دماغونه (فکرونه) د یوې ځانګړې احساس شوې واقعیت یوه څرګندونه ده چې یا بهر ته موجوده وي یا د ذهن کې تصور شوې وي. بهر ته د موجودیت مطلب دا دی چې دا د یوې ځانګړې واقعیت باندې حکم دی چې د بیانولو له وسیلو څخه په هر یوې وسیلې سره بیانېږي. نو که چیرې هغه د دې فکر معنا پوهه شي، یعنې هغه د هغې واقعیت پوهه شي چې پرې حکم شوی دی او حکم په کامله توګه په هغې باندې پلی شوی وي او د فکر د پلي کېدو له لارې په واقعیت باندې تصدیق رامنځ ته شي، نو دا فکر به د هغې واقعیت پورې اړوندې چلند تنظیموونکی شي. په بل عبارت، د فکر پوهه پیدا شوې وي او په عمل کې تصدیق شوی وي، او په دې ډول فکر به یو مفهوم شوی وي. خو که چیرې هغه د دې معنا نه پوهېږي یا تصدیق رامنځ ته نه شي، نو دا فکر یا د فکر دا څرګندونه یوازې د دماغ کې ذخیره شوې معلومات پاتې کیږي. انسان ممکن دا معلومات هغه وخت ته اړ شي کله چې د هغې لپاره یوه ځانګړې واقعیت رامنځ ته شي یا دې ته مخالفت وکړي. خو که چیرې څرګندونه یا الفاظ واقعیت ونلري یا د واقعیت لرلو تصور ونشي، یا د هغې لپاره واقعیت تصور کول ناممکن وي، نو دا څرګندونه له افسانو، خیالاتو او افسانوي عقیدو پرته بل څه نه وي.

Thoughts are an expression about a specific sensed reality that is external or a reality that is envisioned in the mind. Being present externally means that it is a judgment upon a specific reality that expresses it by any means from amongst the means of expression. So if he comprehends or realises the meaning of this thought, in other words he comprehends the reality that has been judged upon and the judgement has been applied upon it perfectly and affirmation has resulted via the application of the thought upon its reality, then this thought would become the regulator of the behaviour that is linked to that reality. In other words the comprehension of the thought has occurred and it has been affirmed (in application) and as such the thought would have become a concept. However if he was not to comprehend its meaning or affirmation (Tasdeeq) does not occur then this thought or this expression of the thought remains merely as information that is stored in the brain. The human may then require this (information) when a certain reality for it comes into being or opposes it. However if the expression or wording does not have a reality or cannot be conceived to have a reality, or it is not possible to envisage a reality for it, then this expression would represent no more than fiction, illusions and myths.

دا لنډ توضیح دی چې انسان ته کوم علمي ټولګې شتون لري:

The following represents in summary the collections of knowledge that the human possesses:

الف) هغه پوهه چې څوک یې حقیقت په سمه توګه درک کړي وي، او دا پوهه د هغې حقیقت پر مصداق په قطعي ډول تطبیق سره تصدیق او باور شوې وي. په بل عبارت، د هغې پوهې (معرفت) د حقیقت پر مصداق د تطبیق په اړه یقین حاصل شوی وي، چې د عقلي دلیل پر بنسټ ولاړ وي، یعنې د انسان د ذهن هغه قضاوت چې د دې پوهې د حتمي تطبیق له امله د هغې حقیقت پر مصداق رامنځته کیږي. دا کیدای شي یا د عقل له مستقیم قضاوت له لارې وي، لکه هغه قضاوت چې د حسي او مادي شیانو د شتون په اړه کیږي.

a) Knowledge that he has comprehended its reality in a true manner and it has been affirmed and believed in, by the application of that knowledge upon its reality, in a decisive way. In other words certainty has been attained in relation to the application of that knowledge (Ma’rifah) upon its reality which has been built upon rational (intellectual) evidence (Daleel ‘Aqli) i.e. the judgement of the human mind that has occurred by the inevitable application of this knowledge upon its reality. This can occur either by a direct judgement from the mind (intellect) like the judgment that is made upon sensed and tangible matters in regards to their existence.

بنیادي عقیدې اړوند افکار دې کټګورۍ ته راځي، لکه د الله تعالیٰ پر موجودیت باور، دا باور چې قرآن د الله تعالیٰ کلام دی، دا باور چې محمد ﷺ د الله تعالیٰ رسول دی، او د قضا او قدر باور، یا هغه افکار چې د هغو حسي او ملموسو شیانو سره اړیکه لري چې موږ ورسره متقابل اړیکې لرو او شتون لري.

Fundamental Aqeedah thoughts fall into this category like the belief in Allah, that the Qur’aan is the speech of Allah, the belief that Muhammad (saw) is the Prophet of Allah (swt) and the belief in Al-Qadaa Wa-l-Qadr, or thoughts that are related to sensed and tangible things that we interact with which exist.

یا دا یو عقلي یا فکري حکم هم کېدای شي چې د دلیل نقلي (نقل شوی دلیل) څخه اخیستل شوی وي، کوم چې د عقل له خوا د سرچینې له پلوه تایید شوی وي، لکه د عقیدې هغه افکار چې د حواسو لاندې نه راځي، لکه د فرښتو، د قیامت، جنت، دوزخ او د حساب د ورځې پر عقیده او نورو عقیدو باور، یا هغه معلومات چې عقل پرې په یقین سره باور لري او د رد یا نه منلو وړ نه دي، لکه متواتر خبري (خبری) نصوص.

Or it can be a rational or intellectual judgement that is derived from a Daleel Naqli (Transmitted evidence) which has been confirmed in origin by the ‘Aql (mind/intellect) like the thoughts of the Aqeedah that do not fall under the senses such as the belief in angels, the resurrection, Jannah, the fire and the Day of account amongst other beliefs or information that the mind decisively has certainty in and is impossible to falsify or deny like the Mutawaatir informative (Khabariy) texts.

ب) علم کی ایک درجہ دوم بھی ہے، یعنی وہ علم جس کی تصدیق کی گئی ہو اور اس پر ایمان لایا گیا ہو، اور اس کی حقیقت سمجھ لی گئی ہو۔ تاہم اس ایمان میں کچھ شک پایا جاتا ہے اور وہ یقین کے درجے تک نہیں پہنچتا۔ لہٰذا عقل اس چیز کے بارے میں، جو اس تک منتقل ہوئی ہے، قطعی طور پر یقین نہیں رکھتی، اور اس لیے وہ غلطی، بھول چوک کے امکان کو رد نہیں کر سکتی، یا اس امکان کو کہ جو اس تک پہنچا ہے وہ ایک سے زیادہ معانی کا حامل ہو سکتا ہے۔ چنانچہ وہ ان معانی میں سے کسی ایک کو، جسے متن اجازت دیتا ہو، ترجیح دینے پر اکتفا کرتی ہے۔ یہ حکم شرعی مفاہیم، ان عقائد کے علم پر جو آحاد روایات سے اخذ کیے گئے ہوں، ان شرعی احکام پر جو تفصیلی دلائل سے اخذ کیے گئے ہوں، اور تاریخ، لغت اور ان دیگر علوم پر لاگو ہوتا ہے جن میں درست فہم کو ترجیح دی جاتی ہے۔

b) There is a secondary level of knowledge which is the knowledge which has been affirmed and believed in and its reality has been comprehended. However this belief contains some doubt and has not reached the level of Yaqeen (certainty). So the ‘Aql (mind/intellect) is not decisively certain about that which has been transmitted to it and as such it is not able to deny the possibility of error, forgetfulness or that what has been transmitted to him can hold more than one possible meaning. Therefore he suffices by outweighing one of its meanings that the text allows and this applies to the concepts (Mafaaheem) of the Shar’iyah, knowledge of the Aqeedah that is derived from Aahaad (single line) narrations, the Shar’iyah rulings that are derived from the detailed evidences or knowledge related to history, linguistics and other areas in which the correct understanding is outweighed.

