تمدّن (حضارة) مجموعهای از مفاهیم دربارهٔ زندگی است.

A civilisation (hadhara) is a collection of concepts about life.

تمدن می‌تواند الهی دینی (دینیّهٔ الهیّه) یا ساختهٔ بشر (وضعیّهٔ بشریّه) باشد. تمدن دینیِ الهی از یک عقیده (عقیده) سرچشمه می‌گیرد، همچون تمدن اسلامی که از عقیدهٔ اسلامی برمی‌خیزد. اما تمدن ساختهٔ بشر یا از یک عقیده سرچشمه می‌گیرد، مانند تمدن سرمایه‌داریِ غربی که مجموعه‌ای از مفاهیم دربارهٔ زندگی است و از عقیدهٔ جدایی دین از زندگی برمی‌آید؛ یا از عقیده‌ای سرچشمه نمی‌گیرد، مانند تمدن‌های شینتو، یونانی، بابلی و آشوری. این تمدن مجموعه‌ای از مفاهیم است که یک قوم یا گروهی از اقوام بر سر آن‌ها توافق کرده‌اند، و از این رو تمدنی ملی (شعبیّه) یا ساختهٔ بشر است.

Civilisation could be a spiritual divine one (deeniyya ilahiyya) or man-made (wadh'iyya bashariyya). The spiritual divine civilisation emanates from a doctrine (‘’’aqeedah); like the Islamic civilisation that emanates from the Islamic ‘’aqeedah. As for the man-made civilisation, either it emanates from a doctrine like the Capitalist Western civilisation that is a collection of concepts about life emanating from the doctrine of separating religion from life. Or it does not emanate from a doctrine like the Shinto, Greek, Babylonian and Assyrian civilisations. This civilisation is a collection of concepts that a people or a group of peoples agreed upon so it is a national (sh'abiyya) or man-made civilisation.

علاوه بر این، ممکن است یک قوم یا اقوامی دارای دین (دین) و عقیده‌ای هر چه باشند، اما این دین هیچ مفاهیمی دربارهٔ زندگی ندارد، مانند مسیحیت و بودیسم. بنابراین مردم بر سر مفاهیم زندگی‌ای که مختص خودشان است توافق می‌کنند، و این مفاهیم تمدن آنان را تشکیل می‌دهند، بی‌آنکه این تمدن هیچ ارتباطی با دینشان داشته باشد، زیرا از آن سرچشمه نمی‌گیرد. پس تمدن آنان الهی نیست، با وجود اینکه دین دارند. از این رو ممکن است اقوام گوناگون، با وجود تفاوت ادیانشان، در یک تمدن گرد هم آیند، مانند ژاپنی‌ها، هندوها و سیک‌ها و فرانسوی‌ها؛ ادیانشان متفاوت است اما تمدنشان یکی است، یعنی سرمایه‌داری.

In addition, a people or peoples could have a religion (deen) and a doctrine whatsoever, but this religion has no concepts about life like Christianity and Buddhism. So people agree on concepts about life specific to them, where these concepts form their civilisation without this having any relationship with their religion, because it does not emanate from it. So their civilisation is not divine despite the fact that they have a religion. Hence, it is possible for various peoples to associate in one civilisation, despite the difference of their religions like the Japanese, Hindus and Sikhs and French; their religions are different but their civilisation is one, namely Capitalism.

اشیای مادی که در امور زندگی به کار می‌روند، هرچند گاهی از تمدن پدید می‌آیند، جزئی از خود تمدن نیستند. اشکالی ندارد که برای این اشیای مادّی محسوس، اصطلاح «مَدنیّت» (مدنیّة) به کار رود تا از مجموعهٔ مفاهیمی که ما برای آن واژهٔ «حضارت» (تمدن) را به کار برده‌ایم، متمایز شوند. اگر این اشیای مادی از یک تمدن خاص پدید آمده باشند، مانند مجسمه‌ها، آنگاه جزئی از «مَدنیّت» خاص‌اند. اما اگر از علم و صنعت پدید آمده باشند، مانند تلویزیون، موشک، هواپیما، پنی‌سیلین و جز آن، آنگاه از «مَدنیّت» عام و جهانی‌اند. بدین‌ترتیب «مَدنیّت» هم می‌تواند خاص باشد و هم می‌تواند عام. این در حالی است که «حضارت» جز خاص نمی‌تواند باشد. معنای خصوصیت (خصوصیّة) به پذیرش ما مربوط است؛ پس آنچه خاص است برای ما جایز نیست که از دیگران بپذیریم، در حالی که آنچه عام است پذیرفتنش برای ما جایز است.

