مصطلح الحديث ترتبط بقوة مع رجال الحديث (علم دراسة رواة الحديث). وفي فحص رواة الحديث، وُجد أن الأقوال التوثيقية أو الجارحة الصادرة عن الخبراء المعترف بهم، من بين التابعين ومن بعدهم، مفيدة جدًا. ومن أمثلة هذه الأقوال، مرتبةً تنازليًا حسب درجة التوثيق:

Mustalah al-Hadith is strongly associated with Rijal al-Hadith (the study of the reporters of hadith). In scrutinising the reporters of a hadith, authenticating or disparaging remarks made by recognised experts, from amongst the Successors and those after them, were found to be of great help. Examples of such remarks, in descending order of authentication, are:

امام (پیشوا)، حافظ (محافظ).

• "Imam (leader), Hafiz (preserver).".

"معتبر، قابلِ اعتماد۔"

• "Reliable, trustworthy.".

غلطیاں کرتا ہے۔

• "Makes mistakes.".

ضعیف۔

• "Weak.".

"متروک (د حدیث پوهانو لخوا)."

• "Abandoned (by the traditionists).".

دروغجن، چې حدیثونه جوړول به یې.5.

• "Liar, used to fabricate ahadith."5.

هغه راویان چې د لومړیو دوو عبارتونو په شان په یوه ږغ ستایل شوي وي، د صحیح ("سالم"، وروسته یې تشریح راځي) سند جوړولو کې ونډه لرلی شي. هغه سند چې کې داسې راوی وي چې د وروستیو دوو عبارتونو له مخې بیان شوی وي، احتمال لري چې ډیر ضعیف (ډیر ضعیف جدا) یا موضوع (جعلي) وي. هغه راویان چې د دې منځنیو دوو عبارتونو موضوع وي، سند ضعیف ("ضعیف") ګرځوي، که څه هم د یوې ورته روایت په بیا بیا خپلواک نقل کولو سره اکثره حدیث د حسن ("ښه") درجې ته لوړیږي. که د یو ځانګړي راوي په اړه ځینې څرګندونې یو له بل سره سره ټکر ولري، نو باید د هغه د ملامتولو دلیل، د هر ډول انتقاد وزن، د هر منتقد د سختۍ یا نرمۍ نسبي حالت او نور په ژور تحلیل سره یو محتاط حکم ومومي.

Reporters who have been unanimously described by statements such as the first two may contribute to a sahih ("sound", see later) isnad. An isnad containing a reporter who is described by the last two statements is likely to be da'if jiddan (very weak) or maudu' (fabricated). Reporters who are the subject of statements such as the middle two above will cause the isnad to be da'if (weak), although several of them relating the same hadith independently will often increase the rank of the hadith to the level of hasan (good). If the remarks about a particular reporter conflict, a careful verdict has to be arrived at after in-depth analysis of e.g. the reason given for any disparagement, the weight of each type of criticism, the relative strictness or leniency of each critic, etc.

په رجال کتابونو کې ذکر شوې لومړنۍ خبرې د تابعینو په یوه ډله پورې تړلې دي، او وروسته د هغوی پر شاګردانو، تر هغه دوره پورې چې د شپږو معتبرو محدثینو دوره ده، یعنې د اسلام لومړۍ درې پېړۍ. د دې نومونو لیست مؤلف په خپل تحقیقي اثر «د مسلمانانو په مینځ کې د حدیث نقد د سنن ابن ماجه په حواله» کې د څلورم، پنځم او شپږم فصل په پای کې راوړی دی. د دې ډګر له لومړنیو شتون لرونکو کتابونو څخه دي: د ابن معین تاریخ (د ۲۳۳ هـ)، د خلیفه بن خیاط طبقات (د ۲۴۰ هـ)، د بخاري تاریخ (د ۲۵۶ هـ)، د ابن ابي حاتم الجرح والتعدیل (د ۳۲۷ هـ) او د محمد بن سعد طبقات (د ۳۲۰ هـ).

The earliest remarks cited in the books of Rijal go back to a host of Successors, followed by those after them until the period of the six canonical traditionists, a period covering the first three centuries of Islam. A list of such names is provided by the author in his thesis, Criticism of Hadith among Muslims with reference to Sunan Ibn Majah, at the end of chapters IV, V and VI. Among the earliest available works in this field are Tarikh of Ibn Ma'in (d. 233), Tabaqat of Khalifa b. Khayyat (d. 240), Tarikh of al- Bukhari (d. 256), Kitab al-Jarh wa 'l-Ta'dil of Ibn Abi Hatim (d. 327) and Tabaqat of Muhammad b. Sa'd (d. 320).