ج) هغه ډول علم چې حقیقت یې په بشپړ ډول نه وي درک شوی یا دا چې دا علم په حقیقت باندې څومره تطبیقیږي، په بشپړ ډول نه وي درک یا تصور شوی. دا مطلب لري چې ذهن دا تصور کولی شي چې یوه حقیقت لري او دا علم په دې حقیقت باندې تطبیقولی شي. له همدې امله دا یو فکره (فکر) دی، یعنی په یوه ځانګړې یا مشخصه حقیقت باندې یو حکم، خو په دې اړه تصدیق (باور/منل) نه ترسره کیږي، یعنی د هغې تطبیق په دې حقیقت باندې تصدیق نه دی شوی. دا ډول فکرونه د انساني ژوند د تاریخ په اوږدو کې ډیر زیات پیښیږي، او د جغرافیې او ستورپیژندنې پورې اړوند علم د تصدیق او باور او نه منلو له پلوه سره برابر دي، او د دې ډول علم ورته نور هم فکرونه څرګندوي. دا مطلب لري چې دا یو ځانګړي حقیقت په اړه حکمونه دي، او د دې ټول علم هره برخه هغه وخت مفهوم (مفهوم) ته اوړي چې د دې فکرونو سمون او د هغو د حقیقتونو باندې تطبیق تایید کوونکي دلیل ترلاسه شي. دا دلیل که عقلي وي لکه یو شی یا موضوع ته لیدل یا ګورل، یا نقلي وي کله چې موږ د هغه چا صداقت باور کوو چې د یوه موضوع علم یې موږ ته لیږدولی دی.

c) A type of Knowledge where its reality has not been fully comprehended or the extent of its application upon the reality has not been fully conceived or comprehended. This means that the mind is able to envisage that it has a reality and can apply it upon this reality. It is therefore a Fikrah (thought) i.e. a judgment upon a particular or specific reality however the Tasdeeq (affirmation/belief) does not occur in regards to it which means that the affirmation has not occurred in relation to its application upon that reality. These types of thoughts occur very numerously throughout the course of the history of human life in general and knowledge related to Geography and Astronomy are equal in terms of affirmation and belief and not believing and the like of this type of knowledge represents thoughts. This means they are judgements upon a particular reality and every aspect of knowledge within them transforms into a Mafhoom (concept) when evidence is obtained that confirms the correctness of these thoughts and their application upon their realities. This is whether the evidence is ‘Aqliy like witnessing or seeing a thing or matter, or if it is Naqliy (transmitted) when we trust the truthfulness of the one who has transmitted the knowledge of a matter to us.

د) یو ډول پوهه داسې ده چې د هغې حقیقت په بشپړه توګه نه درک کیږي یا دا په هغه حقیقت باندې نه پلي کیږي چې دا یې بیانوي، او دا ډول پوهه یوازې د معلوماتو په توګه په ذهن کې ساتل کیږي. له همدې امله دا ډول پوهه لوړتیا ته نه رسوي، ځکه دا هغه فکرونه یا مفهومونه شوي دي چې انسان ممکن په ځانګړو شرایطو کې ورته اړتیا ولري، لکه د دوی دروغجنتوب تایید کول یا د دوی تېروتنه ښکاره کول. دا د سرمایه‌دارۍ ایډیالوژي، آزادۍ، ډیموکراسۍ یا کمونیزم او نورو په اړه پوهې په څېر ده چې یوازې معلومات څرګندوي.

d) A type of knowledge where its reality is not fully comprehended or it does not apply upon the reality that it is describing and this type of knowledge remains stored in the mind as information alone. Therefore they do not lead to elevation because they have become thoughts or concepts that the human may need in specific circumstances like to confirm their falsity or reveal their error. This is like knowledge about the capitalist ideology, freedom, democracy or communism amongst others which merely represent information.

د مثال په توګه، هغه واقعیت چې کمونیزم د فکر کولو په اړه بحث کوي یو درک شوی او ادراک شوی واقعیت لري، مګر په دې باندې حکم کول چې دا د مادې د دماغ پر انعکاس څخه عبارت دی یو غلط حکم دی چې د فکر کولو په واقعیت باندې نه تطبیقیږي.

So for example the reality that communism discusses in relation to thinking has a comprehended and perceived reality however the judgment upon this reality when stating that it is the reflection of matter upon the brain is an incorrect judgment that does not apply to the reality of thinking.

د همدې راز هغه حقیقت هم دی چې سرمایه‌داري یې د ډیموکراسۍ په اړه بیانوي، کله چې وايي چې دا د خلکو حاکمیت دی او د خلکو لخوا دی. که څه هم دا حقیقت پوهیدل کیږي، خو په هغه باندې حکم دا دی چې دا ناسم دی، ځکه چې د خلکو حاکمیت د خلکو لخوا په حقیقت کې نه تحقق مومي. دا ځکه چې خلک خپل اساسي قانون یا خپل قوانین نه جوړوي، بلکې دا یوازې د خلکو له منځ څخه یوه ځانګړې ډله ده چې دا کار کوي.

The same applies in respect to the reality that capitalism discusses in relation to democracy when it states that it is the rule of the people and by the people. Despite this reality being comprehended the judgment upon it however is that it is incorrect because the rule of the people by the people is not (in actual fact) realised. This is because the people do not lay down their constitution or their laws but rather it is only a specific group from amongst the people that do this.

ه) هغه ډول علم چې هیڅ حقیقت نلري، او د هغه لپاره د حقیقت تصور او لیدل ممکن نه دي. سربیره پر دې، ممکن نه ده چې د هغه په اړه د یوه حقیقت پر مټ د تطبیق یا عدم تطبیق له مخې څېړنه او غور وشي. دا هغه وهم، افسانې او تخیلي خیالونه دي چې جنّان، عنقا او ساینس فکشن د نورو تخیلي او افسانوي شیانو په شمول پکې شامل دي.

e) A type of knowledge that does not have a reality and it is not possible to envisage and see a reality for it. In addition it is not possible to study and look into it in terms of its application or non applicability upon a reality. These are the illusions, myths and imaginary fictions which include the like of goblins, phoenixes and science fiction amongst other matters that are imaginary and mythical.

دا هغه حقیقت ده چې د هر انسان په ژوند کې د ټولو ډولونو پوهې ټولګه ده چې هغه ترلاسه کولی شي، که دا پوهه د تجربې یا تقلید له لارې، یا د اکتساب او استنباط له لارې، یا په کتاب کې د لوستلو له لارې، یا له بل چا څخه د اورېدو له لارې، یا د کومې بلې لارې له مخې ترلاسه شوې وي. خو کله چې هغه کومه پوهه ترلاسه کوي، نو اصل دا دی چې هغه دا د یوه فکر په توګه ترلاسه کوي، ترڅو دا د هغه د پوهې ذخیرې برخه شي، که څه هم سرچینه له هغه پرته بل څوک وي. د فکر یا عقلي توګه ترلاسه کولو څخه زموږ مطلب دا دی چې هغه د هغو لفظي څرګندونو او جملو معنا پوهیږي چې لولي، اوري یا ویني. بیا هڅه کوي چې د هغې لپاره یوه احساس شوې حقیقت تصور کړي، او بیا هڅه کوي چې هغه څه چې لوستي یا اوریدلي یې په همدغه تصور شوې حقیقت یا هغه څه باندې پلي کړي چې څرګندیږي. که دا پر هغه باندې پلي شي، نو دا د سمون وړ دی یا سم دی، او په دې ډول دا د هغو مفهومونو برخه ګرځي چې د هغه چلند اغیزه کوي او د هغه چلند او رویې کنټرولوي کله چې هغه خپلې لیوالتیاوې پوره کوي یا خپلې اړتیاوې پوره کوي.