Material objects that are used in life's affairs are not part of civilisation even though they sometimes result from it. There is no objection to give the technical term of 'madaniyya' for these tangible material objects so as to distinguish them from the collection of concepts for which we used the term 'hadhara' (civilisation). If these material objects resulted from a specific civilisation like statues then they are part of specific madaniyya. However, if they resulted from science and industry, then they are of universal madaniyya, like the television, rockets, planes, penicillin etc. Thus madaniyya can be specific and it can be universal. This is contrary to civilisation that cannot be but specific. The meaning of specificity (khususiyya) is related to our adoption. So what is specific is not permitted for us to adopt from others, whereas what is universal is permitted for us to adopt.

باید همواره میان تمدن (حضارة) و مدنیّت (مدنیّة) تمایز قائل شد، همان‌گونه که ضروری است میان اشیای مادیِ برآمده از تمدن و اشیای مادیِ برآمده از علم و صنعت نیز تمایز گذاشت. این کار برای آن است که هنگام پذیرفتن مدنیّت، میان اجزای آن تمایز گذاشته شود و نیز میان خود مدنیّت و تمدن. پذیرفتن مدنیّت غربیِ برآمده از علم و صنعت هیچ مانعی ندارد. اما مدنیّت غربیِ برآمده از تمدن غربی، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست، زیرا با تمدن اسلامی در اساسی که بر آن بنا شده، یعنی عقیده، در تضاد است. عقیدۀ ما با عقیدۀ آنان تفاوت دارد؛ عقیدۀ آنان بر راه‌حل سازش و جدا کردن دین از زندگی استوار است. این تفاوت در تصویر زندگی دنیا، در معیار اعمال که برای ما حلال و حرام است و برای آنان سود، و در معنای سعادت نیز دیده می‌شود؛ سعادت، برای ما آرامش پایدار است که همان رسیدن به رضای خداوند است، و برای آنان لذت‌های جسمانی.

The distinction between civilisation (hadhara) and madaniyya must be observed at all times, just as it is imperative to observe the distinction between the material objects derived from civilisation and the material objects derived from science and industry. That is in order to observe, when adopting madaniyya, the distinction between its objects, and the distinction between it and civilisation. There is no objection to adopting Western madaniyya derived from science and industry. As for Western madaniyya derived from Western civilisation, it is not permitted to adopt it in any case whatsoever due to its contradiction with the Islamic civilisation in the basis upon which it is built namely the doctrine (‘aqeedah). Our ‘aqeedah is different from their doctrine that is built upon the compromise solution and separating religion from life; in the depiction of worldly life or the criterion for actions; which is the halal and haram for us, and benefit for them; and in the meaning of happiness which is permanent tranquillity, which is - for us - attaining the pleasure of Allah, and for them the bodily pleasures.

برای آنکه آگاهانه بدانیم چه چیزی را از دیگران می‌گیریم و چه چیزی را وامی‌گذاریم، لازم است میان «تمدن» و «مدنیت» تمایز قائل شویم، و نیز میان مدنیتی که از مفاهیم تمدنی برمی‌خیزد و مدنیتی که از علوم محض و صنعت حاصل می‌شود.

In order that we become fully aware of what we adopt from others and what we leave, it is necessary to distinguish between civilisation and madaniyya, and it is necessary to distinguish between madaniyya resulting from civilisational concepts and madaniyya resulting from pure sciences and industry.

اگر گفته شود: چرا اصطلاح «حضارة» را برای مفاهیم و اصطلاح «مدنية» را برای صور مادی برگزیدید، نه برعکس؟ «حضارة» در زبان به معنای سکونت در منطقهٔ متمدن (مانند شهرها) است، و «الحَضِر» کسی است که اهل شهرها و روستاهاست. القطامی گفته است: «هر کس به سکونت در شهرها خرسند باشد، چه مردان بادیه‌نشینی ما را خواهند دید؟» و «مدنة» در این جا به معنای سکونت در آن است، و «مدينة» همچنین به معنای رسیدن به شهر (مدینه) است، پس این دو معنا به یکدیگر نزدیکند. در پاسخ به این پرسش (که خود مطرح کرده‌ایم) گفته می‌شود: «حضارة» در زبان برای معانی مرتبط با اندیشه‌ها به کار رفته است، پس استفادهٔ آن برای مفاهیم نزدیک‌تر است. در «القاموس» آمده است: «حَضُرَ» مانند «نَدُسَ» است که مرد دارای بیان (فصاحت) و فهم (فقه) است. در «اللسان» گفته شده: مرد «حَضِرٌ» به معنای فصیح است و مرد «حاضِر» اگر چیزی نیکو آورده باشد. نیز در «اللسان» آمده است: «و در حدیث: بگویید آنچه را که يَحْضُرُكم، یعنی آنچه در شما حاضر و موجود است، و خود را به چیزی دیگر سنگین نکنید.» بنابراین «حضارة» برای مجموعهٔ مفاهیم نزدیک‌تر، منسجم‌تر و مناسب‌تر است تا «مدنية»، و «مدنية» برای اشیای مادی نزدیک‌تر است. گفته شده که در اصطلاح‌سازی مناقشه‌ای نیست و آنچه مهم است، تمایز میان مفاهیم و اشیای مادی مشتق از آن‌ها است، و نیز میان اشیای مادی مشتق از آن‌ها و اشیای مادی مشتق از علوم محض، اختراعات و صنعت. نوع نخست مردود است و اخذ آن جایز نیست، در حالی که اخذ نوع دوم جایز است.

