د فکر المستنیر (روښانه فکر) لپاره، دا تر ټولو لوړ فکر دی او دا هغه فکر دی چې حقیقي نهضت (بیا ژوندی کیدو) ته رهنمایي کوي. دا هغه فکر دی چې پیچلتیاوې لرې کوي، او دا یوازې د شیانو او چارو د بنسټونو، د دوی د څانګو، یا د حقیقت او د هغه د اغیزو، یا د متنونو او د هغوی د معنا پوهیدو سره نه بسیږي، لکه څنګه چې ژور فکر کې دی. بلکې دا د ټولو هغو شیانو په پوهیدو کې تر دې هم وړاندې ځي چې چارو ته شاوخوا دي، د دوی چاپیریال دی، او د دوی سره اړیکه لري.

As for the Fikr ul-Mustaneer (the enlightened thought) it is the most elevated and it is the thought that leads to the true Nahdah (revival). It is the thought that clears away the obscurities and it does not suffice with knowing or understanding the fundamentals of things and matters and their branches, or the reality and its effects, or the texts and their meanings as is the case with the deep thought. Rather it goes beyond all of that to understand that which surrounds the matters, what lies around them and is related to them.

جب دا فکر لرونکی شخص کوم شی وګوري او وڅيري نو هغه په دې کې کفایت نه کوي چې د هغه ځانګړی وزن یا د هغه د ذراتو جوړښت وپیژني، بلکې ضروري ده چې د هغه شرایط او حالات هم وپیژني او پوه شي. په بل عبارت دا د هغو قوانینو پېژندنه ده چې په هغه حاکم دي، هغه ځانګړتیاوې چې هغه ته ځانګړتیا ورکوي، او هغه څه چې په حتمي توګه د هغه سره ملګري وي او له هغه نه نشي تېښتېدلی یا هغه پرېښودلی، مګر دا چې د هغه حالت بدل شي او د هغه شرایط او حالات بل څه ځای ونیسي او په دې ترتیب د نورو قوانینو او ځانګړتیاوو لاندې راشي. کله چې مطالعه تر دې ژورتیا پورې ورسېږي، نو ضروري ده چې د هغه پورې اړوند هغه څه وپوښتل او وڅېړل شي، یعنې هغه څه چې دا شی دې قوانینو ته غاړه ایښې او په دې شرایطو سره یې دې ډول روان کړی دی. دا د شی د برخو او د هغه د حاکمو قوانینو ته رڼا ورکول دي، او د هغه څه پېژندل دي چې دا شی یې دې قوانینو ته تابع کړی دی. له همدې امله دې ته "روښانه فکر" نومول شوی، ځکه چې هغه هیڅ موضوع نه پرېږدي مګر دا چې پرې رڼا اچوي، پداسې حال کې چې ژوره فکر کافي نه وي او سطحي او کم ژوره فکر رد شوی وي. دا د روښانه فکر ماهیت دی او همدا هغه څه دي چې دا د ژور فکر څخه بیلوي.

So when the one possessing this thought looks into and examines a thing he does not find it sufficient to arrive at its conclusion by knowing its particular weight or its atom make-up but rather it is necessary to know and understand its circumstances and conditions. In other words it relates to knowledge of the laws that control over it, the specificities that it is distinguished by and that which must by necessity proceed along with it and is not able to escape from it or leave it behind unless its condition changes and its circumstances and conditions are replaced with others and as such is controlled by other laws and specificities or characteristics. When this level of depth is gone into in the study then it is necessary to enquire and question about that which is related to it, meaning that which has made this thing submit to these laws and made it proceed in that way according to these circumstances and conditions. This means shedding light upon the parts of the thing and the laws that control or govern it and to have knowledge of that which has made it submit to these laws. For this reason it has been named the enlightened thought as it has not left a single matter except that it has shed light upon it whilst the deep thought is insufficient and the superficial shallow thought is rejected. This is the nature of the enlightened thought and what distinguishes it from the deep thought.

دا هغه افکار دي چې د انسان چلند او سلوک یې اداره کوي، او د هغو په بنسټ د هغه مفاهیم او تمایلات جوړیږي، د ژوند په اړه د هغه نظر ټاکل کیږي، او د همدې له لارې هغه د ژوند د هستۍ معنا پیژني او پوهیږي. آیا همدا فکر دی چې د خلکو په منځ کې د هغه ځای او مقام ټاکي؟ نو ایا هغه دا منې او غوره کوي چې د کمې پوهې له امله په خپل فکر کې ټیټ پاتې شي؟ ایا هغه راضي دی چې په فکر کې سطحي او لنډ نظره پاتې شي؟ ایا هغه د ژورتیا ژورې ته ځان ور ورسوي او زرګونه پوښتنې پرېږدي، او د شاوخوا خلکو څخه د اسبابو او نتیجو د تړلو په اړه پوښتنې نه کوي، یا کله چې استدلال نه شي کولی، په ځوره توګه ورسره چلند کوي؟ یا دا چې هغه هغه مقام غواړي چې الله (ج) ورته ورکړی دی، او هغه نعمت چې الله (ج) ورپه برخه کړی دی، د عقل نعمت او د انسان عزت. هغه به د انسان په شان فکر وکړي او خپل عقل (عقل) په کار واچوي ترڅو شیان پوه شي، د شیانو تیارې لرې کړي او د هغو حقیقي واقعیتونه درک کړي.

These are the thoughts that govern the behaviours of the human and his conduct and upon its basis his concepts (Mafaheem) and inclinations (Mayool) are shaped and formed, and his viewpoint in life is defined by it, and through it he knows and understands the meaning of his existence in life. It is this thinking that decides his position and standing amongst people? So does he accept and choose to be declined in his thinking with a low level of comprehension? Is he satisfied to be shallow in his thinking and short sighted? Does he dive deep into depth whilst leaving a thousand questions and does he stay away from questioning of those around him in regards to connecting the causes and the effects or does he deal with it haphazardly when he is unable to provide reasoning? Or does he seek the standing that Allah (swt) has dignified him with and the blessing that Allah (swt) has bestowed upon him, the blessing of the mind (intellect) and human dignity. He will think like a human and utilise his mind or intellect (‘Aql) to comprehend things or matters and clear the obscurities of matters away and understand their true realities.

له همدې امله دا ضروري ده چې انسان پېښو او پیښو ته پام وکړي، هغه له خپلو لاملونو او پایلو سره وتړي، د هغو حالات او شرایط پوه شي، او هر هغه څه چې له هغو سره اړه لري د پوهې په رڼا کې وڅېړي. دا ځکه چې هغه د بیاژوندي کېدو په لاره روان شي او د عقل او دلیل له لارې د بشپړتیا لورو ته پورته شي. له همدې امله ویل کېږي: «انسان به د هغه تفکر له مخې بیاژوندی شي چې د ژوند، کائنات او انسان او د دوی تر ټولو اړیکو په اړه لري، او هم د دنیا له ژوند مخکې او وروسته پېښېدونکو شیانو په اړه». دا پدې مانا ده چې د بیاژوندي کېدو لاره د انسان لپاره د هغه او د هغه په شاوخوا کې د ژوند د لیدلوري له مخې څرګندېږي، په دې پراخ کائنات کې چې هغه پکې ژوند کوي. دا ځکه چې هغه د هغه وخت د مانا پوهه ولري چې انسان پکې په دې شتون کې ژوندی دی؛ په بل عبارت، هغه باید د دې ژوند د موجودیت د معنا په اړه پوهه ولري او پوه شي چې دا پوهه نه ترلاسه کېږي تر هغه چې هغه د کائنات، ژوند او انسان په اړه یو همه‌اړخیز تفکر ونه کړي. دا ددې لپاره چې د دې په اړه یو ټینګ او دایمي حقیقت ثابت کړي چې آیا دا ازلي دی یا مخلوق؟ که هغه ثابته کړه چې مخلوق دی، نو د هغه څه وو چې مخکې له دې وو؟ له همدې امله ضروري ده چې د دې خالق په اړه داسې تفکر وشي چې ټول ژوند په شتون کې پر هغه تکیه لري، لکه څنګه چې د دنیا د ژوند وروسته د هغه څه په اړه همه‌اړخیز تفکر ضروري دی. څومره چې د دنیا ژوند پیل لري، هماغومره پای هم باید ولري. نو هغه څه دی؟ او دا ټول سره او د هغو په مخکې (یعنې خالق) او وروسته شیانو تر منځ اړیکه څه ده؟ په بل عبارت، ایا د دې نړۍ د ژوند او مخکې شیانو ترمنځ اړیکه شتون لري، او ایا د دې او وروسته شیانو ترمنځ اړیکه شته؟ د دې ټولو پوښتنو د ځواب ورکولو له لارې هغه بیا کولی شي د دې دنیا ژوند او هغه مهال چې هغه پکې ژوند کوي پوه شي. بیا به هغه د خپل شتون معنا او موخه او د ژوند معنا پیژندلی شي.

Therefore it is essential for him to follow the events and incidents and connect them to their causes and effects, to know their circumstances and conditions and to shed the exploratory light to understand all that which is related to them. This is so that he can proceed upon the path of revival and elevate to the heights of completeness by way of the ‘Aql (mind/intellect) and proof. Due to this we say: ‘The man will revive according to that which he possesses in terms of the thought about life, the universe and the human being and their relationship altogether with what is before the life of this Dunyaa and what lies after it’. This means that the path of revival is represented in the view of the human for the human himself and the life that is around him in this vast universe in which he lives. This is so that he is able to understand this period of time that the human is alive for in this existence. In other words he must have knowledge about the meaning of his existence in this life and know that this is not arrived at unless a comprehensive thought is formulated by him about the universe, life and the human. This is to establish a firm and constant truth in respect to it being eternal or created? If he establishes that it is created then what was before it? Therefore it is necessary to formulate a thought about this creator that all of life in existence depends upon just as it is essential to formulate a comprehensive thought about what lies after the life of the Dunyaa. As long as this life of the Dunyaa has a beginning then it must also have an end. So what is it? And what is the relationship between all of these things together and between that which is before them (i.e. the creator) and what is the relationship with that which is after them? In other words is there a relationship between the life of this world and what was before it and is there a relationship between it and what lies after it? By answering all of these questions he is then able to understand the life of this world and the period of life that he lives. He will then be capable of knowing the meaning and purpose of his existence and the meaning of life.

دا سوالونه ضروری دي او د دې لپاره چې په دوي باندې یوه جامع نظریه جوړه کړو، د دې ځوابونه ورکول هم ضروري دي، ځکه انسان په دې مجبور دی چې له دوي سره اړیکه او معامله وکړي، او دا بالکل ممکنه نده چې هغه له دوي څخه په انزوا کې ژوند وکړي. هغه د انسانانو له ډلې یو فرد دی او په ناچارۍ سره د نورو سره په اړیکو کې تړل شوی دی، او له دوي سره د بوختیا او ګډون پرته بل لاره نه لري. همدا راز هغه ویني چې له ژوندیو مخلوقاتو احاطه شوی دی چې هغه یو له هغوی څخه دی، او د دې پراخ کایناتو په ځمکه کې د ژوند کولو او ګډون کولو لپاره له دوي سره اړیکه نیول ضروري دي. په دې ځمکه کې شیان شته او د هغوی څخه ګټه اخیستل ضروري دي. هغه خپلې اړتیاوې ورسره پوره کوي، خپلې لوږې (عضوي اړتیاوې او غریزې) ورسره ماتوي، او خپلې خواهشات یا تمنې ورسره پوره کوي. دا په ځانګړې توګه له دې امله دی چې الله (جل جلاله) هغه ټول څه چې په ځمکه کې دي، د انسان په واک کې ورکړي دي. په لنډه توګه، دا انسان د دې کایناتو یوه انځور ښیي د هغه شیانو له مخې چې په کې دي. هغه د کایناتو په هغه څه کې شریک دی چې له هغو جوړ شوي دي، هغه د ژوندیو مخلوقاتو سره د روح په لحاظ شریک دی، او د عقل د ځواک له امله ځانګړی دی چې نور ټول شیان د هغه په واک کې راولي، او همدا عقل د تکلیف (شرعي مسؤولیت) مرکز دی. له همدې امله د کایناتو، انسان او ژوند په اړه یوه جامع فکر جوړول ضروري دي. هغه لومړی ځان پیژني او بیا هغه ژوند پیژني چې له نورو سره یې تیروي او هغه کایناتو چې هغه پکې ژوند کوي. بیا به وکولی شي د دنیا د ژوند او د هغه پایلو په اړه پوه شي چې په هغه باندې د ژوند د موده په اړه راځي. په بل عبارت، هغه به د ژوند معنا او هدف پیژني او پوه شي.