The above is the reality of the collection of different types of knowledge that a human can gain in his life and whether these were gained through experimentation or imitation or by acquisition and derivation or by reading it in a book or hearing it from another person or through any other means. However when he acquires any knowledge then the origin is that he receives it as a thought so that it becomes part of his knowledge bank and even if the source was other than him. What we mean by receiving it as a thought or intellectually, is that he understands the meanings of the worded expressions and sentences that he is reading or hears or sees. He then attempts to envisage for that a sensed reality and then he attempts to apply what he has read or heard upon that envisaged reality or what it is expressed upon. If it applies upon it then it is viable to be correct or it is correct and as such it would become part of his concepts that affect his conduct and control his behaviours when he proceeds to satisfy his hungers or fulfil his wants.

که خو چې هغه نشي کولی د هغې لپاره یوه واقعیت تصور کړي یا د تصور شوي واقعیت باندې یې پلی کړي، نو هغه به یې انکار وکړي او هغه به د هغه څه په توګه پاتې شي چې یوازې د یوې معلومات په توګه وي، چې یا د دروغ ثابت شوې ده یا د سمون تصدیق یې نشي کولی. سربېره پردې، په اړه یې تصدیق (تایید یا تأیید) نه دی شوی او له همدې امله به د هغه لپاره مفهوم نه وي او د هغه په چلند او سلوک باندې به اغېز یا تأثیر نه لري.

If however he is unable to envisage a reality for it or is unable to apply it upon an envisaged reality then he will deny it and it would remain in his mind as mere information that has been confirmed to be false or has been unable to confirm its correctness. In addition Tasdeeq (affirmation/confirmation) has not occurred in respect to it and as such will not be a Mafhoom (concept) for him and will not have an impact or effect upon his conduct and behaviours.

دې ډولونو انساني علومو معناوو ښودلو او ترمنځ یې توپیر کولو سبب دا دی چې د مفاهیمو اغیز د انسان په چال چلند او په سلوک باندې پوه شي. دا همداسې دی که دا مفاهیم هغه مفاهیم وي چې د شیانو په اړه وي یا هغه مفاهیم وي چې د ژوند په اړه وي. د انسان سلوک او د هغه چال چلند د خپلو غوښتنو پوره کولو او خپلو اړتیاوو د پوره کولو په اړه د هغه د لوړوالي یا د هغه د ټيټ مقام او زوال نښه ده. هغه کولی شي چې لوړ مقام ته ورسيږي او له ملايکو هم غوره شي، یا دا چې ښکته پریوځي او له څارويو هم ډېر ګمراه شي.

The reason behind presenting the meanings of these types of human knowledge and distinguishing between them is so that the effect of the concepts upon the conduct of the human and his behaviour can be understood. This is the same whether these concepts include those concepts that are about things or they are concepts about life. The behaviour of the human and his behaviour in relation to satisfying his hungers and fulfilling his wants is the sign that indicates his elevation or his low level and decline. He can either rise to a high level and be better than the angels or he can fall down and become more astray than the animals.

دوی د چرو په شان دي، بلکه له لارې هم ډیر لا ورک دي ({الفرقان: ۴۴}).

They are not except live-stock, rather indeed they are even further astray from the path (Al-Furqaan 44).

ځکه دا خورا ضروري ده چې انسان افکار او مفاهیم داسې وپیژني چې هغه وکولای شي سم او صحیح افکار له غلطو افکارو توپیر وکړي، او لوړ افکار له ټیټو او رد شوو افکارو سره جلا کړي، او سطحي فکر، ژور فکر او روښانه فکر یو له بل څخه وپیژني. دا ټول له دې امله دي چې د انسان مفاهیم او افکار سم، لوړ او صحیح مفاهیم وي، هغه داسې مفاهیم وي چې انسان یې په پوهه او په روښانه ډول اخیستي وي، ترڅو په دې مفاهیمو سره هغه ته ورسیږي هغه کچې ته چې الله تعالی د هغه د رسیدو اراده کړې ده. په بل عبارت، دا چې انسان د انسانیت هغې کچې ته لوړ شي.

For this reason it is essential to know the thoughts and the concepts in a manner that makes us capable of distinguishing the sound correct thoughts from those that are incorrect and to know the elevated thoughts and distinguish them from the declined thoughts, and to distinguish between the shallow thought, the deep thought and the enlightened thought. All of this is so that the concepts of the human and his thoughts are elevated correct concepts that he has taken with awareness and in an enlightened manner so that he can be elevated by them to the level that Allah has wanted for him to ascend to. In other words that he is elevated to the level of a human being.

په دې اړه دقیقه څېړنه، چې په کومو افکارو او تصورونو کې لوړوالی یا ټيټوالی دی، داسې اصل یا اصولو ته اړتیا لري چې د دغو افکارو او تصورونو د قضاوت بنسټ وي. په همدې اصل یا اصولو باندې افکار طبقه بندي کېدای شي، او په دې ډول د غنمو او د ځانګړو (يعنې ښه له ناوړه) او سم له غلط ترمنځ توپیر کېدای شي. نو مونږ باید هر فکر او هر تصور ته د پوهېدو لپاره دقیق معیار وکاروو. که نه، رنګونه به ګډ شي، لید به ځېګ شي، او انسان به د صالح او بد، ښه او بد، او ښکلي او ناکاره ترمنځ حیران پاتې شي. نو دا کوم اصل، معیار او پیمانه دي چې مونږ باید د قضاوت لپاره وکاروو، او په هغې سره د هغه څه تشخیص وشي چې لوړ دی او هغه څه چې ردېږي؟

A close examination to distinguish between the thoughts and concepts in regards to being elevated or declined requires for there to be a principle or principles to act as a basis by which these thoughts and concepts can be judged. Built upon this principle or principles the thoughts can be classified and in order to distinguish between the wheat and the chaff (i.e. good from the waste) and the correct from the incorrect. So we must utilise the precise criteria when making judgement in relation to understanding every thought and every concept. Otherwise the colours will become blurred and the vision will become fuzzy and the human will be puzzled between the righteous and wicked, the good and the bad, and the pretty and ugly. So what then is this principle, criteria and measurement that we are required to use to pass judgement and which will then be used to establish that which is elevated and what is declined?

ځواب داسې دی:

The answer is as follows:

زمونږ موضوع هغه انسان دی چې په دې هستۍ کې، په دې ژوند کې ژوند کوي او د احیا، لوړتیا او د بشپړتیا په لاره تلو غواړي. ایا هغه کولی شي دا کار وکړي پرته له دې چې د خپل ژوند د معنا او د دې لنډمهاله ژوند د معنا پوهه ولري چې باید پکې وخت تیر کړي؟ په ځانګړې توګه داسې حال کې چې هغه ځان یوازې د هغو انسانانو له ډلې یو فرد ګني چې د نورو ژوندیو مخلوقاتو سره په دې ځمکه کې ژوند کوي، چې د یوې پراخې نړۍ (کائنات) په دننه پروت دی!! د دې ترمنځ ډیر توپیر دی چې انسان ځان د زید یا عمرو په توګه وګوري، او د دې ترمنځ چې ځان یوازې انسان وګني. دا لوی توپیر به د بشپړ څرګندوالي سره ښکاره شي که موږ د دې په اړه یو شمیر ګامونه تعقیب کړو. په دې ترتیب، د زوال ترټولو ژور ټکی د هغه فردي او ځان محوره نظر په غوره کولو کې څرګندیږي، هغه نظر چې د ساتنې د غریزې (بقا غریزې) یو عکس العمل دی، او د بقا غریزې څرګندونې واقعاً ډیرې دي. د هغه فردي نظر کیدای شي لږ پراخ شي او د ځان څخه هاخوا وغځیږي، نو هغه ګوري چې هغه د فلاني زوی دی، چې ورور او خور لري، او هغه د یو داسې کورنۍ غړی دی چې هغه یې ګړندی کوي. هغه غواړي چې د دې کورنۍ مشر وي، او دا د بقا غریزې بله څرګندونه ده، پدې معنا چې هغه لا هم د غریزوي عکس العمل له مخې چلند کوي. دا نظر بیا کیدای شي نور هم پراخ شي تر دې چې خپل پراخ کورنۍ، قبیله، کلی یا ښار چې پکې ژوند کوي، پکې شامل کړي، او پایله یې په هغو کسانو کې ډیره روښانه لیدل کیږي چې د خپل ښار یا کلي نوم یو ځانګړي نوم سره تړي، لکه زید الخلیلي یا عمرو البغدادي. دا نظر کیدای شي حتی نور هم پراخ شي تر دې چې ملي (وطني) شي، د خاورې او ځمکې پورې تړلی، نو هغه بیا مصري، یا شامي، یا هندي او نور نومونه ورکول کیږي. د هغه افق او لید کیدای شي حتی نور هم پراخ شي تر دې چې قوم (یعنې یو ملت) شامل کړي. د عربو) هغه قوم چې هغه پکې شامل دی، او په دې توګه هغه قومي (د پراخ ملي احساس لرونکی) کیږي. د دې ټولو پراخوالي سره سره هغه د انسان په کچه نه رسیږي. الله تعالی هغه ته عزت ورکړی و او هغه یې په ښه ترین بڼه پیدا کړی و، خو هغه ځان داسې انسان نه ګڼي چې د انسانانو په منځ کې ژوند کوي.