If it is said: Why did you adopt the technical term 'hadhara' for concepts and the term 'madaniyya' for material forms instead of the reverse? Hadhara in language, is residence in a civilised region (like towns), while 'al-hadhir' is the one who is of towns and villages. Al- Qatami said: 'Whoever is pleased with residing in towns. Which Bedouin men will see us?' While 'madana' in the place means to reside therein, and 'madina' means also to arrive to the town (madinah), so the two meanings are close to each other. It is said in response to this (self-directed) question: hadhara is used in the language for meanings related to thoughts, so it is closer to use it for concepts. It was said in 'Al-Qamus': "Hadhura is like nadusa which is the man of eloquence. (bayan) and understanding (fiqh)." In Al- Lisan, it is said: "a man 'hadhr' to mean eloquent, and a man 'hadhir' if he brought something good." It also came in 'Al-Lisan': "And in the hadith: 'Say that which yahdhurukum' i.e. that which is present and existing in you, and do not burden yourselves with something else." So hadhara is closer, more consistent and appropriate to use for the collection of concepts than using madaniyya, and madaniyya is closer to be used in material objects. It has been said that there is no contest in technical terminology (istilah), and what is important is distinguishing between concepts and material objects derived thereof, and material objects derived from them and material objects derived from pure sciences, inventions and industry. The first is rejected and it is not permitted to take them, while it is permitted to take the second.

ما گفتیم که حضارت مجموعهٔ مفاهیمی دربارهٔ زندگی است، و یا این مجموعه دینی الهی (دینیّه) است یا ساخته‌دست بشر. نمونهٔ حضارت دینی الهی، حضارت اسلامی است، و نمونهٔ حضارت ساخته‌دست بشر، حضارت هندی و حضارت غربی است. وجود این حضارت‌ها امری قطعی و واقعیتی انکارناپذیر و ثابت‌شده است. همچنین است تفاوت میان آن‌ها، به‌گونه‌ای که جز دروغگو کسی آن را انکار نمی‌کند. سرچشمهٔ حضارت الهی، به باور پیروانش، وحی است؛ سرچشمهٔ حضارت ساخته‌دست بشر، کسانی‌اند که بر آن توافق کرده‌اند. همین امر برای تمایز و تفاوت کافی است. حتی اگر در برخی مفاهیم نوعی تلاقی پدید آید، این توافق یا امری مشترک نیست. زیرا حضارت، هنگامی که پذیرفته می‌شود، باید همراه با اصلی پذیرفته شود که از آن برخاسته یا اصلی که بر آن بنا شده است. پس اگر اصل میان دو حضارت متفاوت باشد، توافق برخی مفاهیم آن‌ها، یا وجود شباهت میان برخی مفاهیمشان دربارهٔ زندگی، ارزش توجه ندارد. این به آن دلیل است که مفهوم شاخه‌ای از اصل خود است و جز با اصلش پذیرفته نمی‌شود. هم حضارت اسلامی و هم حضارت غربی خوردن ماهی، پوشیدن پشم، مالکیت خصوصی، واگذاری امور به زن، پاسخگو دانستن حاکم و درمان با دارو را مجاز می‌دانند. با این حال، این‌ها و همانندهای آن‌ها از حضارت اسلامی به شمار نمی‌آیند مگر اینکه بر پایهٔ این پذیرفته شوند که وحی‌ای از جانب الله بر محمد ﷺ است، یعنی بر پایهٔ اینکه شرع‌اند؛ در حالی که در حضارت سرمایه‌داری بر پایهٔ منفعت (مصلحت) بودنشان یا بهبودیافته بودنشان به دست عقل پذیرفته می‌شوند. اگر مسلمان آن‌ها را بر پایهٔ منفعت (مصلحت) یا بهبود عقلانی بپذیرد، این پذیرش اخذ از اسلام به شمار نمی‌آید.