As for the necessity of these questions and the necessity of answering them to formulate a comprehensive idea about them, then this is because the human is forced to interact and deal with them and it is absolutely not possible for him to live in isolation from them. He is an individual from amongst human kind and he is inevitably connected in relationships with others and he has no choice but to engage with them. Similarly he sees that he is surrounded by living creatures of whom he is one and it is essential for him to interact and participate in living upon the earth in this vast universe. This earth contains things and it is essential to utilise them. He fulfils his needs with them, satisfies his hungers (organic needs and instincts) and he fulfils his wishes or desires with them. This is particularly because Allah (swt) has put all that is in the earth at the human’s disposal. In summary this human represents a picture from this universe in terms of what is in it. He shares in the universe in terms of what it is made of, he shares in the living creatures in regards to the soul and he is unique by the power of the intellect that puts everything else under his disposal, and this mind is the focal place of the Takleef (legal responsibility). Due to this it is necessary for a comprehensive thought about the universe, the human and life to be formulated. He will understand himself firstly and then he will understand the life that he lives in with others and the universe that he lives. He will then be able to know and understand the life of this world and the consequences of this upon him in regards to the period of time that he is living within it. In other words he will know and understand the meaning and purpose of life.

بغیر دې پوښتنو ته ځواب ورکولو او د شتون په اړه یوه جامع فکر جوړولو پرته (پرته له دې چې دا فکر سم وي یا غلط) هغه به د ژوند کې د خپل شتون معنا ټاکلو وس ونلري. هغه به یوازې په دې کې سرګردانه وګرځي، او د هغه ترټولو لویه اندیښنه به د ترټولو ډېرو حسي خوندونو ترلاسه کول وي. له همدې امله هغه به له هیڅ حیوان سره توپیر ونلري، بلکې د هغه حالت به حتی له دې هم خراب وي:

Without answering these questions and without forming a comprehensive thought about existence (irrespective of the correctness or error or this thought) he will be incapable of defining the meaning of his existence in life. He will just wander about in it and his greatest concern will be the satisfaction of the greatest amount of sensual gratification. He will therefore not differ from any animal and indeed his condition would be even worse than that:

الله (سبحانه و تعالی) فرمائی:

Allah (swt) says:

دوی داسې زړونه لري چې پرې نه پوهیږي، داسې سترګې لري چې پرې نه ویني، او داسې غوږونه لري چې پرې نه اوري. دوی د څارویو په شان دي؛ بلکې له دې هم ډیر ګمراه دي (الاعراف ۱۷۹).

They have hearts with which they do not understand with, they have eyes with which they do not see with, and they have ears with which they do not hear with. They are like livestock; rather, they are even more astray (Al-A’araaf 179).

او دوی وایی: «نشته بل څه چې زموږ دا دنیوي ژوند دی؛ موږ مړه کیږو او ژوندي کیږو، او موږ نابود نه کوي مګر زمانه.» { وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ } [الجاثیہ 24]

And they say, "There is not but our worldly life; we die and live, and nothing destroys us except time. (Al-Jaathiyah 24).

دا د کائنات (ټول هغه څه چې شتون لري)، انسان او ژوند په اړه یوه جامع نظریه ده، چې د دې دنیا د ژوند د معنا د پوهیدو لپاره کارول کیږي، او د کائنات، انسان او ژوند په اړه د یوې همه جانبې او څیړنیزې کتنې څخه راپیدا شوې ده. دا هغه څه دي چې ورته عقیده ویل شوي دي. عقیده داسې تعریف شوې ده: ‘د کائنات، انسان او ژوند په اړه جامع نظریه، او د هغه څه په اړه چې د ژوند څخه مخکې دي او هغه څه چې د ژوند څخه وروسته دي، او د دوی ټولو اړیکه له هغه څه سره چې د ژوند څخه مخکې دي، او د دوی اړیکه له هغه څه سره چې د ژوند څخه وروسته دي’. له دې امله عقیده د دنیا د ژوند د سمو مفهومونو د رامینځ ته کولو او د هغه وخت د پوهیدو یوازینۍ لاره ده چې انسان په ژوند کې تیروي، سربیره پر دې چې د خپل شتون معنا او هغه څه چې باید یې وکړي هم پوه شي. دا پدې معنا چې همدا عقیده د ژوند په اړه د هغه لید ټاکي، او له هغې څخه هغه نظامونه راخیژي چې د هغه ژوند اداره کوي، سربیره پر هغو کنټرولونو یا اصولو چې د هغه چلند او کړنې ترڅارنې لاندې نیسي. له همدې امله دا هغه اساسي قاعده ده چې د هغه ټولې فکرونه پرې ولاړ دي، ځکه دا هیڅ هغه څه نه دي پرېښي چې حواس پرې لګیدای شي، مګر دا چې د یوې څیړل شوې او سپړل شوې کتنې څخه راپیدا شوې جامع نظریه کې شامل دی. دا د هغه چلند یا فکرونو په اړه بشپړ ځواب وراندې کوي. ځکه دا اساسي قاعده ده، او لکه څنګه چې موږ یادونه کړې، فکرونه د شیانو، واقعیتونو یا پیښو په اړه قضاوتونه دي. دا جامع نظریه هر هغه څه پوښي چې حواس پرې لګیدای شي، او په دې توګه د هر شی یا هر موضوع د قضاوت لپاره اساسي قاعده ده، ځکه دا موضوعات د شتون لرونکو ټولو شیانو د دې بشپړ او جامع لید برخې ګڼل کیږي. هغه عملونه او چلند چې باید د هغه د نظر سره سم وي چې هغه د ژوند او په دې کې د هغه د شتون د معنا په اړه جوړ کړی دی، نو دغه کارونه د هغه علم یا پوهې څخه راوتلي څانګې دي چې د انسان د اړیکې په اړه د هغه څه سره دي چې د دنیا د ژوند نه مخکې و، یعنې د انسان د اړیکې په اړه د هغه سره چې دی یې وجود ته راوړی او په دې کائنات کې یې ژوند ته راوستی دی. له همدې امله، د هغه ټول عملونه او چلند ناگزیره دي چې هغه څانګې وي چې د هغه د علم او پوهې څخه راوتلي دي په دې اړه چې یو انسان په څه ډول د هغه څه سره اړیکه لري چې د دنیا د ژوند نه مخکې و.

This comprehensive idea about the universe (all that exists), the human and life which is used to understand the meaning of the life of this world and which has arisen from a comprehensive and examining view of the universe, man and life is what has been called the Aqeedah. This is where the Aqeedah has been defined as: ‘The comprehensive idea about the universe, man and life and about what is before the life and what is after it, and their relationship altogether with what is before the life and their relationship with what is after the life’. Due to this the Aqeedah is the only path to generate the correct concepts about the life of the world and to understand this period of time that the human spends in the life, in addition to understanding the meaning of his existence and what he must do. This means that it is the Aqeedah that defines for him his viewpoint in life and from it the systems that regulate his life emanate, in addition to the controls or principles that govern his conduct and behaviours. It is therefore the Qaa’idah Al-Asaasiyah (The fundamental principle/basis) upon which all of his thoughts are built as it has not left out anything that the senses can fall upon except that it has been included by the comprehensive idea which has arisen from a scrutinised and researched view. It has provided a complete answer whether this relates to his conduct or his thoughts. This is because it is the fundamental principle and as we have stated thoughts represent judgements upon things, realities or events. This comprehensive idea covers everything that can fall upon the senses and as such is a fundamental principle (basis) to judge upon anything or any matter in existence as these matters are considered as being parts of this complete and comprehensive view for everything that is in existence. As for his actions and behaviours which must be in line with his viewpoint that he has formulated about life and the meaning of his existence in it, then these are branches resulting from the knowledge or understanding of his relationship with what was before the life and his final destination after the life. It is therefore inevitable for all of his actions and behaviours to be branches that have emanated from his knowledge and understanding about his relationship as a human with that which was before the life of the world i.e. the relationship of the human with what was before the life meaning with the one who brought him into existence into the life upon this universe.

I'm sorry, but I don't see the text that has an issue. Could you please paste the English text you'd like me to translate into Pashto, or describe the specific issue so I can help?

An issue remains:

ایا هر عقیده د نهضت (بیدارۍ) لپاره مناسبه ده؟ او ایا هر عقیده سمه ده؟

Is every Aqeedah suitable for Nahdah (revival)? And is every Aqeedah correct?

هر هغه جامعه نظر چې د کائنات، انسان او ژوند په اړه، د ژوند څخه مخکې څه شی و او د ژوند وروسته څه پېښېږي، او د هغه شی ترمنځ اړیکه چې د ژوند څخه مخکې و او هغه شی ترمنځ اړیکه چې د ژوند وروسته دی، یعنې هر عقیده، د بنسټیز اصل په توګه د احیاء لپاره مناسبه ده، ځکه دا د شیانو او کارونو لپاره بنسټیز اصل، د اړیکو لپاره بنسټیز اصل، همدارنګه د ژوند د یوه نظر بنسټ او د ژوند د معنا ځواب ورکوونکې ده. له همدې امله دا د دې فکر د لیږدونکي لپاره د احیاء په لاره کې د تلو لاره جوړوي، یعنې د یوې حالت یا شرایطو څخه د فرد یا ټولنې لپاره د بهتر حالت ته لوړېدل. نو هغه عقیده چې دا ټول بنسټونه احاطه کړي، د احیاء بنسټ کېدای شي، او په حقیقت کې احیاء نشي بشپړېدای مګر د هغې په واسطه او د هغې پر بنسټ. خو که عقیده ناقصه وي یا یوې برخې پورې محدوده وي او بلې برخې ته پام ونه کړي، او هغه څه له پامه وغورځوي چې حتماً باید شامل وای، نو په دې صورت کې دا مناسبه نه ده. په حقیقت کې د تعریف له مخې دا ته عقیده ویل سم نه دي، او که چېرې ورته عقیده ویل شوي وي، نو دا یوازې د مجاز له لارې دي (د هغې د حقیقت معنا نه ده).

Every comprehensive thought about the universe, the human and the life, what is before the life and what is after it and about the relationship of what was before the life and the relationship of what is after it, meaning any Aqeedah, is suitable to be a basis for revival because it comprises a fundamental (basic) principle for things and matters, a fundamental principle for relationships in addition to being the basis of a viewpoint in life in addition to providing the answer to the meaning of life. Following from this it draws out a path for the carrier of this thought to proceed in the way of revival, meaning elevation from one state or condition to a better one for the individual or society. Therefore the Aqeedah that encompasses all of these bases can act as a basis for revival and indeed revival cannot be completed except by it and upon it. If however the Aqeedah was deficient or restricted to a certain aspect to the exclusion of another and neglected something that necessarily needed to be included, then in that case it would not be suitable. Indeed it would not be valid to call it an Aqeedah based upon the definition and if it has been called an Aqeedah then this has only been done by way of Majaaz (metaphorical and not a true meaning of its reality).

جہاں تک اس سوال کا تعلق ہے کہ آیا وہ درست فکر یا درست اصول ہے جو کسی فرد یا معاشرے کے درست احیاء اور اسے بہتر حالت یا کیفیت کی طرف منتقل کرنے کا سبب بنتا ہے، تو اس کے لیے اس فکر یا اصول کی درستگی پر دلیل قائم کرنا اور اس سے متعلق ثبوت پیش کرنا ضروری ہے۔ چونکہ عقیدہ ایک فکر ہے، یعنی کائنات، انسان اور زندگی کے بارے میں ایک جامع فکر، اس لیے وہ بھی دیگر افکار کی طرح انہی قواعد کے تابع ہے جن کے تابع کوئی بھی فکر ہوتی ہے، جب اس کی صحت یا غلطی معلوم کرنا مقصود ہو۔ اسے پرکھا جانا چاہیے اور اس کی حقیقتِ واقعہ پر اطلاق یا عدمِ اطلاق کو جاننا ضروری ہے۔ کیونکہ ہر فکر حقیقت پر ایک حکم ہوتی ہے، اور فکر کی درستگی کا فیصلہ اس بات سے ہوتا ہے کہ وہ اس حقیقت پر منطبق ہوتی ہے جس پر اسے لاگو کیا گیا ہے۔ اسی طرح جب ہم افکار پر حکم لگا کر ان کی صحت معلوم کرتے ہیں تو ضروری ہے کہ ہمارے پاس ٹھوس معیار اور سچے پیمانے ہوں جو ان کی اصل حقیقت کو انہی کی بنیاد پر ثابت کریں۔ لہٰذا ان معیاروں اور پیمانوں کو سمجھنا ضروری ہے تاکہ فیصلہ واضح ہو اور تمام ابہامات دور ہو جائیں۔

As for the question of whether it is a correct thought or correct principle that leads to a correct revival and the transferring of an individual or society to a better condition or state, then this requires establishing a Daleel (evidence) upon the correctness of the thought or principle and establishing proof in relation to that. As the Aqeedah is a thought, a comprehensive thought about the universe, human and life, then like any other thought it is subjugated to what any thought is subjugated to and submits to, when wanting to ascertain its validity or falsity. It has to be judged and it applicability upon its reality or non-applicability needs to be known. This is because every thought is a judgement upon a reality and the correctness of the thought is determined by it being applicable upon the reality that it has been applied upon. Similarly when we judge the thoughts to know their validity then it is necessary for us to have solid criteria and true measures which establish the true reality of that thought upon their basis. As such it is necessary to understand these criteria and measures so that the judgment can be clear and all obscurities can be removed.