Our subject area is the human being who lives in this existence in this life and who seeks revival, elevation and to proceed on the path of completeness. Will he be able to achieve this without knowing the meaning of his existence in life and the meaning of this temporal life that he must spend time in? This is particularly the case as he can see himself as just one individual from amongst the humans who lives with a collection of people along with other living creatures upon this earth which lies within a vast universe!! There is a vast difference between the human looking at himself as being Zaid or ‘Amr and between looking at himself as a human. This vast difference would be revealed with absolute clarity if we were to follow some of the steps in regards to it. As such the furthest point of decline is represented in his adoption of that individualistic self-centred view, that view which is a reaction to the survival instinct and the manifestations of the survival instinct are indeed many. His individualistic view could expand and widen a little and expand beyond himself so that he sees that he is the son of so and so and that he has brothers and sisters, and that he is member of a family that he loves. And he likes to be the master of it which is another manifestation of the survival instinct which means that he is still behaving according to the instinctive reaction. This view could then extend further to include his wider family, tribe, village or town that he lives in and the result of this can be seen very clearly amongst those who link the name of their town or village to a certain name like Zaid Al-Khaleeli or ‘Amr Al-Baghdaadi. This view could widen even further to become nationalistic (Wataniyan) belonging to the soil and earth so he is then called Misry (Egyptian), or Shaami (From the Levant), or Hindi (Indian) amongst other namings. His horizons and vision could widen even more to include the Qawm (a people i.e. Arabs) that he belongs to and as such he becomes Qawmi (A wider Nationalist). Despite all of this expansion he did not elevate to arrive to the level of the human being. Allah had honoured him and created him in the best of moulds and yet he did not see himself as a human being who lives amongst others from amongst mankind.

ان بنیادی نظر سے، جو وجود، زندگی اور انسان کے بارے میں ہے، ہم بلند فکر اور پست یا کمزور فکر کے درمیان فرق کر سکتے ہیں۔ اگر ہم اس فرق کو واضح کرنے کے لیے ایک خط کھینچیں تو انسان کے سب سے نچلے درجے کو صفر پر رکھیں گے۔ یہ صفر ہمیں انسان کو محض انسان ہونے کے اعتبار سے دیکھنے کی طرف رہنمائی کرے گا۔ اور جو اس نقطے سے کم ہے وہ زوال کے آغاز کی نمائندگی کرے گا، جیسے قومیت (کسی قوم سے تعلق) سے علاقائیت، پھر وسیع خاندانی دائرے تک، یہاں تک کہ زنجیر کے آخر تک پہنچ جائے یعنی خودغرض فرد۔ رہی بلندی، تو اس کا آغاز انسان کو محض انسان ہونے کے اعتبار سے دیکھنے سے ہوتا ہے، یہاں تک کہ وہ اسی نظر کی بنیاد پر بلند ترین درجے تک پہنچ جائے۔ یہ اس وقت ہوتا ہے جب وہ پوری طرح سمجھ لیتا ہے کہ وہ اللہ کا بندہ ہے۔ اس طرح انسان کو انسان کے طور پر دیکھنے کا نظریہ بلند فکر، یا فکری بلندی کی ابتدا ہے، جبکہ اس نظر سے کم تر ہر چیز پست یا کمزور فکر کی نمائندگی کرتی ہے۔ رہی بلندی کی سیڑھیاں چڑھنا اور اس انسان کو دوبارہ زندہ کرنے کی کوشش کرنا، تو یہ دوسرے سوال کے جواب میں آتا ہے، یعنی زندگی میں انسان کے وجود کے مقصد کا علم حاصل کرنا۔ اور زندگی کے معنی اور اس میں انسان کے مقام کی تعریف متعین کرنے سے متعلق کوئی بھی مطالعہ یا غور و فکر بلند درجے کا مطالعہ ہے، خواہ اس سے حاصل ہونے والے نتائج کچھ بھی ہوں۔ یہ وہ فکر ہے جو احیاء کی طرف لے جاتی ہے، خواہ یہ احیاء درست ہو یا غلط۔

From this fundamental view towards existence, life and the human we are able to distinguish between the elevated thought and the declined or low level thought. So if we were to draw an explanatory line we would place the lowest level of the human being at zero. This zero would guide towards the view of the human in terms of him being a human being. As for that which is less than this point then this would represent the beginning point of decline like from Qawmiyyah (nationalism related to a people) to regionalism to the wider family network until it reaches the end (of the chain) i.e. the self-centred individual. As for elevation then this begins from adopting the view of the human in terms of him being a human being until he is able to reach the highest level based on this view. This is when he fully comprehends that he is the slave of Allah and as such adopting the view of the human as a human represents elevated thought or the beginnings of intellectual elevation whilst anything less than this view represents a declined thought or a low level one. As for climbing the stairs of elevation and attempting to revive this human, then this is represented in the answer to the other question, which attaining knowledge about the meaning of the human’s existence in life. And any study or thought in regards to defining the meaning of life and the meaning of the human being within it represents and elevated study irrespective of the results that are reached. It is the type of thought that leads to revival irrespective of whether this revival is correct or incorrect.

له دې نظره، د یوه فکر د لوړ یا ټیټ کیدو لپاره لومړۍ معیار هراړخیزوالی دی. یعنې که فکر هغه حقیقت چې څېړل کېږي په ټوله کې ډک کړي او یوازې په یوه ساحه، یوه قضیه یا یوه حالت پورې محدود نه وي، نو دا فکر به د لوړ فکر له صفتونو څخه هغه صفت ولري چې هراړخیزوالی دی. په همدې ډول، که فکر هراړخیز نه وي، نو لوړ به هم نه شي.

From this perspective the first criteria in relation to a thought being elevated or declined is comprehensiveness. So if the thought is comprehensive in encompassing the reality that is being investigated and not restricted to one area, case or circumstance then this thought would possess the attribute from amongst the attributes of the elevated thought which is the attribute of being comprehensive. As such if the thought is not comprehensive then it will not be elevated.

