"PIO: Bir Tutsi'yi bataklıklarda bulduğumuzda artık onu bizim gibi, benzer düşünce ve duygularda paylaşan bir insan olarak görmüyorduk. Demek istediğim şu: Av vahşiydi, avcılar vahşiydi, av da vahşiydi; vahşilik aklı ele geçirmişti."158

“PIO: We no longer saw a human being when we turned up a Tutsi in the swamps. I mean a person like us, sharing similar thoughts and feelings. The hunt was savage, the hunters were savage, the prey was savage-savagery took over the mind.”158

19. yüzyılda, bugün çoğunlukla Hristiyan olan Ruanda ve Burundi, Almanya'nın sömürgeleri oldu ve yeni güçler bu ülkelerde feodal bir toplum kurdu.

In the 19th century present-day Rwanda and Burundi, predominantly Christian countries, became Germany colonies, and the new powers founded a feudal society in the countries.

İki baskın kabileden, Hutu ve Tutsi'den oluşan Tutsi soyluları, sığır yetiştiricilerinin soyundan geliyordu. Almanya Birinci Dünya Savaşı'nı kaybettikten sonra Milletler Cemiyeti, Doğu Afrika'daki Ruanda ve Burundi'nin (Ruanda-Urundi) mandasını Belçika'ya devretti ve böylece hükümetin dili Fransızca oldu.

Made up of two dominant tribes, the Hutu and the Tutsi, the Tutsi nobility descended from cattle ranchers. After Germany lost the First World War, the League of Nations entrusted the East African mandate of Rwanda and Burundi (Ruanda-Urundi) to Belgium, and thus French became the language of the government.

1930'lu yıllardan itibaren Belçika hükümeti, tüm Afrikalıların etnik kökenlerini, dillerini ve dinlerini gösteren kimlik kartı taşımasını zorunlu kıldı. Ruandalılar üç etnik gruba ayrılmıştı: yüzde 80 ila 85 Hutu, yüzde 14 ila 19 Tutsi ve yüzde 1 Twa. Sömürgeciler her zaman yaptığı gibi, böl ve yönet politikası uygulayarak Belçikalılar grupları ırksal çizgilere göre ayırdı ve marjinalleştirdi. Tutsileri, daha açık tenli, daha uzun boylu ve ince burunlu, daha Avrupai bir görünüme sahip üstün bir ırk olarak belirlediler. Hutular ise koyu tenli ve kısa boylu olduklarından aşağı görüldüler. Böylece Belçika hükümeti Tutsilere daha fazla güç, statü, ekonomik ve eğitimsel ayrıcalık tanıdı.

From the 1930s, the Belgian government made it mandatory for all Africans to carry identity cards displaying their ethnicity, language and religion. The Rwandans were divided into three ethnic groups, 80 to 85% Hutu, 14 to 19% Tutsi and 1% Twa. As colonisers do, practising a divide and rule policy, the Belgian separated and marginalised the groups along racial lines determining that the Tutsi were a superior race who had lighter skin, were taller and had thin noses – a more European type look. The Hutu on the other hand were held to be inferior, with darker skin and shorter statures. The Belgium government thus granted more power, status, economic and educational privileges to the Tutsis.

Ruanda'daki Müslümanlar ülkenin nüfusunun çok küçük bir kesimini oluşturuyordu ve uzun süredir olumsuz bir propagandanın yükünü çekmiş, bu da birçok ayrımcılık vakasına yol açmıştı. Müslümanlara, önceki kuşaklardaki birçok Müslümanın Svahili dili konuşmasından türetilen "Umuswahili" gibi aşağılayıcı terimlerle atıfta bulunuluyordu. Ayrıca öğretmenlerin Müslüman çocukları Hristiyanlığa geçirmeye yönelik girişimleri de oluyordu; buna direnen olursa, eğitimlerini sürdürmelerine engeller ve kısıtlamalar konuluyordu. Bu tür din değiştirme girişimlerinden korkan birçok Müslüman ebeveyn, çocuklarını okula göndermemeyi ve bunun yerine onları medreselere kaydettirmeyi tercih etti. Bunun uzun vadeli etkileri oldu, çünkü Müslümanlar siyasi hayatta çok az etkisi olan marjinal bir grup olarak kaldı.