فکرہ یو داسې قضاوت دی چې یو ځانګړې واقعیت باندې کیږي، او په هغه صورت کې چې مور ووایو چې دا یو حکم عقلي دی (عقلي قضاوت)، نو د قضاوت لپاره عقل ته رجوع کول ضروري دي، یعنې عقل ته دې دا حکم کولو لپاره صحیح عقلي اصول کارول شي. په بله ژبه، عقل باید پر دې قضاوت وکړي، او دا باید د هغه باندې ولاړ او بنا شي، او هغه څه چې سالم عقل په قطعي ډول صحیح قضاوت کوي.

The thought (Fikrah) is a judgement upon a specific reality and in the case where we state that it is a Hukm ‘Aqliy (Intellectual judgement) then it is necessary to go to the mind or intellect for judgement i.e. to utilise the correct intellectual principles. In other words to make the mind or intellect judge upon it and to be based and built upon it and what the sound mind decisively judges to be correct.

پس عقل لازم کوي، مثلاً، چې د هر اثر تر شا يو علت وي، د هر نظام تر شا د هغه تنظيم کونکی وي، هر هغه شی چې د يو نظام له خوا تنظيم شوی وي هغه تنظيم کونکی ته اړتيا لري، هغه شی چې له بشپړتيا څخه کموالی ولري محتاج وي، او هغه مادّه يا شی چې اړتيا ورسره وي په خپل ځان بسنه نه وي. او هغه څوک چې د خپلې اړتيا پوره کولو وس نه لري، پخپله هغه اړتيا لري، او په همدې اړتيا کې له نورو څخه د پوره کولو ډېره اړتيا لري. او هغه څوک چې يو شی نه لري، نشي کولی هغه نورو ته ورکړي. همدارنګه سالم عقل دا لازموي چې دوه ضدونه يو ځای نشي کېدای، لکه څنګه چې دا هم لازموي چې د يو شي د شتون يا نشتون په اړه يوازې دوه لاري وي. دا هغه ځينې اصول دي چې ورکړل شوي او منل شوي عقلي حقايق (بديهيات) دي، او دا ضروري دي ترڅو عقل په خپلو قواعدو ولاړ وي، او ترڅو فکرونه او نظرونه ميزان شي، او په حکم ورکولو کې پرې ټينګ تکيه وشي. خو کله چې دا اصول او قواعد له پامه وغورځول شي يا نظر ورڅخه وګرځول شي، يا قضاوت د هغوي په مخالفت وشي، نو مونږ وايو چې دا يو عقلي حکم (حکم عقلي) دی، که څه هم دا په عقل ولاړ نه وي. دا پدې معنا ده چې دا په دغو اصولو او قوانينو نه ولاړ وي، او نه په دغو ميزانونو ولاړ وي چې ورکړل شوي او منل شوي حقايق (بديهيات) دي چې هيڅ دوه عقلمن کسان پرې اختلاف نه کوي.

So the intellect necessitates for example that behind every effect there lies a cause, that behind every system there lies an organiser of it, that everything that has been organised by a system requires that which has organised it and that the thing that is deficient from completeness is in need, and that the matter or thing in need is not self sufficient by itself. And that the one who is incapable of fulfilling his own need is himself and that he is in greater need of fulfilling the need than others in regards to the same need and that the one that does not possess something cannot give it to others. Similarly the sound mind dictates that two opposites cannot be brought together just as it dictates that there are only two options in regards to a matter or thing existing or not existing. These are some of the principles that are given and accepted intellectual facts (axioms) and they are necessary so that the mind can build upon its rules and so that thoughts and opinions can be measures, and to rely upon it when issuing rulings. When however these principles and rules are neglected or ignored or judgement is made in opposition to them, then we say that it is intellectual judgement (Hukm ‘Aqliy) although it is not built upon the ‘Aql (mind/intellect). This means that it is not built upon these principles and laws or based upon these measurements which are given and accepted facts (axioms) that no two rational people can disagree upon.

لہٰذا اس عقیدے کی درستگی جانچنے کا پہلا معیار یہ ہے کہ وہ عقل پر استوار ہو، تاکہ عقل رکھنے والا ہر شخص اس سے مطمئن ہو سکے۔ یہ اس طرح نہیں ہوتا کہ سوال کا جواب چھوڑ دیا جائے اور وجود و عدمِ وجود کو برابر ٹھہرا دیا جائے، یا کوئی درمیانی اور سمجھوتے والا جواب دیا جائے، یا مادے کو سوچ کا سرچشمہ بنا دیا جائے، یا ایسی بات کو چھوڑ دیا جائے جو اتفاق، حادثے یا وقتی جذبے کی بنا پر ناقابلِ توجیہ ہو۔ پس پہلی شرط یہ ہے کہ ذہنیت (عقلیہ) عقل پر قائم ہو۔

Therefore the first measurement in determining the correctness of this thought (the Aqeedah) is that it needs to be built upon the ‘Aql (intellect/mind) so that every possessor of a mind can be convinced by it. This does not happen by leaving the question unanswered and equalising between existence and non-existence or by providing a middle compromising answer or by making matter the source of thinking or by leaving that which is incompatible due to chance, coincidence or impulse. So the first condition is for the mentality (‘Aqliyah) to be built upon the ‘Aql (mind/intellect).

دا بل ډول اندازه ده، کوم چې د دوهم اندازې څخه توپیر لري.

As for the second measurement then this is a measurement of a different kind:

دا ځکه چې دا مطالعه د انسان او د هغه د وجود د معنا په اړه ده، د ژوند په کې، ترڅو هغه پوه شي چې څنګه باید په ژوند کې پرمخ ولاړ شي او څنګه باید د ژوند د معنا او هدف په اړه د خپل پوهاوي سره سم عمل وکړي او چال چلند وکړي. له همدې امله د مطالعې ساحه او دایره باید د دې انسان حقیقت او د هغه د حقیقي واقعیت پوهیدل وي. دا ځکه چې دا هغه واقعیت دی چې موږ غواړو فکر پرې تطبیق کړو، ترڅو د دې واقعیت پر بنسټ د تطبیق وړ وي او په دې توګه یو سم فکر وګرځي. دا ځکه چې سم فکر هغه فکر دی چې د خپل واقعیت پر سر تطبیقیدای شي.

This is because the study is related to the human and the meaning of his existence in the life so that he can know how he should proceed in life and how he should act and behave in accordance to his understanding of the meaning and purpose of the life. For this reason it is necessary for the reality of this human and understanding his true reality to be the area and scope of the study. This is because it is the reality that we want to apply the thought upon so that it is valid to become a correct thought due to its applicability upon this reality. This is because the correct thought is the thought that is applicable upon its reality.

دا انسان حقیقت څه ده، یعنی الله تعالی هغه ته کومه فطرت راکړی؟

So what is the Haqeeqah (true reality) of this human i.e. what is the nature (Fitrah) that he has been provided with?

دا دوه معیارونه د فکري نظام (عقیدې) د قضاوت لپاره ضروري دي. لومړی معیار دا دی چې ذهنیت (عقلیت) باید په عقل ولاړ وي، او دوهم معیار دا دی چې دا ذهنیت د دې انسان په واقعیت باندې تطبیقېدونکی وي، یعنې دا چې هغې فطرت سره سمون ولري چې انسان ته ورکړل شوی دی.

These two measures or criteria are necessary to pass judgment upon the comprehensive thought (Aqeedah). The first criteria is for the ‘Aqliyah (mentality) to built upon the ‘Aql (mind/intellect) and the second criteria is its applicability upon the reality of this human being, which means that it is in agreement with the Fitrah (nature) that the human was provided with.

پہلی معیار: یہاں مراد فکری قناعت اور عقل پر بنیاد رکھنا ہے۔ پس انسان کو یہ نہیں سمجھنا چاہیے کہ ہر فکری مطالعہ عقل پر بنیاد رکھنے والا مطالعہ ہے، یا یہ کہ ہر وہ سوچ جس میں عقل کو کسی خاص حقیقت پر فیصلہ کرنے کے لیے استعمال کیا گیا ہو، درست فیصلہ اور عقل پر مبنی ہے۔ بلکہ فکری مطالعہ اور کسی چیز، معاملے، حقیقت یا واقعے پر فیصلہ دینے کے لیے متعدد عناصر، مختلف اصولوں اور گوناگون معیاروں کی ضرورت ہوتی ہے، جن کو اس فکری عمل میں لازماً استعمال کرنا چاہیے جو کسی چیز، حقیقت یا واقعے پر فیصلے تک پہنچاتا ہے۔ فیصلے کی درستی انہی عناصر، اصولوں اور معیاروں کی درستی اور صحت پر موقوف ہے۔

The first criteria: Here I mean the intellectual conviction and building upon the mind. As such one should not believe that every intellectual study is a study that is built upon the mind or that every thought that the mind has been used to judge upon a specific reality is a correct judgment and built upon the mind. Rather the intellectual study and the issuing of a judgement upon things, matters, realities and events requires a number of elements, different principles and various criteria that must necessarily be used when undertaking the intellectual process that leads to the issuing of a judgement upon a thing, reality or event. The correctness of the judgement rests upon the correctness and validity of these elements, principles and criteria.

دا ځکه چې فکري پروسه سالم عقل یا فهم ته اړتیا لري، هغه عقل چې هغه معلومات چې ده سره مخکې څخه شته دي، د هغه حسي احساس سره وصلوي چې د ځانګړې واقعیت یا پیښې په اړه ورته لیږل شوی وي. نو د فکري (یا سوچ) پروسې بنسټیزې عناصر څلور دي: سالم عقل، سالم حس، هغه حسي واقعیت چې په ذهن کې بڼه اخلي، او هغه ذخیره شوي یا ترلاسه شوي معلومات چې د ځانګړې واقعیت یا پیښې تشریح کوي. نو ذهن د دې عناصرو د تړلو پروسه پیل کوي او په شیانو یا پیښو باندې خپل حکم صادروي. د دې فکري پروسې د پایلو سمون د واقعیت په سمه پوهیدنې او په هغې کې د پوهې ترلاسه کولو پورې تړلی دی، په دې شرط چې د حس د ممکنه دوکې یا لاسوهنې څخه خبردار وي. همدارنګه د دې واقعیت تشریح او تفسیر کوونکو معلوماتو د سموالي پورې هم تړلی دی او دا چې دوی سم وي. بیا د معلوماتو او واقعیت ترمنځ د تړلو په وخت کې دقت ته اړتیا ده. په هرصورت، دا خبره نه ده چې حکم سم دی تر هغې چې هغه بنسټیز اصول او د اندازې معیارونه چې د فکرونو او واقعیتونو په اړه د حکم بنسټ ګرځولي شوي، په یقیني ډول سم نه وي.

This is because the intellectual process necessitates the sound mind or intellect that takes on the process of connecting the (previous) information he holds with what has been transferred to him of the sensation of the particular reality of event. So the fundamental elements for the intellectual (or thinking) process number four: The sound mind, the sound sensation, the sensed reality or that which is embodied in the mind and the stored or retained information or that which has been gained that explains the particular reality or incident. So the mind undertakes the process of connecting these elements and issuing its judgement upon the thing or event. And the correctness of the results of this intellectual thought process rests upon the accurateness of the understanding of the reality and gaining understanding in it whilst being beware of the possible deception or manipulation of the sensation. It also rests upon the accuracy of the information that explains and interprets this reality and making sure that it is correct. Then accuracy is required when connecting between the information and the reality. However this does not mean that the Hukm (judgment) is correct unless the fundamental principles and measuring units that were used as the basis for making the judgement upon the thoughts and realities were correct decisively (i.e. with certainty).