We have said that the civilisation (hadhara) is a collection of concepts about life, and that either it is a spiritual divine one (deeniyya) or man- made. An example of the spiritual divine civilisation is the Islamic civilisation, and an example of the man-made are the Indian civilisation and Western civilisation. The existence of these civilisations is a definite matter and an incontestable established fact. Likewise is the difference between them, such that none but the liar can deny it. The source of the divine civilisation, according to its people, is revelation; the source of the man-made civilisation is the people who agreed on it. This alone suffices is enough for distinction and difference. Even if there appears a type of meeting in some of the concepts, this is not an agreement or a common matter. This is because civilisation, when it is adopted, must be adopted together with the basis from which it emanated or the basis it is built upon. So if the basis between two civilisations is different, the agreement between some of their concepts, or the existence of similarity between some of their concepts about life, is worth no attention. This is because the concept is a branch from its basis (asl), and it cannot be adopted except with its basis. Both the Islamic civilisation and the Western civilisation allow eating fish, wearing wool, private property, delegating the woman, accounting the ruler and taking medicine. However, these and their like are not considered of the Islamic civilisation unless they are adopted based upon being revelation from Allah to Muhammad
i.e. upon their being Shar'a, whereas they are adopted in the Capitalist civilisation based upon their being of interest (maslaha) or their being ameliorated by their minds. If the Muslim adopts them based upon their interest (maslaha)or the rational amelioration, it is not considered adopting from Islam.

تفاوت میان تمدن‌ها امری واقعی است که هیچ راهی برای انکار آن وجود ندارد. آنچه برای ما اهمیت دارد، تفاوت میان تمدن اسلامی و تمدن‌های دیگر، به‌ویژه تمدن غربی، و آنچه از این تفاوت پدید می‌آید یا بر آن بنا می‌شود، است؛ مانند مسائل گفتگو (الحوار)، برخورد (الصراع)، امکان بنیان‌گذاری یک تمدن جهانی واحد، شکل‌ها و انواع برخورد، و اینکه آیا این برخورد پایان می‌یابد، پنهان می‌شود، یا تمدنی بر تمدن‌های دیگر پیروز خواهد شد. منظور از گفتگوی دینی میان ادیان از نگاه کسانی که به آن فرا می‌خوانند چیست، و موضع درست در این باره کدام است؟ تفاوت میان ادیان و تمدن‌ها چیست و همچنین مسائل دیگر؟

The difference between civilisations is a matter of fact without any possibility to deny it. What concerns us is the difference between the Islamic civilisation and others, in particular the Western civilisation, and what results from this difference or is built upon it, such as the issues of dialogue (al-hiwar), the clash (as-sira'a), the possibility of founding one universal civilisation, the forms and types of clash and will the clash cease, hide or will there be a victory for one civilisation over others? What is meant by religious dialogue between religions in view of those who call for it, and what is the correct position regarding it? What is the difference between religions and civilisations etc?

ادیان دو نوع اند: دینی که از آن تمدنی برمی‌خیزد، یعنی مجموعه‌ای از مفاهیم درباره زندگی دارد، مانند دین اسلام؛ و دینی که از آن هیچ تمدنی برنمی‌خیزد و در آن هیچ مجموعه‌ای از مفاهیم وجود ندارد، مانند دین مسیحیت. اگرچه دین مسیحیت آرمان‌هایی دارد مانند «دزدی نکن» و «زنا مکن»، اما مجموعه‌ای از مفاهیم که همه جنبه‌های زندگی را دربرگیرد ندارد. از این رو، دین مسیحیت مثال مناسبی از دینی است که هیچ تمدنی از آن سرچشمه نمی‌گیرد.

Religions are of two types: A deen (religion) from which a civilisation emerges i.e. it has a collection of concepts about life, like the Islamic deen, and a religion from which no civilisation emerges - and there is no collection of concepts therein - like the Christian religion. Though it has ideals like 'Do not steal and do not commit zina', however, it has no collection of concepts covering all aspects of life. Hence, the Christian religion is an appropriate example of a religion from which no civilisation emanates.

تمدن سرمایه‌داری از دین مسیحیت سرچشمه نمی‌گیرد، حتی اگر در کشورهایی به وجود آمده باشد که اکثریت جمعیت آنها مسیحی هستند. بنابراین گفتگو، رویارویی یا همکاری میان اسلام و مسیحیت با گفتگو یا رویارویی میان اسلام و تمدن سرمایه‌داری تفاوت دارد.

The Capitalist civilisation does not emanate from the Christian religion; even if it came about in countries where the majority of their populations are Christians. So the dialogue or clash or partnership between Islam and Christianity differs from the dialogue or clash between it and the Capitalist civilisation.