دوهمه صفت چې د لوړې فکر له صفتونو څخه ده، په مطالعه يا څېړنه کې ژوروالی دی او له پيله پيل کول دي، چېرته چې د هغه شي بنسټيزه حقيقي واقعيت ته رسېږو چې مطالعه کېږي. دا هغه وخت پېښېږي کله چې انسان کائنات، ژوند يا انسان څېړي او يوازې د هغه يوه اړخ يا څرگندونه نه اخلي، بلکې ضروري ده چې د هغه ليد ژور وي، ترڅو هغه بنسټ وپېژني چې د هغه حقيقت څخه چې څېړي يې رامنځته شوی دی. نو کله چې مثلاً انسان څېړي، ضروري ده چې د هغه ليد له پيله د دې انسان ډول احاطه کړي، کوم چې پوهېدل اړين کوي چې آيا دا انسان ازلي دی يا د يو خالق مخلوق دی. له هغه ځايه هغه ته ځي چې پوه شي دا انسان له څه جوړ دی او څه شی يې له نورو ژوندو مخلوقاتو څخه بيلوي. وروسته هغه ته ځي چې هغه محرکات او انگېزې وپېژني او وپوهېږي چې هغه څه شی دی چې د ده په حرکت او عمل کې راولي، او آيا هغه په دې کارونو کولو ته مجبور دی يا د خپل اختيار له مخې عمل کوي. هغه دا او نور داسې مسايل مطالعه کوي چې دا د دې انسان په اړه يو ژور بنسټيز فکر جوړوي. او کله چې هغه دا مطالعه کوي، نو يوازې د خپل فکري شتمنۍ د زياتولو، فلسفي نظر د جوړولو يا د خپلو پوهې او معلوماتو د زياتولو لپاره نه کوي. بلکې دا ځکه کوي چې هغه انسان دی چې په دې ژوند کې د دې پراخ شتون (کائنات) په دننه ژوند کوي، او دا ځکه چې هغه د ژوند په دننه د خپل شتون معنا پوهېدل غواړي. هغه به دا پوهه ترلاسه نه شي کولای تر هغو چې د هغه شتون د پيل او د هغې لوري پوه نه شي چې هغه ته روان دی. او د دې ځواب پر بنسټ (سم که ناسم وي) هغه خپل چال‌چلند ټاکي او خپل چلند تنظيموي. دا ژورې مطالعه د لوړې فکر دويمه ځانگړتيا يا صفت ده، او په دې ثابتولو سره مو د هغې حقيقي ماهيت ثابت کړ. دا چې لوړه فکر هغه فکر دی چې د همه جانبه والي او ژورتیا په صفت متصف وي. دا هغه فکر دی چې د انسان لپاره د انسان په حیث مناسب وي، او دا هغه فکر دی چې نهضت (بیاځلاون) ته رهبري کوي. دا هغه فکر دی چې که انسان د بیاځلاون او لوړتیا په لاره روان شي، نو د هغه لپاره ژوندی او سالم وي. که نه نو هغه به د حیواناتو په ژورتیا کې راښکته شي، بلکې حیوانات به له هغه څخه غوره وي.

As for the second attribute from amongst the attributes of the elevated thought, it is the depth in the study or investigation and to begin from the beginning, where the fundamental true reality of the matter that is being studied is reached. So this happens when he examines the universe, life or the human being and he does not just take one of its aspects or manifestations but rather it is necessary for his view to be deep so that he knows the basis from which this reality that he is investigating arose from. So when for example he examines the human being, it is necessary for his view to encompass the type of this human from the very beginning which necessitates knowing whether this human is Azaly (eternal) or a creation of a creator. From there he moves on to knowing what this human is made up of and what distinguishes him from the other living creatures. He then moves on to knowing or understanding the drives and motives that lead him into motion and action and whether he is compelled to undertake these actions or acts according to his choice. He studies this amongst other matters that would make it a deep fundamental thought about this human being. And when he undertakes this study he does not do so merely to increase his intellectual wealth, to develop a philosophical opinion or just to increase his knowledge and information. Rather he undertakes it because he is a human who lives in this life within this wide existence (universe) and this is because he wants to know the meaning of his existence within life. He will not be able to arrive at this knowledge unless he knows and understands the beginning of this existence that he is living within and the direction that it is heading to. And built upon his answer to that (whether it is correct or incorrect) he defines his conduct and regulates his behaviours. This depth in the study is the second characteristic or attribute of the elevated thought and by establishing that we have established its true reality. This is that the elevated thought is the thought that is characterised by comprehensiveness and depth. This is the thought that is fitting for the human as a human being and it is the thought that leads to Nahdah (revival). It is the thought that is viable and sound for the human if he wants to tread the path of revival and elevation. Otherwise he would decline falling to the depths of animals, indeed animals would be better than him.

دوی د چرو په شان دي، بلکه له لارې هم ډیر لا ورک دي ({الفرقان: ۴۴}).

They are not except live-stock, rather indeed they are even further astray from the path (Al-Furqaan 44).

دې ځای څخه موږ ګورو چې عالمونو رب او ټوله مخلوق موږ د دې ډول فکر لور ته په سلګونو آیتونو کې رهنمایي کوي، لکه د هغه (سبحانه وتعالیٰ) دا وینا:

It is for this reason that we find the Lord of the worlds and all creation directing us towards this type of thinking in hundreds of Aayaat like His (swt)’s speech:

آیا دوی د خپل سر پر پورتنۍ آسمان ته نه دی کتلي - څنګه مو هغه جوړ کړی او ښکلی مو کړی دی او هغه کې هیڅ درز نشته؟

Have they not looked at the heaven above them - how We structured it and adorned it and [how] it has no rifts?

او ځمکه، مونږ هغه خپره کړه، او په دې کې مو محکم غرونه واچول، او په دې کې مو د هر ډول ښکلي نباتاتو وده وکړه۔

And the earth - We spread it out and cast therein firmly set mountains and made grow therein [something] of every beautiful kind.

هر هغه بنده لپاره چې الله ته رجوع کوي، بصیرت او یادونه۔

Giving insight and a reminder for every servant who turns [to Allah].

او مونږ له آسمانه برکتمن باران نازل کړ، او په هغې سره مو باغونه او د حاصل دانې وغوړولې، او لوړې کجورې چې ګڼ ګڼ میوې لري، پر ټوکو ټوکو سره ترتیب شوې.

And We have sent down blessed rain from the sky and made grow thereby gardens and grain from the harvest And lofty palm trees having fruit arranged in layers.

د بندګانو د رزق لپاره، او مونږ په هغې سره یو مرۍ ځمکه ژوندۍ کړه. همداسې دی د ژوندي کیدو ورځ.

As provision for the servants, and We have given life thereby to a dead land. Thus is the resurrection.

(سورة ق ۶-۱۱)

(Surah Qaf 6-11).

بې شکه، د آسمانونو او ځمکې په پیدا کولو کې، او د شپې او ورځې په بدلیدو کې د پوهه لرونکو لپاره نښې دي.

Indeed, in the creation of the heavens and the earth and the alternation of the night and the day are signs for those of understanding.

هغه کسان چې الله یاد کوي په داسې حال کې چې ولاړ وي، یا ناست وي، یا [پر پهلو] پروت وي، او د آسمانونو او ځمکې د پیدایښت په اړه فکر کوي، [وایي]: "ای زمونږ ربه! ته دا [ټوله] بې ځایه پیدا نه‌ کړې؛ پاک یې ته [له داسې شي څخه]، نو موږ د اور له عذاب څخه وساته.

Who remember Allah while standing or sitting or [lying] on their sides and give thought to the creation of the heavens and the earth, [saying], "Our Lord, You did not create this aimlessly; exalted are You [above such a thing]; then protect us from the punishment of the Fire.

(آل عمران 190-191).

(Aali ‘Imraan 190-191).

او د دوی لپاره یوه نښه مړه ځمکه ده. مونږ هغه ژوندۍ کړه او له هغې څخه مو دانې راوایستې، او له هغې څخه دوی خوري.

And a sign for them is the dead earth. We have brought it to life and brought forth from it grain, and from it they eat.

(یٰس ۳۳)

(Ya Seen 33).

اے لوگو! یوں یوں ایک مثال بیان کی جاتی ہے، پس اسے غور سے سنو۔ بے شک جن کو تم اللہ کے سوا پکارتے ہو وہ ایک مکھی بھی پیدا نہیں کر سکتے، اگرچہ وہ اس کام کے لیے سب کے سب اکٹھے ہو جائیں۔ اور اگر مکھی ان سے کوئی چیز چھین لے تو وہ اسے اس سے واپس نہیں لے سکتے۔ کمزور ہے طلب کرنے والا اور جس سے طلب کیا جاتا ہے۔

O people, an example is presented, so listen to it. Indeed, those you invoke besides Allah will never create [as much as] a fly, even if they gathered together for that purpose. And if the fly should steal away from them a [tiny] thing, they could not recover it from him. Weak are the pursuer and pursued.