پس که معلومات چې د حقایقو د تفسیر او تعبیر لپاره کارول کیږي سمې وي، او هغه قواعد او معیارونه چې د حقیقت او معلوماتو د اندازه کولو لپاره کارول کیږي هم سم وي، سربیره پردې چې د دې عناصرو د تړلو پروسه هم سمه وي، نو حکم صحیح به وي او دا به یو فکري حکم وي چې پر عقل ولاړ دی. خو که معلومات غلط وي، یا قواعد او معیارونه په عقلي لحاظ د منلو وړ حقایق (بدیهیات) نه وي، یا د دې عناصرو تړل په سمه توګه ونه شي، نو پایله به ناسمه وي. که معلومات سم وي، حقیقت سم وي او د تړلو پروسه هم سمه وي، خو هغه قواعد او اندازه کولو واحدونه چې کارول شوي غلط وي، او بیا د حقیقت په اړه حکم هم پر همدې غلطو قواعدو د تړلو په پروسه کې او همدارنګه د معلوماتو په اړه حکم هم د معلوماتو او حقیقت د تړلو په وخت کې پر همدې قواعدو ولاړ وي، نو په دې حالت کې حکم سم نه به وي. دا فکري پروسه هم یو فکري بهیر ګڼل کیږي، خو په عقل (عقل) ولاړه نه ده، ځکه چې کارول شوي قواعد او مقیاسونه له ورکړل شوو او منل شوو (نه ردیدونکو) حقایقو (بدیهیاتو) نه وو. دا د هغو څخه نه وو چې سالم عقل په قاطعیت سره د سمو منلو وړ ګڼي، او له همدې امله ویل کیږي چې پایله فکري ده، خو په عقل یا فهم (عقل) ولاړه نه ده.

So if the information used to explain and interpret the realities was correct and if the principles and measures (criteria) upon which the measurement of the reality and the information was made were also correct in addition to the process of connecting between these elements being correct, then the Hukm (judgement) would be Saheeh (correct) and it would be considered an intellectual judgement that is built upon the mind (intellect). However if the information was mistaken or the principles and measures were not intellectually accepted facts (axioms), or if the connection between these elements was not done soundly, then the result would be incorrect. If however the information was correct, the reality correct and the process of connecting was correct but the principles and measuring units that were used were incorrect and then the process of making the judgement upon the reality was made upon them during the process of connecting in addition to the judgement of the information upon them during the connecting between the information and the reality, then in this case (the judgement) would not be correct. This thought process is considered an intellectual thought process however it was not built upon the mind (Aql) because the Qawaa’id (principles) and Maqaayees (measurements) that were used were not from the given and accepted (undisputable) facts (axioms). They were not from that which the sound mind decisively accepts to be correct and for this reason we state that the result is intellectual but that it was not built upon the mind or intellect (Aql).

په دې سبب سره د حقیقت احساس کافي نه دی، بلکه دا ضروري ده چې دې حقیقت ته داسې پوهه ومومو چې د سموه (رښتیني) احساس پر بنسټ ولاړه وي. نو مخکې له دې چې حکم وشي، ضروري ده چې حقیقت د رښتیني احساس د اصولو پر بنسټ وټاکل شي، ترڅو موږ د یوې مسالې یا شي د څرګندونو له یوې څرګندونې څخه دوکه نه شو، یا داسې یوه سراب تصور ونه کړو چې په حقیقت کې شتون نه لري. همدارنګه ضروري ده چې د دې حقیقت پوهه ترلاسه کړو او ټول اړخونه، حالتونه، شرایط او هغه شیان چې له هغې سره اړیکه لري وپیژنو. په بل عبارت، د هغو قوانینو پوهه ضروري ده چې پر دې حاکم دي، او د دې علتونو او پایلو پوهه هم ضروري ده. دا ټول مخکې له هغه فکري پروسې څخه ضروري دي، یعنې مخکې له دې چې حقیقت له معلوماتو سره وتړل شي یا معلومات له حقیقت سره. همدارنګه ضروري ده چې پر دې حقیقت د هغې د اړوندو معلوماتو، حالتونو او شرایطو سره حکم وشي. دا د ځانګړو اصولو او داسې ثابتو عقلي حقایقو (بدیهیاتو) پر بنسټ ټاکل کیږي چې پر هغو هیڅ اختلاف نشته، ترڅو ټولې ګډوډۍ لرې شي او هر ابهام له منځه ولاړ شي.

For this reason the sensation of the reality is not sufficient but rather it is necessary to understand this reality in a manner that is built upon the pure (truthful) sensation. Therefore before the judgement is made it is necessary to measure the reality upon the principles of the true sensation so that we are not deceived by one of the manifestations of a matter or thing, or imagine a mirage that does not really exist. Similarly it is necessary to gain understanding of this reality and to know all of its aspects, circumstances, conditions and what relates to it. In other words knowledge of the laws that are controlling over it and of its causes and effects is required. This is all essential before engaging in the thinking process i.e. before connecting the reality to the information or the information to the reality. Similarly it is necessary to make judgement upon this reality along with its related information, its circumstances and conditions. This is by measuring it to specific principles and given undisputed intellectual accepted facts (axioms) so that all ambiguities can be cleaned away and every obscurity removed.

پدې ریښتیني احساس او د دې احساس د سمون د تایید څخه وروسته، احساس دماغ ته لیږدول کیږي ترڅو د هغه په اړه د دماغ نظر وڅیړل شي او د هغې ریښتیني حقیقت ثابت شي. په هرصورت دماغ دا کار نشي کولی، تر هغه چې هغه معلومات ترلاسه نکړي چې دې حقیقت ته تشریح ورکړي. دا خبره په همدې ډول صدق کوي، که دا معلومات ساتل شوي وي یا ترلاسه شوي وي. او لکه څنګه چې احساس یو ځانګړي اصل یا اصولو باندې حکم کوي، همداسې دا هم اړینه ده چې هغه معلومات چې دا حقیقت تشریح کوي، په هماغه اصل یا اصولو باندې وڅیړل شي چې احساس پرې حکم کړی دی. دا پدې مانا ده چې معلومات په ټینګو اصولو او منل شویو عقلي حقایقو (بدیهیاتو) باندې وڅیړل شي، چې د معلوماتو سمون تایید کړي. دا ځکه چې دا معلومات د عقلي بدیهیاتو (له شکه پورته حقایقو)، هغه څه ته چې سالم عقل یې اړ کوي، مخالف نه وي. وروسته له هغه دماغ د حقیقت او معلوماتو ترمنځ د تړلو پروسه پیلوي. که دا تړاو او اړیکه سمه وي، نو دا به یو عقلي پایله وي چې په دماغ ولاړه ده. له دې امله د عقلي حکمونو د ولاړ بلل کیدو اصلي ټکی په اصولو او بدیهیاتو راګرځي، چې په هغو سره حقیقت وڅیړل کیږي یا د تړلو په پروسه کې د معلوماتو په وڅیړلو سره. په همدې دلیل دا یوازې د دې له امله نه ګڼل کیږي چې ‘عقل’ پرې حکم کړی دی. دا د ریاضیاتي معادلو په څیر دی، چې ځینې په لومړي سر د قوانینو او فورمولونو له ایښودلو پرته نه حل کیږي. د غلط قاعدې یا قانون کارول به د هغه قانون یا فورمول په کارولو هر حل کې غلطي رامنځته کړي او حتمي ده چې غلط پایله به ترلاسه شي، حتی که هغه ستونزه په سمه توګه (د غلط قانون یا فورمول له مخې) هم حل کړي.

After this truthful sensation and the confirmation of the correctness of this sensation, the sensation transfers to the brain so that its opinion of it can be examined and its true reality established. However the brain cannot to do this unless it obtains the information that explains to it this reality. This applies in the same way whether this information was retained or gained. And just as his sensation passes judgement upon a specific principle or principles it is also necessary for the information explaining this reality to be judged upon the same principle or principles that the sensation has been judged upon. This means the measuring of the information upon firm principles and given accepted intellectual facts (axioms) that confirm the correctness of the information. This is so that it is not in opposition to the intellectual rational axioms (indisputably accepted facts), what the sound mind necessitates. Thereafter the mind undertakes the process of connecting between the reality and the information. If the connection and linkage was correct then it would be an intellectual result that is built upon the mind. Therefore the crucial point for intellectual judgements to be considered to be built upon the ‘Aql (mind/intellect) returns back to a collection of principles and axioms ((indisputably accepted facts) by which the reality is measured or by measuring the information during the process of connecting by them. As such they are not considered as being built upon the mind merely as a result of the ‘Aql making a judgement upon it. This is similar to mathematical equations which are not solved without first putting down laws and formulae. The utilisation of any incorrect rule or law would lead to an error in every solution that uses that law or formula and will inevitably lead to the wrong result and even if he proceeded to solve the problem in a correct manner (according to the wrong law or formula).

دا چې دا اصول او نه‌منل‌کیدونکي حقیقتونه (بدیهیات) څه دي؟ دا عمومي فکرونه او عقلي اصول دي چې سالم عقل د جزئي فکرونو د پوهیدو او عقلي قضاوتونو د صادرولو لپاره، یعنې د فکرونو د پیدا کولو لپاره ټاکلي دي. دا د فزیک، کیمیا، ریاضی، لوګاریتم او جذر د طبیعي قوانینو په څیر دي، او نورو ډیرو قوانینو ته ورته. په هر علمي ساحه کې عقلي بدیهیات (منل شوي حقایق) ټاکل شوي دي چې د پوهیدو لپاره پرې تکیه کیږي. مثلاً دا خبره چې دوه ضدونه یو ځای نشي کیدای، دوه له یو لوی دي، د دوو نقطو تر مینځ مستقیم کرښه تر ټولو لنډه کرښه ده، د هر اثر تر شا یو سبب دی، او د هر نظام تر شا یو تنظیم‌کوونکی دی، او په هر ساحه او علم کې د زرګونو نورو اصولو په شان. دا اصول او عقلي بدیهیات د فکر په بهیر کې کارولو سره نتیجه عقلي او د عقل پر بنسټ جوړه کیږي. په دې برخلاف، که د (یو خالق د شتون) او عدم ترمنځ د پخلاینې هڅه وشي، یا مطالعه د خپلې لارې په نیمایي کې ودرول شي، یا په تصادفي شیانو، اتفاق او یا په مادې باندې د فکر د سرچینې په توګه تکیه وشي، نو دا ټول، له دې چې دروغ دي، د بنسټیزو اصولو په توګه د پیمانو کارولو وړ نه دي، او دا خبره سمه نه ده چې پر دې بنسټونو جوړ شوي فکرونه په عقل جوړ شوي دي. ځکه د عقل پر بنسټ جوړېدو دا اړینه کوي چې هغه بنسټ چې پرې جوړښت کیږي، عقلي بنسټ وي. یعنې هغه اصل یا اصول چې د تړلو په بهیر کې پرې جوړښت کیږي، په حقیقت کې د عقلي بدیهیاتو او هغو ښکاره حقایقو څخه اخیستل شوي اصول او پیمانې دي چې هیڅ دوه عقلونه په عقلي توګه پرې اختلاف نشي کولای.

As for what these principles and indisputably accepted facts (axioms) are? Then they are general thoughts and intellectual principles that the sound mind has laid down to understand the partial thoughts and to issue intellectual (rational) judgements i.e. to generate thoughts. These are like the natural laws of physics in addition to chemical, mathematical, logarithmic and square root laws amongst others. In every field of knowledge intellectual axioms (accepted facts) have been laid down that are relied upon for understanding. This is like the statement that two opposites cannot come together, that two is greater than one, that the straight line is the shortest line between two points, behind every effect their lies a cause and behind every system there lies an organiser, amongst thousands of other principles in every area and field of knowledge. Utilising these principles and intellectual axioms during the thought process makes the result intellectual (rational) and built upon the mind. However attempting to reconcile between existence (of a creator) and non-existence or stopping the study when it is only half way along its path, or relying on incidental matters or chance or upon matter being the source of thought, then all of these in addition to being false are not suitable to be fundamental principles to be used as measures and it is not valid to say that the thoughts that are built upon them are thoughts that have been built upon the mind. This is because building upon the mind necessitates that the basis that is built upon is an intellectual (rational) basis. This means that the principle or principles that are built upon during the connecting process are indeed principles and measures taken from the intellectual (rational) axioms and indeed from the obvious matters and truths that no two minds can rationally disagree upon.