Muslims in Rwanda only represented a very small proportion of the country’s inhabitants and had long suffered the brunt of a negative propaganda, which had led to many cases of discrimination. Muslims were referred to by the disparaging terms “Umuswahili” derived from the fact that many Muslims in earlier generations had spoken Swahili. There were also attempts by teachers to convert Muslim children to Christianity, and if any resisted they faced preventions and restrictions in furthering their education. Many Muslim parents who feared such conversion attempts opted to not send their children to school and to enrol them instead into madrasas. This had long term effects since Muslims would remain as a marginal group with little influence in political life.

6 Nisan 1994'te, Ruanda Devlet Başkanı Habyarimana ve Burundi Devlet Başkanı Ntaryamira'yı, merhum oldukları hâlde, evlerine taşıyan bir uçak, Kigali'deki Kanombe Uluslararası Havalimanı'nın üzerinde düşürüldü.

On April 6, 1994, a plane carrying home the late Presidents Habyarimana of Rwanda and Ntaryamira of Burundi was shot down above the Kanombe International Airport in Kigali.

Uçağın düşürülmesinden Hutular Tutsi isyancıları sorumlu tuttu ve bunun ardından nefret ile intikam duygularının dağınık biçimde içten içe büyümesi yaşandı. Bu durum, başkentten ülkenin geri kalanına yayılan vahşi bir cinayet ve şiddet kampanyasıyla doruğa ulaştı.

The crash was blamed by Hutus on Tutsi rebels and what transpired was a sporadic festering of hate and revenge. This culminated in a savage campaign of murder and violence which spread from the capital to the rest of the country.

Tutsi nüfusunun insanlıktan çıkarılmasına yönelik çok yoğun bir programın sonucu olarak, şiddetin büyük bölümü komşu ile komşu, koca ile karı, din adamı ile cemaat, öğretmen ile öğrenciler arasında gerçekleşti. Hutu milisleri olan interhamwe, birlikte büyüdükleri, aynı kiliselere ve okullara gittikleri, aynı dili konuştukları ve hatta evlilik yoluyla akrabalık kurdukları erkekleri ve kadınları baltayla öldürmeye başvurdu.

Due to a very intense program of dehumanisation of the Tutsi population, much of the violence was carried out between neighbour and neighbour, husband and wife, clergy and congregation, teacher and students. Hutu militia, the interhamwe, resorted to hacking to death men and women they had grown up with, who attended the same churches, the same schools, spoke the same language and even intermarried.

Tutsilere yönelik ötekileştirme kampanyası okullar, medya ve siyasi söylemler aracılığıyla körüklendi ve yayıldı; silahlı gençleri açıkça öldürmeye teşvik etti. Katiller başkalarını da aynı şeyi yapmaya zorluyor, "ya yap ya öl" sloganlarını yani öldür ya da öldürülürsün anlamına gelen sözleri kullanıyor ve onları öldürdükleri Tutsilere ait toprakların mirasçısı olma, yiyecek ve para vaadiyle cezbediyorlardı.

The campaign of Otherising the Tutsis was fermented and disseminated through schools, media and in political rhetoric, inspiring armed youth to kill openly. The murderers would force others to do the same, evoking slogans of “do or die”, meaning kill or get killed, enticing them with promises of food, money and an inheritance of land belonging to the Tutsis they kill.

Fiziksel olarak başkalarını öldürmeyen birçoğu, Tutsilerin saklanma yerlerini ifşa etmek için katillerle iş birliği yaptı. Şiddet patlamalarının bazıları dağınık olaylar olsa da, birçok üst düzey Tutsi siyasetçi ve iş insanı da zehirli Hutu karşıtı propagandanın körüklenmesine karıştı. Ulusal ya da etkili bir toplumsal liderlik olmadan ülke, korkunç bir katliam alanına dönüştü; seyahat kısıtlamaları serbest dolaşımı engelledi ve güvensizlik her yerde hüküm sürdü.

Many who did not physically kill others, colluded with murderers to reveal Tutsi hiding places. Though some of the violent outbursts were sporadic events, many high-level Tutsi politicians and businessmen were also implicated in the festering of virulent anti-Hutu propaganda. The country, without national or effective community leadership, degenerated into a horrendous killing field, travel restrictions prevented free movement and insecurity was rife.