(الحج 73)

(Al-Hajj 73).

یا دوی له هیڅ شی څخه پیدا شوي دي، یا دوی پخپله پیدا کوونکي دي؟

Or were they created by nothing, or were they the creators [of themselves]?

(الطور ۳۵)

(At-Tur 35).

او آیا تاسو هغه اوبه لیدلې دي چې تاسو يې څښئ؟

And have you seen the water that you drink?

آیا دا تاسو یاست چې دا یې له ورېځو څخه نازل کړی، که مونږ یو چې دا نازلوو؟

Is it you who brought it down from the clouds, or is it We who bring it down?

(الواقعہ 68-69).

(Al-Waaqi’ah 68-69).

اے انسانو! تا خپل مهربان رب په اړه کوم شی دوکه کړی دی؟

O mankind, what has deceived you concerning your Lord, the Generous.

ته را چا پیدا کړی، ستا جوړښت یې ښه کړی او ستا اندامونه یې متناسب کړي دي؟

Who created you, proportioned you, and balanced you?

(الانفطار ۶-۷)

(Al-Infitaar 6-7).

اے انسانو! بیشک تم اپنے رب کی طرف بڑی محنت اور مشقت کے ساتھ بڑھ رہے ہو، پس تم اس سے ملنے والے ہو۔

O mankind, indeed you are labouring toward your Lord with [great] exertion and will meet it.

(الانشقاق ۶)

(Al-Inshiqaaq 6).

دا هغه څو آیتونه دي چې د انساني عقل وظیفې ته اشاره کوي، او دا یوازې یو لړ دی له هغو ډېرو آیتونو څخه چې دا موضوع بیانوي. دا آیتونه انسان ته د انسان په حیث خطاب کوي، د هغه توجه د هغه ژوند ته راجلبوي چې دی یې په شا و خوا کې لري، او دې ته هڅوي چې د دې پراخ کائنات په اړه فکر وکړي چې دی پکې ژوند کوي.

The above selection represents just some from amongst a great number of Aayaat which address the faculty of the human mind. They address him as a human and bring his attention to that which is around him in terms of life and impresses upon him the need to pay attention to this vast universe that he lives in.

همچنان آیات د دې لپاره راځي چې د یوې خبرې یا موضوع ته د هغې د سرچینې له مخې توجه واړوي.

Similarly the Aayaat bring his attention to focus upon the thing or matter in respect to its source:

یا دوی له هیڅ شی څخه پیدا شوي دي، یا دوی پخپله پیدا کوونکي دي؟

Or were they created by nothing, or were they the creators [of themselves]?

(الطور ۳۵)

(At-Tur 35).

او موږ هر ژوندی شی له اوبو پیدا کړ. نو ایا دوی (پدې حقیقت) نه ایمان راوړي؟ (الانبیاء 30)

And we have made everything from water. Will they not (then) believe (Al-Anbiyaa 30).

این بحث د فکر د لوړوالي او ښکته کیدو په اړه دی۔ څرنګه چې د سطحي فکر، ژور فکر او روښانه فکر ترمنځ توپیر کول، د دې لپاره مختلف معیارونه او اصول شته چې د دې فکر د کچې د ټاکلو لپاره کارول کیږي۔ خو باید په یاد ولرو چې دا بیا هم فکر او د یوې واقعیت په اړه قضاوت ګڼل کیږي، او هر هغه سطحیتوب چې ورسیږي، باز هم فکر ګڼل کیږي۔ دا د غریزوي عکس‌العمل څخه توپیر لري، او د تقلید او تظاهر څخه هم بیل دی، او د هغه څښتن انسان د انسانیت په کچه پورته کیږي، او دا د انسان د انسان په توګه لیدو څرګندونه کوي۔ دا د انساني عقل محصول او د فکري هڅې میوه ده، ورنه نه به دا د بیا ژوندي کولو یا د بشپړتیا په لور د تګ، یا یو فرد یا ټولنه په بهتره حالت او شرایطو کې د لیږدولو لپاره مناسب وای۔

This is in terms of the elevation and decline in the thinking. As for distinguishing between the shallow thought, the deep thought and the enlightened thought then there are different criteria for this and principles that are used to determine the level of this thought. It is worth noting however that is still considered a thought and a judgment upon a reality and whatever the level of shallowness that is reached it is still considered to be a thought. It is distinguished from the instinctive reaction and is distinguished from imitation and simulation, and its possessor is raised to the level of a human and it represents viewing the human as a human being. It is the product of the human mind and the fruit of an intellectual effort otherwise it would not be fitting for revival or to proceed towards the path of completeness, or to transfer an individual or society to a better state and condition.

د سطحي فکر معنا داده چې د شیانو او واقعیتونو په لومړني یا ساده اړخونو او ظاهرو باندې قضاوت وکړو، پرته لدې چې هغه شی یا واقعیت ښه وپیژنو او ښه پرې پوه شو، لکه دا چې دا څه دی یا هغه اساس چې له هغې څخه سرچینه اخیستې ده، یا هغه شرایط چې دې شي ته شاوخوا دي، یا پرته لدې چې د هغه په اړه مهم معلومات ولرو او پرته لدې چې هغه معلومات ترلاسه کړو چې دې واقعیت ته وضاحت ورکوي. یا هغه څوک چې هغه معلومات قبلوي چې ده ته تشریح شوي، په داسې حال کې چې دا فکر د سطحیت یا ساده لوحۍ په واسطه ځانګړی شوی وي. د داسې خلکو غولول ډېر اسانه دي چې د درواغجنو ښکارندو یا ظاهرو، خوږو خبرو او درواغجنو وعدو له لارې ترسره کیږي. سربیره پردې، هغه ټولنه چې په کې د دې ډول سطحي فکرونو واکمني وي، د خپلو مشرانو او واکمنانو په لاس کې پاتې کیږي. دا خلک د ږغیدونکو کرشمه‌ییزو وینا لخوا لارښود کیږي، د احساساتو د ځړولو له امله حرکت کوي، او د لږترلږه ګټو یا پایلو سره راضي کیږي. او څومره ریښتیا وو هغه څوک خبرې چې دا ډول خلک یې په دې الفاظو کې بیان کړل: «دوی د دهل په واسطه راټولیږي او د ډنډې په واسطه متفرقیږي». او زموږ په ټولنه کې د دې سطحیت بیلګې څومره ډېرې دي، او خلک څو ځله په داسې فکرونو ژر راګرځي چې بهر ته ښکاري چې مهرباني ده، په داسې حال کې چې د دوی دننه (او ریښتینی واقعیت) رنځ راوړي. دا ځکه چې مشران او واکمنان وکولای شي خلک رام کړي او ناهیلۍ او بې‌هیلۍ ته یې ټیټ کړي، په داسې حال کې چې دوی ته د هر هغه حل د منلو لور ورکړي چې مشر یا واکمن یې دوی لپاره غوره کړي. د خلکو د سطحیت تر ټولو ښکاره بیلګه دا ده چې دوی څومره په اسانۍ سره د درواغجنو سرابونو او جعلي ښکارندو په کارولو سره لارښود کیدای شي، او دا حالت پر ځای ځای تکرارېږي. تر ټولو غوره بیلګه د فلسطین مسئله ده او هغه حالات چې له پیل څخه تر اوسه پورې یې تیر کړي دي. اب بھی حکمرانوں اور سربراہان کے لیے گنجائش اور امکانات باقی ہیں کہ وہ فلسطین کو اپنے مقاصد حاصل کرنے، اپنی خواہشات یا اپنے آقاؤں کی خواہشات کو نافذ کرنے کا ذریعہ بنائیں، اور امت کو ایسی حالت میں پہنچا دیں جو مایوسی، ناامیدی اور تسلیم و رضا کی حالت ہو، حالانکہ اس کی حقیقت باقی مسلم سرزمینوں کی حقیقت سے زیادہ مختلف نہیں۔ اصل مسئلہ وہی ہے اور وہ مختلف نہیں، سوائے اس زاویے کے جو ظاہری شکل کے اعتبار سے اس پر ڈال دیا گیا ہے۔ کیونکہ تمام مسلم سرزمینیں اسی حقیقت سے دوچار ہیں جس سے فلسطین دوچار ہے، اور مسلمانوں کو قابو میں لانے کا عمل ایک ہی عمل ہے، اگرچہ اس کے مظاہر بہت سے ہیں۔ چنانچہ شام، لبنان، عراق، ایران، پاکستان، مراکش، الجزائر، سعودی عرب اور یمن، سب اس اعتبار سے یکساں ہیں کہ لوگوں کو قابو میں رکھنے اور انہیں کفر کے احکام قبول کروانے کی خواہش ایک ہی ہے۔