دې ځای لپاره کله چې موږ د خپل فکر لپاره یوه بنسټیز یا اساسي اصل ټاکل غواړو، نو دا د کائنات، انسان او ژوند په اړه یوه همه‌جانبه نظر وړاندې کولو سره کیږي، چې دا هغه حقیقت دی چې حواسو ته ښکاره کیدای شي، او دا هر موضوع ته احاطه لري.

For this reason when we wish to put down a basic or fundamental principle for our thought then that is done by providing a comprehensive idea about the universe, the human and the life where this is the reality that the senses can fall upon and where it is comprehensive dealing with every matter.

لہٰذا پہلے اس کی حقیقت کو ثابت کرنا ضروری ہے تاکہ معلوم ہو کہ آیا یہ ازلی ہے یا کسی خالق کی مخلوق ہے۔ پس کائنات، انسان اور زندگی کی اس محسوس حقیقت کے سلسلے میں ضروری ہے کہ اس میں گہرائی سے غور کیا جائے تاکہ اس کے حالات، احوال اور اس سے متعلق امور کو جانا اور سمجھا جا سکے۔ یہاں سے ہمیں اس کے بارے میں اپنی تمام معلومات اور اس کے ساتھ ہم آہنگ فطری قوانین اور حرکیات کی طرف لوٹنا ہوگا۔ پھر اس حقیقت پر فیصلہ کیا جاتا ہے اور ہمارے پاس موجود معلومات کو پرکھا جاتا ہے، ان سب کو عقلی اصولوں اور پیمانوں کے مجموعے سے جانچتے ہوئے جو بدیہیات (ایسے مسلّمہ حقائق جن میں کوئی اختلاف نہیں) ہیں۔

It is therefore necessary to establish its reality first to know if it is Azaliy (eternal) or if it is created by a creator. So in relation to this sensed reality of the universe, the man and the life it is necessary to gain depth in it to know and understand its circumstances, conditions and what relates to it. From here we must return to all the information we have about it and the natural laws and dynamics that accompany it. This reality is then judged and the information that we have at our disposal is judged measuring them all by the collection of intellectual principles and measures that are axioms (indisputable acknowledged facts).

لہٰذا جب ہم دریافت کرتے ہیں کہ کائنات میں موجود ہر چیز محدود ہے اور ہر چیز محتاج ہے، کہ ان سب کا تعلق ایک ایسے نظام سے ہے جو انہیں منظم رکھتا ہے، اور جب ہم جانتے ہیں کہ اس کا ہر جزو قوانین کے تابع ہے اور ایسی خصوصیات رکھتا ہے جنہیں چھوڑا نہیں جا سکتا۔ جب ہم اس حقیقت میں یہ سب کچھ اس کی وضاحت کرنے والی معلومات کے ساتھ دریافت کرتے ہیں اور عقلی پیمانوں اور اصولوں کی طرف لوٹتے ہیں، اور وہ سب سے واضح عقلی دلائل جو ایک ہی حقیقی وجود کو ثابت کرتے ہیں۔ یہ حقیقت کہ ہر منظم نظام کے پیچھے ایک منتظم ہوتا ہے، اور جو چیز کسی نظام کے تحت منظم ہو وہ اس کے ضابطے اور نظام سے باہر نکلنے کی طاقت نہیں رکھتی۔ جب ہم اس حقیقت میں مشاہدہ کرتے ہیں کہ سورج کا درجۂ حرارت اس کے گرد کی فضاؤں کے درجۂ حرارت سے مختلف ہے، اور جب ہم جانتے ہیں کہ سورج بہت سے ہیں اور وہ بھی اپنے گرد کی فضاؤں سے مختلف ہیں۔ جب ہم مشاہدہ کرتے ہیں کہ وہ ایک چمکتی ہوئی روشنی ہے جو اپنی حرارت خارج کرتی ہے، پھر بھی وہ اس حرارت کو متوازن نہیں کر سکتی اور نہ اپنے گرد کی فضاؤں کے برابر ہو سکتی ہے۔ جب ہم اس حقیقت کو عقلی اصولوں اور پیمانوں سے جوڑتے ہیں جو ہمارے پاس ہیں، تو وہ یہ تقاضا کرتے ہیں کہ ہر گرم چیز اپنی کچھ حرارت بتدریج کھوتی ہے یہاں تک کہ وہ اپنے گرد و پیش کے برابر ہو جاتی ہے۔ لہٰذا ہم یقین کے ساتھ فیصلہ کرتے ہیں کہ اس کا ایک نقطۂ آغاز ضرور ہے، یعنی یہ ازلی نہیں ہے۔ پس یہ فیصلہ ایک عقلی فیصلہ ہے۔

Therefore when we discover that everything in it (the universe) is Mahdood (limited) and that everything within it is Muhtaaj (needy), that all of it is subservient to a system that regulates it, and when we know that every part from amongst its parts submits to laws and contain properties that cannot be abandoned. When we discover all of this within this reality along with the information that explains it and we return back to the intellectual (rational) measures and principles and indeed the most obvious rationalities which establish a single true reality. The truth that behind every organised system there is an organiser and that anything organised by a system is not capable of exiting from its regulation and system. When we witness within this reality that the temperature of the sun differs from the temperature of the atmospheres surrounding it and when we know that there are many suns and that they also differ from the atmospheres surrounding them. When we witness that it is a shining light that radiates its heat and yet is unable to offset the heat or equalise with the atmospheres that surround it. When we connect this reality to the intellectual rational principles and measures we possess, they dictate that every hot entity loses some of its heat gradually until it is equal to its surroundings. We therefore judge with certainty (Yaqeen) that it must have a beginning point i.e. that it is not Azaliy (eternal). This judgement is therefore an intellectual (rational)

هغه قضاوت چې د عقل پر بنسټ جوړه شوې وي، ځکه چې دا قضاوت د هغو حقایقو پر بنسټ جوړ دی چې په عقلي لحاظ ترې شک نه کیږي (بدیهیات) او ښکاره حقایق. کله چې انسان دې ته ورسیږي چې دا جهان پیل لري او ازلي نه دی، نو عقل دا اړتیا لري چې یو داسې ذات شتون ولري چې دا یې پیدا کړی، دې ته یې دا تودوخه ورکړې ده او دې ته یې داسې نظامونه تابع کړي چې دا یې تنظیموي.

judgement that is built upon the mind as it is built upon the intellectually undisputed facts (axioms) and obvious facts. When we arrive to the understanding that it has a beginning point and that it is not eternal then the mind necessitates that there is something that has brought it into existence, provided it with this heat and made it subservient to systems that regulate it.

دا نو هغه عقلي حکم دی چې په عقل بنا دی، او دا د هغه لومړنی شرط دی چې څرګندوي چې جامع فکر (مفهوم) سم فکر دی، یعنې دا چې حکم (فیصله) د واقعیت باندې په بشپړ ډول تطبیقیږي، او په همدې سبب دا یو سم فکر دی.

This then is the intellectual judgment that is built upon the mind and it represents the first condition in regards to ascertaining whether the comprehensive idea is a correct thought and that the Hukm (judgement) applies upon the reality in a complete manner, and as such is a correct thought.

مثال:

Example:

هر هغه شی چې حرارت ولري، تر هغه وخته پورې خپله حرارت خپروي یا وړاندې کوي، کله چې د هغه شاوخوا فضا د هغه د تودوخې څخه کمه وي، او دا خپرول ترهغه دوام کوي تر څو چې د هغه تودوخه د شاوخوا فضا سره مساوي شي. دا د چای یوه پیالې په څیر دی. که مونږ چای یو کاسې (پیالې) ته واچوو او د چای تودوخه ۹۰ درجې وي، نو دا به خپل حرارت خپرول پیل کړي، کوم چې به یې په تدریج سره له لاسه ورکړي تر هغه چې د هغه شاوخوا ځای د تودوخې سطحې ته ورسیږي. که مونږ یوه داسې کوټه ته ننوځو چې په کې د تودو چای یوه پیاله موجود وي، نو مونږ کولی شو د هغه وخت حساب وکړو چې کله چای واچول شوي وو. مګر کله چې د هغې تودوخه د شاوخوا سره مساوي شي، نو بیا به مونږ ونه شو کولی چې د دې وضاحت وکړو چې چای څومره وخت په دې ځای کې پاتې شوی دی. مګر مونږ کولی شو دا وواياو چې له هغه وخته چې چای واچول شوي، یوه اوږده مودې لپاره دلته پاتې دی. پورتنی خبرې د تودوخې د له لاسه ورکولو پورې اړوند دي. او یو بل اندازه هم شته چې د تشعشع سره اړیکه لري، کله چې توکي د خپرولو یا تشعشع له امله خپل جوړښت له لاسه ورکړي، او د دې تشعشع له منځه تلو له امله بل عنصر (یا حالت) ته واوړي. د مثال په توګه یورانیم د تشعشع وروسته سرب ته اوړي، او پر دې بنسټ د سرب جوړښت د تشعشع له امله د یورانیم له عنصر څخه بیل ډول حساب کیږي. دې ته نیم عمر (یا نیمه ژوندۍ) وایي، چیرې چې یورانیم تشعشع کوي او د تشعشع پر مهال له هغه څه څخه چې له لاسه ورکوي، د سرب یوه ټوټه (یا کتله) پاتې کیږي. له همدې امله دې ټوټې یا کتلې ته نیم عمر (یا نیمه ژوندۍ) ويل کیږي.

Everything possessing heat continues to emit or radiate its heat if the atmosphere around it is less than its temperature and it continues to emit this heat until its temperature is equal to the atmosphere surrounding it and this is like a cup of tea. So if we were to pour tea into a mug (cup) and the temperature of the tea was 90 degrees, it would begin to radiate its heat, which it would lose gradually until it reaches the temperature of the place which is surrounding it. If we entered a room in which there was a cup of tea that was still hot, we would be able to calculate the time from when it had been poured. However after its temperature had become equal to its surroundings then we would be unable to specify a time period for how long it had been there. However we would be able to say that it had stood there for a long period since the time that it was poured. The above relates to the loss of temperature and there is another measure that is related to radiation when substances lose structuring due to emission or radiation and it can transform into another element (or state) due to the loss of this radiation. So for example uranium changes into lead after its radiation has taken place and based upon this the structure of the lead is calculated differently from the element of uranium due to the radiation. This body is called half life (or age) where the element of uranium radiates and leaves behind a body (or mass) of lead from what it loses during the radiation. This is why this body or mass is called half life (or age).

په دې سربیره، هغوی د تودوخې (یا حرارت) د قانون پر بنسټ د لمر د پای ټاکلو لپاره حسابونه کوي، داسې چې د هغه د تودوخې له خپرېدو څخه د خپرېدونکي مقدار حساب کوي او وايي چې د یو ټاکلي شمېر کلونو وروسته به هغه خپله تودوخه له لاسه ورکړي. بلکې تر دې هم ډېر وايي چې ډېری ستورې خپله تودوخه له لاسه ورکړې او لکه د څراغ په شان مړه شوي او تورې نقطې شوي دي. دوی همدارنګه حساب کړی دی چې د تودوخې د خپرېدو له امله د خپرېدونکي جسم د شدت په زیاتوالي کې څه پیدا کېږي. له دې څخه وايي چې لمر کله چې خپله ډېره تودوخه له لاسه ورکړي، نو دا به د هغه شدت زیات کړي او په پایله کې به د هغه د کشش ځواک هم زیات شي!! او په پایله کې به سیارې خپل ځان ته راکاږي او دا به د نړۍ پای وي. دا هغه خبرې دي چې دوی یې کړي دي، او موږ ته اړونده نه ده چې دوی په خپلو څېړنو کې څه ویلي دي، خو مسلمان خپل عقل کاروي. هغه یې کاروي ترڅو پوه شي چې هر تود شی خپله تودوخه تر هغه ورکوي تر څو چې د خپل چاپېریال سره مساوي شي، او دا پدې مانا ده چې دا آسماني وجودونه (سیارې) چې تودوخه خپروي، د دې لپاره ډېر اوږد وخت نه دی تېر شوی چې له خپل چاپېریال سره مساوي شوي وي. پدې مانا دي چې دوی یو پیل یا د پیل ټکی لري چې له هغه څخه پیل شوي دي، او دا پدې مانا ده چې دوی ازلي نه دي، او دا هغه څه دي چې سالم عقل په قاطعه توګه پایلې ته رسوي. دا هغه څه دي چې موږ یې وایو کله چې وایو چې فکر باید عقلي وي او په عقل ولاړ وي.

