, it has further strengthen it.

پاکستان در سال ۱۹۴۷ به عنوان سرزمینی برای مسلمانان شبه‌قاره هند تأسیس شد.

Pakistan Pakistan was created in 1947 be to an entity for the Muslims in the Indian subcontinent.

اگرچه به مردم چنین وعده داده شده بود که پاکستان یک دولت اسلامی خواهد بود، در واقعیت، پاکستان به عنوان یک دولت ملی‌گرا و غیرمذهبی تجزیه و شکل داده شد. در ۱۱ اوت ۱۹۴۷، مجلس مؤسسان پاکستان برای نخستین بار در کراچی تشکیل جلسه داد، و محمد علی جناح که برای ریاست این جلسه برگزیده شده بود، گفت: «فکر می‌کنم باید آرمان‌های خود را پیش چشم داشته باشیم، و خواهید دید که با گذشت زمان، هندوها از هندو بودن دست خواهند کشید و مسلمانان از مسلمان بودن، نه به معنای مذهبی، زیرا آن ایمان شخصی هر فرد است، بلکه به معنای سیاسی به عنوان شهروندان دولت...»14

Although the vision given to the masses was that Pakistan would be an Islamic State, in reality, Pakistan was carved-up as a secular nationalistic state. On August 11, 1947, Pakistan’s constituent assembly met in Karachi for the first time and Mohammed Ali Jinnah, who was elected to preside over the meeting, said, “I think we should keep in front of us our ideals and you will find that in the course of time Hindus would cease to be Hindus and Muslims will cease to be Muslims, not in the religious sense, because that is the personal faith of each individual, but in the political sense as citizens of the State...”14

وقتی مسلمانی از نظر سیاسی مسلمان بودن را کنار می‌گذارد، این یعنی اسلام هیچ نقشی در اداره دولت نخواهد داشت، اما او همچنان آیین‌های عبادی خود را حفظ می‌کند؛ او به یک انسان سکولار تبدیل می‌شود، زیرا سکولاریسم یعنی جدا کردن دین از دولت. بنابراین، چشم‌انداز جناح از پاکستان، چشم‌انداز یک ملت سکولار بود. افزون بر این، مسلمانان تشویق می‌شدند که پشت شعار ملی‌گرایانه «پاکستان زندہ باد» گرد آیند؛ شعاری که حتی امروز نیز در پاکستان و خارج از آن شنیده می‌شود.

When a Muslim ceases to be a Muslims in the political sense, it means that Islam will not play any part in running the state, but he keeps his rituals of worships, he becomes a secular person since secularism is to divorce the deen from the state. So Jinnah’s vision of Pakistan was that of a secular nation. Furthermore, the Muslims were encouraged to rally behind a nationalistic slogan, ‘Pakistan Zindabad’ (Long live Pakistan), which is heard even to this day in Pakistan and outside.

پاکستان کی تشکیل کا مقصد مسلمانوں کو متحد کرنا اور ان کی نشأۃ ثانیہ تھا۔ تاہم یہ تجربہ شروع ہی سے خامیوں سے پُر تھا، کیونکہ مشرقی اور مغربی پاکستان کے درمیان اختلافات پیدا ہو گئے۔ متحدہ پاکستان کے مسلمانوں میں سے آدھے سے زیادہ بنگالی زبان بولتے تھے، لیکن اس کے باوجود مغربی پاکستان کے حکمران طبقے نے اردو کو قومی زبان کے طور پر اپنایا، حالانکہ اردو مغربی پاکستان میں بولی جانے والی زبان تھی۔ اس پر مزید یہ کہ بنگالی عوام کو ایک کمتر نسل سمجھا جاتا تھا، اور یوں حکومت کی ذمہ داری صرف مغربی پاکستان کے ہاتھ میں تھی۔ صنعتی ترقی کا بیشتر حصہ بھی مغربی حصے میں انجام پایا، اور بنگالی عوام بہت زیادہ بیگانگی کا شکار ہو گئے۔ ان عوامل اور مسلمانوں کی وحدت کو ختم کرنے کی بھارت کی مہم نے مشرقی اور مغربی پاکستان کے درمیان اقتدار کی کشمکش کو جنم دیا۔ اپنے عروج پر یہ کشمکش دو نسلوں کی کشمکش بن گئی، یعنی 'پاکستانیوں' اور 'بنگالیوں' کی۔

The creation of Pakistan was meant to unify and revive the Muslims. However, this experiment was flawed right from the start as differences emerged between East and West Pakistan. Despite the fact that more than half of the Muslims in united Pakistan spoke Bengali, the ruling elites in West Pakistan adopted Urdu as the state language, Urdu being the language spoken in West Pakistan. Added to this was the fact that Bengali people were seen as an inferior race, and responsibility of governance was thus exclusively in the hands of West Pakistan. Most of the industrial development was also carried out in the Western wing and the Bengali people became very alienated. These factors, and the campaign by India to destroy the unity of the Muslims, led to a power struggle between East and West Pakistan. At its zenith, this power struggle became the struggle of two races, namely, the ‘Pakistanis’ and the ‘Bengalis’.

ملی‌گرایی در سال ۱۹۷۱ به اوج خود رسید، هنگامی که ذوالفقار علی بوتو از قدرت کناره‌گیری نکرد، پس از آن‌که مجیب‌الرحمن، اهل پاکستان شرقی، با اکثریت اندک آرا در انتخابات عمومی پیروز شد. مجیب‌الرحمن سپس دولتی بنگالی به نام بنگلادش تأسیس کرد و بدین ترتیب نابودی پاکستان متحد تکمیل شد.

Nationalism reached climax in 1971 when Zulfiqar Ali Bhutto refused to relinquish power after Mujibur Rahman, from East Pakistan, won the General Elections with a slim majority. Mujibur Rahman went on to create a Bengali state called Bangladesh, thus completing the destruction of united Pakistan.

تقسیمِ پاکستانِ متحد بر اساسِ ملی‌گرایی هیچ مشکلی را برای مسلمانان حل نکرد۔ تفرقه، مسلمانان را از نظر نظامی و اقتصادی ضعیف کرده است، به‌ویژه بنگلادش که حتی تا امروز از فقرِ گسترده و فلج‌کننده و فساد رنج می‌برد۔

Carving-up united Pakistan on nationalistic lines did not solve any problems for the Muslims. Disunity has made the Muslims weak militarily and economically, especially Bangladesh which continues to suffer from wide-spread crippling poverty and corruption even to this day.

در یک جمع‌بندی می‌توان نتیجه گرفت که ملی‌گرایی هرگز برای مسلمانان کارساز نبوده است. نه وحدت به ارمغان آورد، نه پیشرفت و نه هماهنگی، بلکه تفرقه، ناپایداری و وابستگی به کشورها و سازمان‌های خارجی‌ای مانند سازمان ملل و صندوق بین‌المللی پول را پدید آورد.

In summary, we can conclude that nationalism has never worked for the Muslims. It did not provide unity, progress nor harmony but created disunity, instability and dependence on foreign nations and organisations like the UN and the IMF.