The shallow thought means to judge upon the most basic or simple aspects or appearances of things and their realities without knowing that thing or reality and understanding it well, like knowing what it is or the basis that it has emanated from, or the circumstances that surround it, or without possessing significant information about it and without attempting to obtain the information that explains that reality. Or the one who accepts information that has been explained to him whilst this thought is distinguished by shallowness or naivety. It is very easy to deceive people who are characterised by this thinking which is done through deceptive displays or appearances, sweet speech and false promises. In addition a society in which the like of these shallow thoughts dominate remains in the hands of its leaders and rulers. These people are led by resounding charismatic speeches, moved by the stirring of emotions and are satisfied with the least of gains or outcomes. And how truthful were the words of the one who described these people with the words: ‘They are gathered by the drum and they are dispersed by the stick’. And how great the number of examples there are in our society which reflect this shallowness and how often do the people hasten towards thoughts which on the outside appear to be merciful whilst their inside (and true reality) bring suffering. This is so that the leaders and rulers are capable of taming the people and of bringing them down to the level of despair and despondency whilst leading them to accept any solution that the leader or ruler chooses for them. The most vivid example of the shallowness of the people is reflected in how easy it is to lead them by utilising deceptive mirages and fake appearances, and this state of affairs repeats itself time and time again. The best example of this is the issue of Palestine and the situations that is has passed through since its beginning until this hour. Room and possibilities have still been left available for the leaders and rulers to take Palestine as a means to achieve their aims or implement their desires or those of their masters by bringing the Ummah to a condition and state of despair, hopelessness and surrender despite its reality not differing much from the remaining Muslim lands. There (real) issue is the same issue and it does not differ except from the angle of the appearance that has been cast upon it. This is because all of the Muslim lands suffer from the same reality Palestine suffers from and the process of taming the Muslims is one single process even if its manifestations are many. So Syria, Lebanon, Iraq, Iran, Pakistan, Morocco, Algeria, Saudi and Yemen are all the same in relation to the desire to tame the people and make them accept the rulings of Kufr (disbelief).

سطحی فکر، جیسا کہ ہم نے بیان کیا، کسی مخصوص حقیقت کے سب سے سادہ ظہور پر حکم لگانا ہے، بغیر اس حقیقت کے اصل پہلو پر توجہ دیے، اور بغیر اس کوشش کے کہ اس حقیقت کو اس کے اسباب و نتائج جان کر سمجھا جائے، یا یہ سمجھا جائے کہ وہ کس بنیاد سے نکلی ہے اور اس پر کیا قائم ہے۔ اس کے ساتھ یہ بھی کہ اس کے حالات، شرائط اور اس سے متعلق امور کو نہ جانا جائے اور نہ سمجھا جائے۔ مثال کے طور پر: جب ہم گلی میں باہر شور سنتے ہیں تو باہر جا کر دیکھتے ہیں کہ لوگوں کا ایک ہجوم بینر اٹھائے اور نعرے لگاتا ہوا ہے۔ اس صورت میں یہ کہنا کافی سمجھنا کہ جو کچھ دیکھا گیا وہ محض ایک مظاہرہ ہے، سطحی یا سرسری بات ہوگی۔ زیادہ بلند اور اعلیٰ بات یہ ہے کہ اس کوشش میں لگا جائے کہ جان لیا جائے کہ اس کے پیچھے کیا ہے اور اس کی قیادت کون سی جماعتیں یا گروہ کر رہے ہیں۔ اس سے بھی بڑھ کر یہ کہ اس مظاہرے کے پیچھے چھپے ہوئے اصل مقاصد اور محرکات کو جانا جائے، اور وہ حالات، شرائط اور حقائق معلوم کیے جائیں جنہوں نے اس جماعت کو احتجاج منظم کرنے پر ابھارا۔ اور یہ بھی ضروری ہے کہ اس کوشش میں لگا جائے کہ کیا اس احتجاج کی قیادت کرنے والی جماعت کے پیچھے کوئی اور اثر یا رہنمائی ہے جس نے اسے کسی مخصوص ہدف یا مقصد کے حصول کے لیے مظاہرے کی راہ پر ڈالا۔

The shallow thought as we have stated is the judgement upon the most simple manifestation of a specific reality without paying attention to the truth of this reality and without expending effort to understand this true reality by knowing its causes and effects or to understand the basis that it has emanated from or what is built upon it. This in addition to not knowing or understanding its circumstances, conditions and what is related to it. For example: When we here a commotion outside in the street we go out to see a mass of people raising banners and shouting slogans. It would in this case be shallow or superficial to find it enough to state that what has been witnessed is merely a demonstration. It is higher and more elevated to expend effort to know and understand what lies behind it and which parties or groups are leading it. And it would be even more elevated to know the real goals and motives that are hidden behind this demonstration and what the circumstances, conditions and realities are that has driven this party to organise a protest. It would also be necessary to make effort to understand if there is behind this party leading the protest any other influence or direction that has pushed this party in the direction of demonstrating in order to achieve a specific aim or objective.

دا ټول د دې لپاره ضروري دي چې کله مو د واقعیت په اړه حکم وکړ، هغه سم یا د سمې ته نږدې وي. زموږ حکم دې ژور وي، نه دا چې یوازې د هغه واقعیت له یوې ښکاره ښودنې څخه چې له هغه سره اړیکه لري، محدود وي. بلکې باید زیار ایستلی وای چې واقعیت د خپل حقیقي واقعیت له مخې پوه شوی وای، او د دې پېښې سره تړلي عوامل، موخې، شرایط او حالات مو څیړلي وای، او له هغې وروسته مو حکم کړی وای.

All of this is necessary so that when we issue our judgment upon the reality it is correct or near to being correct. It is sufficient for our judgement to have been deep and not merely restricted to one manifested reality from amongst the manifestations related to that reality. Rather we would have expended effort to understand the reality according to its true reality and we would have examined the factors, objectives, circumstances and conditions that relate to this incident and after that we would have issued a judgement.

یو ځوان سړی غواړي چې واده وکړي؛ هغه یوه ښکلې انجلۍ ګوري او بیا د هغې د ظاهري بڼې له مخې قضاوت کوي چې هغه د هغه د ښځې لپاره مناسبه ده. دا یو سطحي او ظاهري قضاوت دی. دا به ډیر لوړ وي که هغه پوه شي چې ایا هغه دمخه واده شوې ده که نه؟ ایا هغه روغه ده که ناروغه؟ ایا هغه خبرې کولی شي که ګونګه ده؟ ایا هغه زېږون کولی شي که بانجې ده؟ او حتی لا لوړ به دا وي چې هغه د خپل پلار له لارې د هغې کورنۍ وپیژني؟ او په کوم کور کې ژوند کوي؟ او حتی له دې هم لوړ به دا وي چې د ژوند په اړه د هغې نظر او د هغې عقیدې پوه شي؟ هغه کوم فکر لري؟ که هغه دا مطالعه پوره کړي او د دې واقعیت په اړه پوهه ترلاسه کړي، نو د دې واقعیت په اړه د هغه قضاوت به لوړ شي او سم ته به نږدې شي.