In addition built upon the law of temperature (or heat) they make calculations for the sun in relation to when it will end by calculating the amount that it radiates from its heat and they say that after a certain amount of years it will lose its heat. Indeed they go further than this and say that there are many stars that have lost their temperature and gone out (like a light) and have become black specks. They have also calculated what is produced from that radiation in relation to the increase of the intensity of the radiating body. From this they say that the sun when it loses a lot of its heat this will increase its intensity and as a result the power of its pull!! And as a result it will pull the planets towards it and this will mean the end of the world. This is what they have stated and it does not concern us what they have stated in their studies however the Muslim uses his ‘Aql (mind/intellect). He uses it to know that every hot entity continues to lose its heat until it is equal to its surroundings and that this means that these heavenly bodies (planets) that emit heat have not remained for long enough for them to have equalised with their surroundings. This means that they have a beginning or starting point that they began from which means that they are not Azaliyah (eternal) and this is what the sound mind decisively concludes. This is what we mean when we say the thought should be Aqliyah (rational/intellectual) and built upon the mind.

دوم معیار، یعنې دا چې فکر باید د انسان د واقعیت پر بنسټ ولاړ وي او له هغې سره سمون ولري، څه شی دی؟

As for the second criteria, which is that the thought applies upon the reality of the human being and is in line with it?

الله (سبحانه و تعالی) فرمائی:

Allah (swt) says:

د الله تعالی د فطرت پیروي وکړئ چې هغه يې د ټولو خلکو پر بنسټ پیدا کړي دي. د الله په پیدایښت کې هیڅ بدلون نشته. دا سم دین دی، مګر ډیری خلک نه پوهیږي۔ (الروم ۳۰)

[Adhere to] the Fitrah (nature) of Allah upon which He has created [all] people. No change should there be in the creation of Allah. That is the correct religion, but most of the people do not know (Ar-Room 30).

دا کار هم په همغه شان ترسره کیږي لکه څنګه چې موږ د شیانو او مسلو حقیقت د دوی د ریښتینې حقیقت له مخې پیژنو، او د دوی په اړه پوهه لرو، او څه چې د دوی د قضاوت کولو لپاره اړین دي، ترڅو زموږ قضاوت د حقیقت سره سم وي. په بل عبارت، هغه طریقه چې موږ په هغې سره د شیانو او مسلو حقیقت او هغه معلومات چې دوی تشریح کوي، د عقلي او منطقي هغه اصولو پر بنسټ اندازه کړي چې بې شکه او نه منل کیدونکي دي، او د همدې له امله پایله بشپړ ډول پلي کیدونکې او د حقیقت سره سمه وه. له همدې امله، په همغه شان اړینه ده چې د انسان حقیقت د هغه د ریښتینې حقیقت له مخې وپیژنو او پوه شو، او دا پوهه د عقلي او منطقي هغه اصولو پر بنسټ اندازه کړو چې بې شکه او نه منل کیدونکي دي.

This is approached in the same manner as we have taken to know the reality of things or matters according to their true realities and how we have understanding about them what is required to be able to make judgement upon them and for our judgement to be in line with the reality. In other words the process by which we have measured the reality of things and matters and the information that explains them upon the intellectual rational principles that are axioms (undisputed) and as a result of that the result was completely applicable and in line with the reality. Therefore in the same way it is essential to know and understand the reality of the human according to his true reality and to measure this knowledge upon the intellectual rational principles that are axioms (undisputed).

دا ځکه ضروري ده چې انسان د خپل حقیقي واقعیت له مخې وپیژندل شي او وپوهیدل شي، او د دې کائنات او انسان په اړه معلومات ترلاسه کړل شي، چې دا کفایت کوي ترڅو د هغه حقیقي واقعیت تشریح او درک شي. بیا دا معلومات اندازه کیږي او د انسان واقعیت د هغو عقلي او نه منل شوو اصولو پر بنسټ اندازه کیږي چې پر دې انسان د قضاوت پر مهال ومنل شي، ترڅو قضاوت د واقعیت سره سم او د هغه په مطابق وي. هو، د انسان واقعیت پیژندل ضروري دي ځکه هغه د قانوني مسؤولیت (مناط التکلیف) ټکی ده. هغه د مطالعې موضوع ده، هغه څیړونکی دی او هغه څوک دی چې د خپل ژوند د معنا په لټه کې دی، ترڅو خپله لاره پرې وټاکي او هغه څه ومومي چې خوښي او قناعت ورته راوړي. له همدې امله ضروري ده چې هغه معیار چې موږ د شیانو او کارونو د قضاوت لپاره کاروو، د عقل پر بنسټ جوړ او عقلي وي، سربیره پردې باید د دې انسان له واقعیت سره هم سمون ولري او پلي کیدونکی وي، یعنې د فطرت سره سم او هم اهنګ وي چې خلک پرې پیدا شوي دي. د دې حل د فطرت سره د سمون یا مخالفت پیژندنه ممکنه نده، مګر دا چې موږ د دې انسان اجزا، ترکیب، او هغه عوامل وپیژنو چې د هغه د زړه ارامي او سکون لامل کیږي، ترڅو دا وخت په سمه لاره او په دوامداره ارامۍ تیر کړي، او له هغه بدبختۍ او ناخوښۍ څخه خلاص شي چې ځیني یې رنځوري، سربیره پر هغو اندېښنو او درېدو ستونزو چې ورباندې اغیزه کوي. دا ټول په دې موخه دي چې هغه د هغه انساني کچې ته پورته شي چې الله (ج) ورته عزت ورکړی دی. له همدې امله د دې انسان د درک او پوهې ترلاسه کول ضروري دي.

It is therefore necessary to know and understand the reality of the human being according to his true reality and obtaining information about this universe and the human is sufficient to explain it and understand its true reality. Then this information is measured and the reality of the human is measured upon the rational undisputed principles when judging upon this human so that the judgment is applicable to and in line with the reality. Yes it is essential to know the reality of the human because he represents the point of legal responsibility (Manaat At-Takleef). He is the subject of the study, the one who is examining and the one who is searching for the meaning of his existence in the life so that he can define his course in it and he is the one searching for that which will bring him happiness and contentment. Therefore it is necessary for that which we have used to judge upon things and matters, in addition to being rational and built upon the mind, for it to also be in line and applicable to the reality of this human being i.e. in agreement (and harmony) to the Fitrah (nature) which people have been shaped (or created) upon. It is not possible to know the agreement of this solution to the Fitrah or its disagreement to it unless we have known the components of this human, his composition and the factors that lead to his tranquillity and peace of mind so that he can spend this period of time (in this life) upon the straight path and in continual tranquillity, and so that he can be rid of the misery and unhappiness that he suffers from, in addition to the conditions of worry and stagnation that affect him. This is all so that he can be elevated to the level of a human being that Allah (swt) has dignified him with. For this reason it is essential to gain comprehension and understanding of this human being.

مونږ له شروعه داسې ویلي دي چې د انسان عمل او د هغه د رفتار تنظیم د هغه د ژوند د تصورونو سره سم جریان لري. او دا تصورات د هغو افکارو یوه ټولګه ده چې انسان ورباندې ایمان لري او د هغو حقیقت یې پوه شوی وي. او دا افکار د هغو قضاوتونو یوه ټولګه ده چې عقل د واقعیتونو، پېښو او شیانو په اړه صادروي، او دوی د هغو په مقابل کې د انسان موقف مشخصوي او تعریفوي. پر دې بنسټ دا څرګنده شي چې د انسان عمل او رفتار هغه د عقل هغه ځواک ټاکي چې الله (ج) ورته ورکړی دی. نو دا قضاوتونه چې د انسان د عقل له دې ځواک څخه صادریږي، باید د دې انسان د جوړښت سره سمون ولري. باید د هغه سره آشنا وي، هغه ته آرامي ورکړي او هغه ته سکون او آرام ورکړي. په بل عبارت، د کائنات، انسان او ژوند په اړه همه جانبه فکر باید د انسان د فطرت او د هغه د طبیعي جوړښت سره سمون (او هم آهنګي) ولري، یعنې د دې انساني وجود یا بدن د اجزاوو سره سمون ولري.

We have said since the beginning that the conduct of the human and regulation of his behaviour proceeds in accordance to his concepts about life. And that these concepts are a collection of thoughts that the human believes in and has comprehended their reality. And that these thoughts are a collection of judgements that the mind issues in relation to realities, events and things, and they specify and define his position towards them. Built upon this it becomes clear that what determines the human conduct and behaviour is this power of intellect that Allah (swt) has granted him with. Therefore these judgments that are issued from this human power of intellect must be in agreement with the composition of this human. It must be at home with it, able to settle it and provide it with comfort and tranquillity. In other words, the comprehensive thought about the universe, the man and the life need to be in agreement (and harmony) with the Fitrah (nature) of the human being and his natural composition i.e. in agreement with the components of this human entity or body.

د نو دا انساني اجزاء څه دي؟

So what then are these human components?

لومړی: د عضوي اجزاوو / عضوي ترکیب

Firstly: The organic components/ the organic composition:

دا د ډیرو مشهورو او منل شویو خبرو څخه دی چې د انسان عضوي ترکیب بنسټیز عناصر غواړي چې باید هغه ته برابر شي، ترڅو د هغه بدن تباه نه شي، د ده د وده ضرورت پوره شي او د حرکت توان یې تضمین شي. دغه عناصر په هغه ټول شیانو کې څرګندیږي چې انسان یې د خوړو او څښاک په برخه کې اړتیا لري، په دې کې هغه ټول عناصر هم شامل دي چې خوراک او څښاک یې لري، هغه عناصر چې بدن یې اړتیا لري.

It is from the most well known and accepted matters that the organic composition of the human demands fundamental elements that must be provided to him so that his body does not to perish, its need for development is taken care of and its capability for movement is ensured. These elements are represented in all that the human requires in terms of food and drink including all that the food and drink contains in terms of those elements that the body is in need of.

دا هغه څه دي چې انسان يې د هوا څخه، لکه اکسیجن او نور عناصر، په طبیعي ډول اخلي. لکه څنګه چې هغه داسې څه ته اړتیا لري چې د هغه ځواک او وده ته غذا وروړي، همداسې هغه ته دا هم اړتیا ده چې فضله مواد له ځانه لرې کړي. له همدې امله هر بنسټیز فکر چې د انسان د دې عضوي جوړښت په پام کې نه نیسي، د دې اړتیاوو سره سم نه وي او د دې لوږو د ځواب ویلو لامل نه کیږي، هغه یو ویجاړونکی فکر دی چې د بشري نسل د له منځه تلو او د انساني ژوند د ورانیدو لامل به شي.

This is addition to that which he naturally takes directly from the air in terms of oxygen and other elements. Just as he requires that which will nourish his strength and development, he also needs to dispose of waste. Therefore any fundamental thought that does not take into account this organic composition, is not compatible with these needs and does not lead to the satisfaction of these hungers, is a destructive thought that will lead to the dying out of the human species and the wrecking of human life.

دوهم: غریزي ترکیب (الغریزي):

Secondly: The instinctive (Ghareeziy) composition:

دا هم یو ښه پیژندل شوی او منل شوی خبره ده چې دا انسان د خپل ژوند د دوام په اړه ډیر پام کوي او دې موضوع ته خپله ټوله پاملرنه او اندیښنه ورکوي. د هغه لپاره دا یو داسې حیاتي مسله ده چې د مرګ تر پایه پورې به ورسره جګړه کوي. همدا راز هغه د انسانیت د دوام په اړه هم ډیر پام کوي، او دې ته ورکړل شوې پاملرنه د خپل بدن د دوام ته ورکړل شوې پاملرنې څخه کمه نه ده. نو هغه د خپلو مور او پلار او اولادونو ته پاملرنه کوي، او د دوی له کومه یو لپاره د ځان او مال قربانولو چمتووالی زموږ ته په ښکاره توګه دا ښیي چې د انساني نسل د دوام مسله یوه حیاتي او د ژوند او مرګ مسله ده۔ زه غواړم د نوع (ډول) د دوام او ساتلو سره تړلي یو مهم اړخ ته پام واړوم، او دا یادونه د دې موضوع د روښانه کولو لپاره ده. دا اړخ د "العِرض" (عزت) دی، ځکه چې د عزت موضوع داسې یو مسله ده چې په syrګو ښکاره ده او د ژوند او مرګ د اهمیت پورې تړلو حیاتي مسلو څخه ده ثابته شوې ده. نو د نوع او انساني نسل دوام یو ناګزیره او حیاتي مسله ده۔

It is also a well known and accepted matter that this human is very attentive to the continuation of his life and gives this matter his full attention and concern. For him this is a vital issue that he would fight until death for. Similarly he is very attentive to the continuance of human kind and the attention he gives to this is no less than the attention and care he places to the continuance of his body. So he pays care and attention to his parents and children and his readiness to sacrifice himself and his wealth for any of them reveals clearly to us that the issue of the continuance of the human kind is a vital life and death issue. I would like to bring attention to an important aspect related to preserving and safeguarding the continuance of the kind (species) and the mentioning of this is for the sake of bringing clarity to the issue. This issue is that of AL-‘Ird (honour) because the issue of honour is a subject that is clear to the eyes and it is well established to be from amongst the vital issues connected to the importance of life and death. So the continuation of the species and the human kind is an inevitable matter and a vital issue.