1994'te Ruanda'da yaşananlar, insanın insana karşı insanlıktan çıkmışlığıydı; bu olayda tüm ahlaki ilkeler askıya alınmıştı. İnsansılaştırma (dehumanizasyon), bazı insanların diğer insanları insanlığın ahlaki düzeninin dışına itmesiyle ortaya çıkar. Faillerin gözünde bu insanlar, onları insan ırkıyla birleştiren statüyü yitirir. Tutsiler "bozulmuş bir kimlik", bir hiçlik durumu, "şey", "hamamböceği", "hayvan" olarak aşağılandı ve ülke vahşi bir cinayet dalgasının içine sürüklendi. Aynı insansılaştırma süreci 1937'deki Nanking tecavüzünde de vardı. Holokost da aynı biçimde başladı: medyada ve okullarda yer bulan kapsamlı bir propaganda silsilesiyle. Amerika'da siyahilerin linç edilmesi, siyahileri "zenci" diye damgalayan bir kültürle hazırlandı. Benzer şekilde, My Lai katliamında Amerikan askerleri yüzlerce Vietnamlı sivili öldürürken Vietnamlıları ötekileştirmek için "gook" etiketi kullanıldı. Bu konuda Mark Baker bize ürkütücü bir bakış sunar: "Vurmaktan ve öldürmekten zevk alıyordum. Bir gook'un vurulduğunu gördüğümde cinselliğim uyanıyordu. Bir GI vurulduğunda, onu tanımasam bile bu beni rahatsız ederdi. Bir GI gerçekti. Ama bir gook öldürüldüğünde, sanki buraya çıkıp bir hamamböceğini ezmek gibiydi." Glenn Gray ise İkinci Dünya Savaşı'ndan bir olayı anlatır:

What transpired in Rwanda in 1994 was man’s inhumanity to man wherein all morality was suspended. Dehumanisation occurs when some human beings exclude other human beings from the moral order of humanity. In the eyes of perpetrators such human beings lose the status that holds them together with the human race. The Tutsi were castigated with a “spoiled identity”, a state of nothingness, as “things”, “cockroaches”, as “animals” and the country descended into a savage outbreak of murder. This same process of dehumanisation existed in the rape of Nanking in 1937. The Holocaust began the same way – through an elaborate series of propaganda which featured in media and schools. The lynchings of black people in America was precipitated by a culture of stigmatising blacks as “niggers”. Similarly, the label of “gooks” was used to Otherise the Vietnamese in the My Lai massacre in which hundreds of Vietnamese civilians were killed by American soldiers. About this, Mark Baker offers us a haunting perspective: “I enjoyed the shooting and the killing. I was literally turned on when I saw a gook get shot. When a GI got shot, even if I didn’t know him…that would bother me. A GI was real. But if a gook got killed, it was like me going out here and stepping on a roach.”159 Glenn Gray recounts an incident from World War II:

“Gizlendiği yerden, savaş cephesinin epey gerisinde “dışarı çıkarılan” bir Japon askerinin hikâyesinde, nispeten toy askerlerden oluşan birlik dinleniyor ve şakalaşıyordu. Ancak tüfeklerini kapıp adamı canlı hedef olarak kullanmaya başladılar; adam ise güvenli bir yer aramak için açıklıkta çılgınca koşuşturuyordu. Askerler onun hareketlerini çok komik buldu ve kahkahaları yüzünden zavallı adamın işini erken bitirmekten alıkonuldular. Sonunda yine de onu öldürmeyi başardılar ve bu olay tüm müfrezeyi neşelendirdi; sonraki günlerce konuşup şaka yapacakları bir şey oldu. Bu olayı anlatırken...kıdemli asker, düşman askerinin bir hayvana benzediğini vurguladı. Amerikalı askerlerin hiçbirinin, onun korku ve hayatta kalma isteği gibi insani duygulara sahip olabileceğini düşünmediği anlaşılıyor.”160

“When a Japanese soldier was “flushed” from his hiding place well behind the lines of combat, “the unit, made up of relatively green troops, was resting and joking. But they seized their rifles and began using him as a live target while he dashed frantically around the clearing in search of safety. The soldiers found his movements uproariously funny and were prevented by their laughter from making early end of the unfortunate man. Finally, however, they succeeded in killing him, and the incident cheered the whole platoon, giving them something to talk and joke about for days afterward. In relating this story...the veteran emphasized the similarity of the enemy soldier to an animal. None of the American soldiers apparently ever considered that he may have had human feelings of fear and the wish to be spared.”160

Limbardo yazıyor ki: "Dünkü 'gook'lar, Irak Savaşı'nda bugünün 'hacı'ları ve 'havlu kafalar' oldu; yeni bir asker birliği bu farklı görünümlü vatandaşları ve askerleri küçümsüyor." Bu konuda Çavuş Mejla'dan alıntı yapıyor: "Onların insan olduğu gerçeğini bir şekilde görmezden gelmeye çalışıyorsun ve onları düşman olarak görüyorsun... Onlara 'hacı' diyorsun, bilirsin. Onları öldürmeyi ve kötü davranmayı kolaylaştıran her şeyi yapıyorsun."161