Another example: A young man wishes to marry; he sees a beautiful girl and then judges from her appearance that she is suitable to be his wife. This is a shallow and superficial judgement. It would be more elevated to know whether she is already married or not? Is she healthy or sick? Is she able to speak or is she mute? Is she fertile or barren? And even more elevated than that would be for him to know her family from her father? And what house she is living in? And even more elevated than this would be to understand her viewpoint towards life and what her beliefs are? What thought does she carry? If he fulfils this study and gains an understanding of this reality then his judgement upon this reality would become elevated and close to what is correct.

کله چې موږ یو متن لولو یا اورو چې په لوست یا اوریدو کې وخت تیریږي یا د ځان د خوښولو لپاره وي، یا د دې متن د معنا په پوهیدو کې د لید او ژوروالي کمی وي، یا موږ نشو کولای چې دا کار وکړو، نو موږ په دې متن باندې یو سطحي یا سرسري قضاوت کوو. خو کله چې موږ د هغه ادبي بڼې څیړنه وکړو او د ژبې د قواعدو سره د هغه د برابرۍ د پوهیدو هڅه وکړو، نو په دې صورت کې موږ کولای شو د ادبي پلوه او اړخ څخه قضاوت وکړو. خو کله چې موږ د هغه معنا ته فکر وکړو او هغه حقیقت پوه شو چې متن پرې تطبیقیږي، د هغه کس پیژندنه وکړو چې متن یې تالیف کړی دی او هغه پیښه یا حالات پوه شو چې په کې دا متن جوړ شوی و، نو موږ به له دې متن یا دې مطالعې څخه داسې فکري ګټه اخیستې وي چې له سطحیت څخه لرې ده. زموږ قضاوت په دې صورت کې ژور قضاوت وي چې د سطحیت او سرسرۍ څخه لرې وي.

Another example: When we listen to a text that is read out or we read a subject. If our reading or listening to that text was for the sake of killing time or self-amusement or if it was absent in terms of vision and depth in regards to comprehending its meanings or we were unable to do that, then we would pass a superficial or shallow judgement upon this text. However when we examine its literary form and make effort to know its conformity to the rules of the language, then in this case we can make a judgment from a literary angle and aspect. However when we try to contemplate its meanings and understand the reality upon which it applies, to know the one who has compiled the text and the occasion or circumstances in which it was made, then we would have taken from this text or this study an intellectual taking which is far from superficiality or shallowness. Our judgement upon it would then be a deep judgement that is far away from shallowness and superficiality as a result.

څه چې د ژور فکر په اړه ده، هغه هم د یوې حقیقت په اړه حکم دی، خو دا د دې حقیقت په پوهیدو پورې اړه لري، او په دې کې د هغې له څرګندونو یوې څرګندونې یا د هغې له ځانګړتیاوو یوې ځانګړتیا پورې محدود نه دی۔

As for the deep thought, it is also a judgment upon a reality however it requires the knowledge of the reality and is not restricted to one manifestation from amongst its manifestations or one particularity from amongst its particularities.

په یوه شی یا موضوع پوهیدل او درک کول د هغې د ځانګړتیاوو او تفصیلاتو پیژندنه غواړي، ترڅو د هغې دقیق ترکیب ترلاسه شي. د واقعیتونو او پیښو په درک کولو کې ضروري ده چې د اختلاف ګوندونه، هغه موضوع چې پرې اختلاف دی، هغه حالت یا شرایط چې اختلاف پکې رامینځ ته کیږي، او که شتون ولري، مستقیم او غیر مستقیم لاملونه وپیژندل شي. د شرعي متن درک کول بل ډول موضوع ده، ځکه دا د متن د تفسیر او پوهیدو لپاره پراخ علم ته اړتیا لري، سربیره پر دې چې د شرعي متن او ادبي یا ریاضیاتي متن ترمنځ د توپیر د پیژندلو لپاره هلځلو ته اړتیا ده. همدارنګه د لفظي څرګندونو دلالتونو، خواوو په حقیقي یا مجازي توګه، او د جملو او ترکیبي جوړښتونو د معنا د پوهیدو لپاره هم پراخ علم ته اړتیا ده. که دا ټول علوم موجود وي او د متن په اړه د قضاوت یا د هغې د پوهیدو لپاره هلې ځلې شوې وي، نو په دې صورت کې به موږ په سمه توګه یا د سمې ته ډیر نژدې قضاوت کړی یا پوه شوي به یو. دا ژور فکر دی.

Knowing and understanding matters and things requires knowledge of its partialities and specificities so that there minute composition can be arrived at. As for understanding the realities and events then it is necessary to know and understand the sides involved in the dispute and the matter being disputed over, in addition to the circumstance or conditions that the dispute is occurring upon and the direct causes and indirect causes for it if they exist. As for understanding the legislative text then this requires another matter as it requires wide knowledge needed to interpret the text and understand it, in addition to expending effort to distinguish between the legislative text and the literary text or algebraic text and so on. It also requires wide knowledge needed to understand the indications of the worded expressions whether they are literal or metaphorical and to comprehend the meanings of the sentences and compositional structures. If all of this knowledge is present and we have expended effort to judge upon the text or understand it, we would have then judged upon it or understood it correctly or close to that which is correct. This is the deep thought.

لیکن دا مطالعه بیا هم ناتمامه پاتې کیږي او د هغو ټولو اړتیاوو د پوره کولو څخه لنډه پاتې کیږي چې مطالعه یې غواړي. دا ځکه چې شیانو، مسائلو او حقیقتونو باندې داسې حالات او شرایط اغیزه کوي چې دوی ته تړلې دي، او دوی داسې تړلې مسائل لري چې پوهیدل یې ضروري دي، پداسې حال کې چې دا حالات، شرایط او تړلې مسائل د شیانو، مسائلو، حقیقتونو یا پیښو برخه نه دي. نو د یوې شعر مطالعه دا معنا نه لري چې شاعر پیژندل شوی دی، یا هغه حالت چې په کې دا ویل یا لیکل شوی وو پیژندل شوی دی، لکه څنګه چې د یوې ویجاړونکې چاودنې پوهیدل دا معنا نه لري چې هغه څوک چې شاته یې دی پیژندل شوی دی یا هغه هدف چې شاته یې دی یا دا چې چا امر کړی وو چې دا وشي پیژندل شوي دي. د مطالعې ژورتیا دا مسائل نه راولي، ځکه د مطالعې ژورتیا د یوه شي د جزوي خواوو، د هغه د جوړښت او د هغه د قوانینو سره محدوده ده. په څه چې د هغه شاوخوا دی او هغه څه چې ورسره تړلي دي، دا د ژورې مطالعې څخه بهر پروت دي، بلکې مطالعې ته اړتیا لري چې د مطالعې شوي شي شاوخوا ته رڼا وغورځول شي ترڅو وپوهیږو چې د هغه شاوخوا څه دي او هغه څه چې ورسره تړلي دي، ځکه دا (په حقیقت کې) د هغه برخه نه ده.

However it still remains incomplete and falls short in fulfilling all that the study requires. This is because things, matters and realities have circumstances and conditions that have an effect upon them and they have related matters that it is necessary to comprehend whilst these circumstances, conditions and related matters are not part of the things, matters, realities or events. So studying a poem does not mean that the poet is known, or the circumstance in which it was said or written are known, just as understanding a destructive explosion does not mean that the one who is behind it is known or the aim behind it or who ordered it to be done are known. Depth in the study does not lead to the arrival of these matters because the depth in the study is restricted to the partialities of a matter, its structured composition and its laws. As for what lies around it and what is related to it then this lies outside of the deep study and rather it requires during the study shedding light upon that which surrounds the studied matter to know what surrounds it and what is related to it because it is not (actually) part of it.