دا سړی هم د سختۍ په وخت کې د یوه داسې خوندي او محفوظ ځای په پیدا کولو کې ډېر پام کوي چې د اړتیا په وخت کې پرې ورتلی شي، کله چې مرستندویان لږ وي او ټول ساتونکي یې له لاسه ورکړي وي. په بل عبارت دا هغه وخت پېښېږي کله چې یو سړی د خپلې اړتیا پوره کولو یا د خپلو ویرو څخه د امنیت موندلو توان نه لري.

He is also is very attentive to finding a safe and secure place to seek refuge in at the time of severity which he can turn to in the time of need, when the supporters are few and he has lost all protectors. In other words this occurs when somebody is incapable of meeting his need or finding security from his fears.

دا داخلي محرکه تمایلات او احساسات چې د غریزو په نوم یادېږي، دا د انسان دننه طبیعي یا پټه انرژي ده، او هغه څه دی چې هغه د دوامداره عمل او پرله پسې مخته تللو لپاره هڅوي۔

These inner driving dispositional sensations and feelings have been called instincts. They are the inherent or latent energy within him and what motivates him towards continuous activity and to continuously move forward.

بعضو خلکو غریزې بیان کړې دي او د هغو شمېر یو سل څخه زیات شمېرلی دی، خو د هغو ټولو څرګندونو په اړه چې دوی غریزې ګڼلي، موږ هغې اصل ته راګرځو چې له هغه څخه سرچینه اخلي. په پایله کې دوی له درې څخه زیات بنسټونه یا سرچینې نه شي شمېریدای، او دا درې بنسټونه د انسان د ژوند ټول اړخونه شامل کوي. هغه دا دي: لومړی، د ژوند د دوام (یعنې پاتې کېدو او ژوندی پاتې کېدو) سره د هغه مینه، چې د دې لپاره د هغه ټوله پاملرنه او اندېښنه هم شامله ده. دویم، د انساني نسل سره د هغه مینه او د تولید د دوام سره د هغه مینه، چې د دې لپاره د هغه پاملرنه او اندېښنه هم شامله ده. او دریم، د امنیت (د خوندیتوب احساس) او آرامۍ سره د هغه مینه، او د هغې لپاره د هغه پاملرنه او توجه.

Some people have categorised the instincts and counted them to be in excess of one hundred however in respect to all of these manifestations which they have considered to be instincts we return to the origin that they have originated from. As a result they number no more than three fundamentals or origins and they include every aspect of the human’s life. They are: Firstly, his love for continuance (i.e. to remain/survive) which includes his attention and care that he attaches to this. Secondly, his love for the human species and the continuance of reproduction including the attention and care that he attaches to this. And thirdly, his love for security (feeling of safety) and tranquillity and the care and attention he attaches to this.

ان ټولو اصلونو لپاره ډېر ډول ښکارندې شتون لري، او هر یو ډول هغه وخت ښکاره کېږي یا څرګندېږي چې هغه څه موجود وي چې دغه حالت پیدا کوي. نو انسان هغه وخت ویره محسوسوي کله چې د ویرې سبب موجود وي، که دا سبب د یوه داسې واقعي شي له امله وي چې د هغه په وړاندې ښکاري او ویره رامنځته کوي، یا دا چې د ویرې تصورات د ذهن کې یوه داسې ښکارنده واقعیت سره وتړل شي چې بهر موجود دی. په پایله کې هغه د خپل ژوند، روغتیا او د ژوند د دوام ساتنې ته ځانګړې پاملرنه کوي. همدارنګه هغه ښځې ته مائل کېږي کله چې هغه شتون ولري، یا کله چې هغه د انجلۍ په اړه فکر وکړي، او دا د انسانی نسل او ټولنې د دوام لپاره د هغه د داخلي طبیعي پاملرنې پورې تړلې ده. او هغه کله چې په تنګ حالت یا ستونزه کې ځان وویني او د هغې د حل یا لرې کولو لپاره نه کوم سړی او نه کوم شی ومومي، یا کله چې د داسې شی د ترلاسه کولو په اړه فکر کوي چې ترلاسه کول یا رسیدل ستونزمن وي، نو هغه خپل ځان د دعا او الله ﷺ ته د پیهم زاري لپاره وقف کوي۔

For each of these origins there are a great number of manifestations and each one of them appears or manifests in the presence of that which instigates them. So he fears when an incentive for fear exists which could either be from a represented reality in front of him that causes fear or it could be from associating the thoughts of fear with a represented reality that is in the mind which exists externally and as a result he pays special attention and care upon his survival, well being and continuation of his life. Also he inclines towards the female when she is present or if he thinks about the girl in his mind which relates to his internal dispositional attentiveness to the continuation of the human species and kind. And he dedicates himself to Du’aa and continuous pleading to Allah when he finds himself in a tight spot or dilemma and he cannot find anyone or anything to fix it for him or get rid of it from him, or when he is thinking about obtaining or attaining something that is hard to achieve or reach.

دا درې غریزې (طبعی میلانونه) هر یو یې ځانګړې څو بڼې لري، چې له هغو څخه احساسات راپورته کیږي او کله چې د دې درې غریزو یا د هغې د کومې بڼې له مخې د انسان په وجود کې غریزوي تږی پیدا شي، نو دا احساسات د انسان په نفس (باطني ځان) باندې فشار راوړي. بیا هغه داسې هڅول کیږي چې دا تږی ماته کړي، یا د دې د ماتولو لپاره لاره لټوي. دا فشار تر هغه پورې د انسان په نفس باندې پاتې وي او د ده لپاره اندیښنه او تناؤ پیدا کوي، تر څو چې هغه وکولای شي چې هغه اسباب له منځه یوسي چې دې تږي ته یې هڅوي، یا دې تږي ته ځواب ورکړي، یا د ماتولو لپاره وسیله برابره کړي.

Each of these three Gharaa’iz (instincts) have a number of manifestations from which feelings are emitted that apply pressure upon the Nafs (inner-self) of the person whenever an instinctual hunger from any of these three instincts or one of its manifestations occurs within him. He is then driven to satisfy this hunger or goes in search of a means to satisfy it. It will remain a source of pressure upon the human inner-self and cause worry and stress for him until he is able to remove the reasons provoking that hunger or satisfy that hunger or prepare a means for its satisfaction.

او دا نه باید وویل شي چې دا شیان په اصل کې په نفس کې نه دي، بلکې دا اکتسابي صفات یا ځانګړتیاوې دي چې د ژوند د شرایطو یا حالتونو او د ژوند د طبیعت له امله په انسان کې راټولیږي. دا ځکه نه وایي چې دا څرګنده ده چې ماشوم له زیږون پر مهال نه دا شیان په ځان کې شتون لري، او دا حقیقت په حسي ډول لیدل شوی دي. د دې دلیل په ماشوم کې دا څرګندتیا له دې مخکې هم ښکاري چې هغه ۶۵ ...

And it should not be said: That these matters are not originally in the Nafs (self) but rather they are acquired characteristics or attributes and accrued in the person as a result of living circumstances or conditions and the nature of life. This is not said because it is noticeable that the child from the moment of its birth has these matters existing within him and this reality has been witnessed by the senses. This evidence of this in a child is apparent before he has 65

اس نے نقل کرنے یا ایسی کوئی چیز حاصل کرنے کی صلاحیت حاصل کر لی۔ ماں کی طرف اس کی تڑپ، درد کی وجہ سے اس کا چیخنا اور اپنے اردگرد نظر آنے والی ہر چیز کو تھامنے اور اس پر قبضہ کرنے کی اس کی محبت، یہ سب اس کے اندر ان امور کی فطرت (جبلت) کی تصدیق کرتے ہیں اور یہ کہ یہ وہ صفات نہیں جو اس نے اپنے معاشرے سے حاصل کی ہوں۔ اندھی تکبر والے کے سوا کوئی اس کا انکار نہیں کرے گا، اور ایسے تکبر سے اللہ کی پناہ مانگی جاتی ہے۔ اور کیا اس سے بڑھ کر کوئی متکبر ہے جو کہے کہ ملکیت یا قبضے کی جبلت سرمایہ دارانہ معاشرے اور اس کے لائے ہوئے تصورات سے پیدا ہوتی ہے، جبکہ اصل میں انسان میں ایسی کوئی جبلت نہیں ہوتی اور یہ صرف وہ خصلتیں یا صفات ہیں جو بچہ اپنے بچپن سے آگے چل کر اخذ کرتا ہے؟ تو پھر بچے کو کس نے سکھایا کہ ماں سے دودھ کیسے لینا ہے، اور ماں کی چھاتی کا خاص خیال کیسے رکھنا ہے؟ اور کس نے اسے اپنے کھلونے کا خاص خیال رکھنا سکھایا اور اسے دوسرے بچے کا کھلونا نظر آنے پر اس پر قبضہ کرنے کی پرجوش خواہش کس نے عطا کی؟

gained the ability to imitate or make such an acquisition. His longing towards his mother, his crying out due to pain and his love for grabbing hold and taking possession of everything that he sees around him, all of this confirms the Fitrah (nature) of these matters within him and that they are not attributes that are acquired from his society. None other than the blindly arrogant would deny this and refuge is sought in Allah from such arrogance. And is there anyone more arrogant than the one who says that the instinct of possession or ownership arises from the capitalist society and the concepts that it brings whilst in origin the human has no such instinct and they are only characteristics or attributes that the child picks up from his childhood and onwards? So who then taught the child how to take milk from his mother and to pay special care and attention to the breast of his mother, and who taught him to pay special attention to his toy and provided him with the ardent zeal to attempt to take ownership of another child’s toy when he comes across it?

دا د انسان د جوړښت یوه لنډه انځورګرۍ ده، د طبیعي (فطري) جوړښت هغه حقیقت چې په هیڅ حال کې نشي له پامه غورځول، له ځانه نشي لیرې کیدای او نه بدلیدای شي.

The above is a brief snapshot of the reality of the human composition, the natural (Fitriy) composition that cannot under any circumstances be overlooked, neglected or changed.

الله (سبحانه و تعالی) فرمائی:

Allah (swt) says:

د الله فطرت ته ژمن پاتې شئ، هغه فطرت چې الله تعالیٰ ټولو خلکو باندې پیدا کړی دی. د الله په پیدایښت کې هېڅ بدلون نشته (الروم ۳۰).

[Adhere to] the Fitrah (nature) of Allah upon which He has created [all] people. No change should there be in the creation of Allah (Ar-Room 30).

ورنہ دا به د انسان د پای ته رسیدو او د هغه د ورکیدو سبب شي، ځکه چې هغه د خپلو عضوي اړتیاوو نظر اندازه کوي یا د نوعې غریزې (یعنې د نسل د زیاتېدو) پر وړاندې سترګې پټوي. یا به انسان د خپلو وسوسو، اندېښنو، ټينګار او بې ثباتۍ په بند کې پاتې کړي، ځکه چې هغه نشي کولای خپلې غریزي تږې او طبعي داخلي احساسات پوره کړي، کوم چې د هغه په اعصابو فشار راوړي او د هغه د ناخوښۍ او بدبختۍ لامل ګرځي.

Otherwise this would lead to the end of the human being and his extinction as a result of overlooking his organic needs or by overlooking the instinct of the species (i.e. procreation). Or it would leave the human locked in his obsessions, worry, stress and instability due to not being able to satisfy his instinctual hungers and natural internal sensations that apply pressure upon his nerves leading to his unhappiness and misery.

دا لنډ لندیز په دې موخه وړاندې شو چې موږ ووینو چې هغه جامع فکر او هغه څه چې له دې فکر څخه راوځي، په هغو نظامونو باندې څومره اغیزه لري چې په دې انسان باندې پلي کیږي چې زموږ د مطالعې موضوع ده، او هغه ستونزه چې موږ غواړو یې حل کړو.