Limbardo writes that “Yesterday’s “gooks” have become today’s “hajis and “towel heads” in the Iraq War as a new corps of soldiers derogates these different-looking citizens and soldiers. He cites Sergeant Mejla: “You just sort of try to block out the act that they’re human beings and see them as enemies…You call them ‘hajis. you know. You do all the things that make it easier to deal with killing them and mistreating them.”161

Ünlü Stanford deneyleri ve Albert Bandura'nın yürüttüğü deneyler, insansızlaştırıcı etiketlerin, başkalarına zarar verilmesine yol açacak bir "ötekilik" kültürü yaratma gücünü göstermeyi amaçlıyordu. Araştırmacılar, başkalarını karikatürlerle ve etiketlerle insansızlaştırmanın, onların insani niteliklerini elinden aldığını gösterdi. Buna karşılık, araştırmaları olumlu etiketlemenin insanlara karşı daha büyük bir saygıyı artırdığını da ortaya koydu.

The famous Stanford experiments and those conducted by Albert Bandura sought to demonstrate the power of dehumanising labels to generate a culture of Otherness which would lead to harming of others. The researchers showed that dehumanising others with caricatures and labels divested others of human qualities. Conversely, their research also showed that positive labelling had the effect of enhancing a greater respect towards people.

Nazi Almanya'sında görsel propaganda tarafından yaratılan terörist ya da güvenilmez düşman arketipleri, yani Yahudilere yönelik olanlar ile Shaheen'in ve başkalarının işaret ettiği, Arapların medyada tasvir edilişi, tehlikeli bir "onlar" fikri üretmekte; bu fikir onları "dışarıdan gelenler" ve "düşmanca" olarak konumlandırmaktadır. Bu tür imajların olumsuz medya anlatılarıyla birlikte tekrar tekrar kullanılması, burka giyen kadın ya da sakallı erkek hakkında toplumsal bir paranoya yaratmaktadır.

The archetypes of terrorist or untrustworthy enemy created by visual propaganda in Nazi Germany of Jews or the media portrayals of Arabs that Shaheen and others point out generates an idea of a dangerous “them”, as “outsiders” and “hostile”. The repeated use of such images together with negative media narratives creates a societal paranoia about the burqa attired woman or the heavily bearded man.

Jean Hatzfeld'in Ruanda soykırımına dair oldukça sarsıcı kitabında, büyük ölçüde faillerin tanıklıklarından oluşan anlatılarla karşılaşırız; bu insanlar soykırımın olaylarını ayrıntılı bir biçimde anlatırlar ve bu anlatılarda ötekileştirme ve insanlıktan çıkarma süreçleri açıkça ortaya çıkar.

In Jean Hatzfeld’s very harrowing account of the Rwandan genocide, made up largely of testimonials by perpetrators we come to read grizzly accounts of human beings who describe in graphic detail the events of the genocide in which the processes of Othering and dehumanisation are made plain:

JOSEPH-DESIRE: Elinde palayla fırlayıp giden adam artık hiçbir şeyi dinlemiyordu. Her şeyi unutmuştu, en başta da kendi zekâsının düzeyini. Her gün aynı şeyi yapmak, yaptığımız şey üzerine düşünmemize gerek bırakmıyordu. Hiç tek bir düşünce olmadan çıkıp dönüyorduk. Gün bitene kadar avlanıyorduk, çünkü o günün düzeniydi. Kollarımız kafalarımıza hükmediyordu; zaten kafalarımızın artık söz hakkı kalmamıştı. FULGENCE: Giderek daha acımasız, daha sakin, daha kanlı olduk. Ama giderek daha katil olduğumuzu görmüyorduk. Kesmek ne kadar çok olursa, kesmek de, öyle diyebilirsem, çocuk oyuncağı haline geliyordu. Akşamları bir meslektaşla karşılaşabilirdin. Bazıları için bu bir eğlenceye dönüşmüştü, “Sen, dostum, bana bir Primus al, yoksa kafanı yararım, çünkü artık bunun tadına vardım!” diye bağırırdı. Ama çoğu için mesele, uzun bir günün yeni bitmiş olmasından ibaretti. Yükümlülüklerimizi ya da çıkarlarımızı düşünmeyi bıraktık; yalnızca başladığımız şeyi sürdürmeyi düşünüyorduk. Zaten bu şey bizi öyle sıkı kavramıştı ki, bunun bizim üzerimizdeki etkisini düşünemiyorduk.

“JOSEPH-DESIRE: The one who rushed off machete in hand, he listened to nothing anymore. He forgot everything, first of all his level of intelligence. Doing the same thing every day meant we didn’t have to think about what we were doing. We went out and came back without having a single thought. We hunted because it was the order of the day, until the day was over. Our arms ruled our heads; in any case our heads no longer had their say.” “FULGENCE: We became more and more cruel, more and more calm, more and more bloody. But we did not see that we were becoming more and more killers. The more we cut, the more cutting became child’s play if I may say so. In the evening you might meet a colleague. For a few, it turned into a treat, would call out, “You, my friend, buy me a Primus or I’ll cut open your skull, because I have a taste for that now!” But for many, it was simply that a long day had just come to an end. We stopped thinking about obligations or advantages – we thought only about continuing what we had started. In any case, it held us so tight, we could not think about its effect on us”.

ADALBERT: Katliamların başında, hevesli olduğumuz için işi hızlı yapıyor ve üstünkörü geçiyorduk. Katliamların ortasında ise öldürmeyi kayıtsızca yapar olmuştuk. Zaman ve zafer bizi rehavete sürüklüyordu. Başlarda, kaçak bazı kişileri yakalayabildiğimizde kendimizi daha vatansever ya da daha layık hissedebiliyorduk. Sonraları bu tür duygular bizi terk etti. Radyodan ve yetkililerden gelen güzel sözleri dinlemez olduk. İşin sürmesi için öldürüyorduk. Bazılarımız bu kan görevlerinden bıkmıştı.

Ruanda soykırımını izleyen haftalarda, aylarda ve yıllarda, özellikle de ilk dönemde, Ruandalı Hıristiyan halk arasında İslam'a karşı derin bir ilgi ortaya çıktı. Katliamlara katılmayı reddeden ve bunun yerine Tutsi kurbanların hayatlarını kurtarmaya yönelen Müslümanların dürüstlüğü ve cesareti hakkındaki hikâyeler ortaya çıktıkça, birçok kişi bu tür davranışlara ilham veren inancı öğrenmek istedi. Emily Wax'ın 23 Eylül 2002 tarihli Washington Post makalesi, "İslam, Ruanda Soykırımı Mağdurlarının Birçoğunu Cezbediyor" başlığıyla şunu anlatıyor:

What transpired in the weeks, months and years following the genocide, and most particularly in the initial period was a deep interest in Islam among the Christian people of Rwanda. As the stories unfolded of the integrity and bravery of the Muslims who refused to take part in the killings and instead resorted to saving the lives of Tutsi victims, many wanted to learn about the faith that inspired such conduct. A Washington Post article from September 23, 2002, entitled ‘Islam Attracting Many Survivors of Rwanda Genocide’ by Emily Wax describes:

Soykırımdan bu yana Ruandalılar büyük sayıda İslam'a geçmiştir. Afrika'nın en Katolik ülkesi olan bu ülkede, 8,2 milyon nüfusun yüzde 14'ünü şimdi Müslümanlar oluşturmaktadır; bu oran, katliamlar başlamadan önceki sayının iki katıdır.169

“Since the genocide, Rwandans have converted to Islam in huge numbers. Muslims now make up 14 percent of the 8.2 million people here in Africa’s most Catholic nation, twice as many as before the killings began.”169

Makalede, Ruanda'daki Hristiyanların azınlıktaki Müslümanlarla olan deneyimleri ve soykırımın ardından verilen olumlu tepkilerin, o ülkenin insanları arasında yeni anlayış alanlarının nasıl açıldığı anlatılmaktadır.

The article describes the experience of Rwandan Christians with the minority Muslims and the way the positive responses following the genocide opened up new spaces of understanding between the people of that country:

Sagahutu, babasının bir hastanede çalıştığını ve orada bir Müslüman aileyle arkadaş olduğunu söyledi. Hutu olmalarına rağmen aile onu evlerine aldı. "Onların günde beş kez namaz kıldığını izledim. Onlarla yemek yedim ve nasıl yaşadıklarını gördüm," dedi. "Namaz kıldıklarında Hutu ile Tutsi aynı camide durur. Hiçbir fark yoktur. Bunu görmeye ihtiyacım vardı."170

“Sagahutu said his father had worked at a hospital where he was friendly with a Muslim family. They took Sagahutu in, even though they were Hutus. “I watched them pray five times a day. I ate with them and I saw how they lived,” he said. “When they pray, Hutu and Tutsi are in the same mosque. There is no difference. I needed to see that.”170