This brief summary above was presented so that we can understand the extent of the effect of the comprehensive thought and what emanates from it in regards to the systems that are applied upon this human being who is the subject of our study and the problem that we want to address and solve.

بنابراین هر فکر کلی (عقیده) و هر آنچه از آن در راستای درمان‌ها و راه‌حل‌ها برمی‌آید، اگر این ترکیب‌های طبیعی (فطری) نفس انسان را در نظر نگیرد، فکری نادرست شمرده می‌شود که با هدف ایجاد یک نهضت سالم و درست برای انسان یا جامعه‌اش سازگار نیست. خلاصه آنکه، معیار نخست که فکر عقلانی (خردمندانه) و بر پایه‌ی عقل استوار باشد، معیاری درست است، و معیار دوم که آن اندیشه‌ی کلی با فطرت (سرشت ذاتی) انسان هماهنگ باشد نیز معیاری درست است. و هر فکر کلی که با این دو معیار یا با هر یک از آن‌ها در تضاد باشد، فکری نادرست یا باطل است که برای نهضت سالم و درست مناسب نیست.

Therefore any comprehensive thought (Aqeedah) along with what emanates from it in terms of treatments and solutions that did not take into account these (natural) compositions of the human self, is considered to be an incorrect thought, that is not compatible with the objective of bringing a sound and correct revival for the human or his society. In summary, the first criteria, which is that the thought is rational (intellectual) and built upon the mind, is a correct measure or criterion and the second criteria which is the agreement of that comprehensive idea to the Fitrah (inherent nature) of the human, is also a correct measure. And any comprehensive thought that is in opposition with these two criteria or any one of them is an incorrect or false thought that is not suitable for the sound or correct Nahdah (revival).

مثال کے طور پر، جب کسی خاص فکر کو ثابت کیا جا رہا ہو جو نسل بڑھانے کی جبلت کو دبانے یا رہبانیت اور ترکِ دنیا کی فکر کو پھیلانے سے متعلق ہو، تو یہ فکر غلط اور باطل ہے، کیونکہ یہ اُس نسلی جبلت کو مدنظر نہیں رکھتی جو انسان کے اندر فطری اور قدرتی طور پر موجود ہے۔ اگر ہر انسان اس فکر پر عمل کرے تو اس فکر کو اپنانے کے کچھ ہی عرصے بعد نوعِ انسانی کا خاتمہ ہو جائے گا۔

For example when a particular thought is being established related to the repression of the instinct of procreation or the spread of the thought of monasticism and abstention, this thought is false and incorrect because it does not take into consideration the procreation instinct that exists naturally and inherently within the human being. If every human was to abide by this thought then this would mean the end of the human race after only a short time from the point of embracing this kind of thought.

یوه ډله له صحابه کرامو څخه د نبي ﷺ د کورونو ته لاړه او د هغه د عبادت په اړه یې پوښتنه وکړه. کله چې دوی ته ور په ګوته شو، داسې معلومیدل لکه دوی چې دا کار لږ ګڼلی وي، او وې ویل: موږ چیرې یو د الله د رسول ﷺ سره، چې د هغه تېر او راتلونکي ګناهونه بخښل شوي دي؟ بیا له دوی څخه یو وویل: زه به ټوله شپه لمونځ کوم او هېڅکله به نه ویده کېږم. دویم وویل: زه به په دوام سره روژه نیسم او هېڅکله به روژه نه ماتوم. دریم وویل: زه به له ښځو څخه ځان لرې ساتم او هېڅکله به واده ونه کړم. کله چې دا خبر رسول الله ﷺ ته ورسېد، نو هغه په مسجد کې خلکو ته وینا وکړه او وې فرمایل: د هغو خلکو څه حال دی چې داسې داسې خبرې کوي؟ خو زه، شپه لمونځ کوم او ویده هم کېږم، روژه نیسم او ماتوم هم، او ښځې هم واده کوم. نو دا زما سنت دی، او څوک چې زما له سنت څخه مخ واروي، هغه له ما څخه نه دی ﷺ.

<<A group from amongt the Sahaabah went to the houses of the wives of the Nabi (saw) and asked about his ‘Ibaadah (acts of worship). When they were told, it was as if they thought it was little and said: Where are we in relation to the Messenger of Allah (saw) who has been forgiven his past and future wrong actions? Then one of them said: I will pray throughout the night and never sleep. The second said: I will fast continuously and never break my fast. The third said: I will isolate myself from women and never marry. Then when this news reached the Messenger of Allah (saw) he addressed the people in the Masjid and said: What is the matter with those people who say such and such things!? As for me, I stand up for prayer at night and (then) I sleep, I fast and I break it and I marry women. So this is my Sunnah and whoever desires to turn away from my Sunnah then he is not from me>>.

اس کا تعلق اس فکر کی اس مخالفت سے ہے جو اللہ کی اُس فطرت کے خلاف ہے جس پر اُس نے انسانوں کو پیدا کیا۔ اسی طرح یہ بات اُس وقت بھی ہوتی ہے جب کوئی جامع نظریہ بقا کی جبلت کو دبانے، یا اس کے کسی مظہر کو دبانے پر قائم کیا جائے، جیسے ملکیت کی محبت، جسے انہوں نے "ملکیت کی جبلت" کا نام دیا اور اسے محض ایک حاصل شدہ رواج یا عادت سمجھا۔ اس نظریے میں ان کی نااہلی کے باوجود یہ بات واضح ہے کہ ملکیت یا قبضے کی حقیقت اُس بچے میں بھی موجود ہوتی ہے جس نے ابھی اپنے ماحول یا اپنے اردگرد کے لوگوں سے کچھ حاصل نہیں کیا ہوتا۔ اس حقیقت کو دبانے کی کوشش ایک ناکام کوشش ہے، اور یہ لازمی طور پر انسان کی بدبختی اور دکھ کا باعث بنے گی، کیونکہ یہ اس کی فطرت کے خلاف ہے۔ ہم کہتے ہیں: یہ ایک غلط جامع نظریہ ہے، اور یہ انسان کو درست احیاء دینے یا اسے خوشی اور اطمینان فراہم کرنے کے لائق نہیں۔ مزید یہ کہ اس قسم کی فکر حقیقت میں جبر اور زور زبردستی کے استعمال کے بغیر قابلِ عمل نہیں ہو سکتی۔

This is in relation to the thought’s opposition to the Fitrah of Allah that he has created the people upon. Similarly this is the case when a comprehensive idea is established upon the repression of the survival instinct or the suppression of one of its manifestations like the love of ownership which they have called the ownership instinct and considered to be (merely) an acquired custom or habit. Regardless of their incompetence in that consideration, it is evident that the reality of ownership or possession exists within the child who has yet to acquire anything from his surroundings or those who are around him. The attempt to repress this reality represents a failed attempt and it will inevitably lead to the unhappiness and misery of the human due to it being in opposition to his Fitrah (inherent nature). We would say: It is an incorrect comprehensive idea and it is not suitable to revive the human with a sound (correct) revival or to provide him with happiness and contentment. Additionally this kind of thought cannot be achieved in reality in the absence of the use of coercion and force.

اسی طرح، ہر وہ جامع فکر یا نظریہ جو انسان کو اس طاقت کی ضرورت محسوس کرنے سے روکنا چاہے جس کی پناہ وہ مشکل کے وقت یا جب کوئی نقصان پہنچے تو لے سکے، وہ ایک ناکام فکر یا نظریہ ہے۔ کیونکہ ان احساسات کو ختم کرنا ممکن نہیں، اور جب بھی ہم ایسا کرنے کی کوشش کرتے ہیں تو ہم تقدیس اور احترام کے ان جذبات کو کسی اور سمت میں موڑ دیتے ہیں۔ رہا ان احساسات کو مکمل طور پر ختم کرنا، تو یہ محض خیالی بات ہے، اور انہیں کسی ریاست، شخص، رہنما یا کسی اور چیز کی تقدیس، تعظیم اور احترام کی طرف موڑ دینا بالکل ایسا ہی ہے جیسے کوئی شخص نکاح سے پرہیز کا نظریہ لوگوں کے سامنے رکھے مگر اسے زنا یا ہم جنس پرستی جیسے ذریعے سے اپنی خواہش پوری کرنے کے لیے چھوڑ دے۔ یہ اولاد کی خواہش کو ایک غلط یا انحرافی طریقے سے پورا کرنے کی کوشش ہے، جو اس کی ایک صورت کے بارے میں ہے۔

Likewise any comprehensive idea or thought that attempts to prevent the human from feeling the need for a power that he can seek refuge in whenever he faces hardship or a harm befalls him is a failure of an idea or thought. This is because it is not possible to remove these feelings and whenever we attempt to do so we redirect and divert these feelings of sanctification and respect in another direction. As for completely removing these feelings then this is pure fantasy and diverting them to sanctification, reverence and respect to a State, person, leader or anything else is exactly like the attempt to convince people with the idea of abstinence from marriage whilst leaving him to satisfy himself by way of Zinaa (Fornication) or homosexuality for example. This represents an attempt to satisfy his hunger or desire for procreation in an incorrect or a deviant satisfaction in regards to one of its manifestations.

صحیح جامع عقیده (عقیدہ) هغه فکر دی چې د انسان فطرت د هغه عضوي اړتیاوو او غریزي تمایلاتو له مخې نه هیروي. بلکه هدف یې دا دی چې دا ټول تمایلات منظم کړي، نه یې خپلو حالت ته پرېږدي، بلکه د هغوی حقیقتونه په دقیق ډول تنظیم او سازمان کړي، او دا یې نه پرېږدي چې ازاد وي. دا پدې معنا چې یو تمایل د بل تمایل په قیمت پوره کیدو ته اجازه نه ورکوي. له همدې امله داسې عقیده چې دویم معیار یې د انسان له طبیعي فطرت سره د موافقت له امله صحیح بللې ده، موږ وایو چې داسې عقیده صحیح ده، څو چې دوه شرطونه پوره کړي:

As for the correct comprehensive idea (Aqeedah), it is the thought that does not overlook the Fitrah of the human being in terms of his organic needs and instinctual hungers (urges/drives). Rather it aims at organising all of these hungers and not suppressing them and it arranged and organised their realities in a precise manner and it did not let them run free. This meant that it did not allow the satisfaction of one at the expense of another. Therefore the Aqeedah like this which the second measure or criterion has judged to be correct due to its agreement with the inherent nature of the man, we say that the like of this Aqeedah is correct, as long as it fulfils two conditions:

د دې خبرې مطلب دا دی چې دا (عقلي) وي، یعنې د عقل پر بنسټ ولاړ وي.

a) That it is ‘Aqliyah (intellectual/rational) and built upon the ‘Aql (mind).

ب) دا چې دا د انسان د فطرت (طبعي او دننني ځانګړتیا) سره موافق او همغږی وي.

b) That it is in agreement (harmony) with the Fitrah (inherent nature) of the human being.

موږ له همدې امله په قاطعیت سره تایید کوو چې جامع فکر (عقیده)، یعنې فکري قاعده (فکري بنسټ)

We therefore decisively affirm that the comprehensive thought (Aqeedah) i.e. the Qaa’idah Al-Fikriyah (Intellectual principle/basis)

هغه بنسټ چې انسان پر هغه خپل فکرونه جوړوي او د هغه څخه د ژوند نظامونه سرچینه اخلي، دوه شرایط باید پوره کړي. دا باید فکري وي او پر عقل ولاړ وي، ترڅو فکري قناعت ترلاسه شي، او همدا راز باید د انسان له فطرت سره سم وي، چې په پایله کې د زړه آرامي پیدا شي. دا هغه څه دي چې انسان ته خوښي راوړي، او دا هغه اصل یا بنسټ دی چې د انسانیت د بیا ژوندي کېدو د ترلاسه کولو لپاره کارول کېږي.

upon which the human builds his thoughts, and from which the systems of his life emanate, must fulfil two conditions. It must be intellectual and built upon the mind so that the intellectual conviction can be attained and it must also be in agreement with the human Fitrah resulting in the tranquillity of the heart. This is what leads to human happiness and it is the principle or basis that is utilised to achieve the revival of human kind.

دې ته ورته، فکري قناعت هغه څه دي چې انسان یې د خپلو چارو تنظیمولو او سمبالولو لپاره کاروي، پداسې حال کې چې د فطرت سره موافقت هغه څه دي چې زړه ته آرامي، سوله او قناعت راولي.

So the intellectual conviction is what the human uses to regulate and conduct his affairs whilst the agreement to the Fitrah is what brings tranquillity, peace and contentment into his heart.