متعدد محدثینو د پنځو مشهورو حدیثي مجموعو، یعنې د بخاري (وفات ۲۵۶ هـ)، مسلم (وفات ۲۶۱ هـ)، ابو داود (وفات ۲۷۵ هـ)، ترمذي (وفات ۲۷۹ هـ) او نسائي (وفات ۳۰۳ هـ) د راویانو په اړه د معلوماتو د راټولولو لپاره ځانګړې هڅې وکړې، او د هغوی په اړه د تصدیقي او تضعیفي نظرونو په تفصیل سره بیان کړي. د ابن ماجه (وفات ۲۷۳ هـ) راویان هم په کې شامل کړل شول، لومړی لوی کتاب چې دا کار یې کړی، د الحافظ عبدالغني المقدسي (وفات ۶۰۰ هـ) لس ټوکه مجموعه ده چې "الکمال في أسماء الرجال" نومیږي. وروسته جمال الدین ابوالحجاج یوسف بن عبدالرحمن المزي (وفات ۷۴۲ هـ) دې کتاب یو اصلاح شوی او لنډ شوی نسخه چمتو کړه، چې د راویانو د اوسیدو او اصلي ځایونو په ښودلو سره ډکه ده؛ هغه یې "تهذیب الکمال في أسماء الرجال" نومولې او په دولس ټوکو کې یې خپره کړه. سربیره پر دې، د المزي یو زده کړه ور شاګرد، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز الذهبي (وفات ۷۴۸ هـ)، د خپل استاد کتاب لنډیز کړ او دوه لنډې نسخې یې چمتو کړې: یوه اوږده، چې "تذهيب التهذيب" نومیږي، او بله لنډه، چې "الکاشف في أسماء رجال الكتب الستة" نومیږي۔

A number of traditionists made efforts specifically for the gathering of information about the reporters of the five famous collections of hadith, those of al-Bukhari (d. 256), Muslim (d. 261), Abu Dawud (d. 275), al- Tirmidhi (d. 279) and al-Nasa'i (d. 303), giving authenticating and disparaging remarks in detail. The first major such work to include also the reporters of Ibn Majah (d. 273) is the ten-volume collection of al-Hafiz 'Abd al-Ghani al-Maqdisi (d. 600), known as Al-Kamal fi Asma' al-Rijal. Later, Jamal al-Din Abu 'l-Hajjaj Yusuf b. 'Abd al-Rahman al-Mizzi (d. 742) prepared an edited and abridged version of this work, punctuated by places and countries of origin of the reporters; he named it Tahdhib al- Kamal fi Asma' al-Rijal and produced it in twelve volumes. Further, one of al-Mizzi's gifted pupils, Shams al-Din Abu 'Abdullah Muhammad b. Ahmad b. 'Uthman b. Qa'imaz al- Dhahabi (d. 748), summarised his shaikh's work and produced two abridgements: a longer one called Tadhhib al-Tahdhib and a shorter one called Al-Kashif fi Asma' Rijal al-Kutub al- Sittah.

ابن حجر (وفات ۸۵۲ هجری) نے المزی کے کام کے ساتھ اسی طرح کی کوشش کی، جنہوں نے ایک طویل مگر مختصر کردہ نسخہ تیار کیا، جس میں اصل کتاب کا تقریباً ایک تہائی حصہ حذف کر دیا گیا، اور اس کا نام تہذیب التہذیب رکھا گیا، جو بارہ مختصر جلدوں میں ہے۔ بعد ازاں انہوں نے اسے مزید مختصر کیا اور ایک نسبتاً سادہ دو جلدوں پر مشتمل کتاب تیار کی، جس کا نام تقریب التہذیب ہے۔

A similar effort with the work of al-Mizzi was made by Ibn Hajar (d. 852), who prepared a lengthy but abridged version, with about one- third of the original omitted, entitled Tahdhib al-Tahdhib in twelve shorter volumes. Later, he abridged this further to a relatively-humble two- volume work called Taqrib al-Tahdhib.

الذهبی کے کام کو بغیر ترمیم کے نہیں چھوڑا گیا؛ الخزرجی (صفی الدین احمد بن عبداللہ، وفات 923 کے بعد) نے اس کا خلاصہ کیا اور اس میں قیمتی اضافے بھی کیے، جس سے ان کی کتاب "الخلاصہ" وجود میں آئی۔ اسی موضوع کی بہت سی ملتی جلتی کتابیں یا تو صرف معتبر راویوں سے متعلق ہیں، جیسے العجلی (وفات 261) کی "کتاب الثقات" اور الذهبی کی "تذکرۃ الحفاظ"، یا صرف مجروح راویوں سے، جیسے النسائی کی "کتاب الضعفاء والمتروکین" اور محمد بن حبان البستی (وفات 354) کی "کتاب المجروحین"۔ اس فن کی دو اور کتابیں، جن میں بڑی تعداد میں معتبر اور مجروح دونوں طرح کے راوی شامل ہیں، الذهبی کی "میزان الاعتدال" اور ابن حجر کی "لسان الميزان" ہیں۔

The work of al-Dhahabi was not left unedited; al- Khazraji (Safi al-Din Ahmad b. 'Abdullah, d. after 923) summarised it and also made valuable additions, producing his Khulasah. A number of similar works deal with either trustworthy reporters only, e.g. Kitab al-Thiqat by al-'Ijli (d. 261) and Tadhkirah al-Huffaz by al-Dhahabi, or with disparaged authorities only, e.g. Kitab al-Du'afa' wa al-Matrukin by al- Nasa'i and Kitab al-Majruhin by Muhammad b. Hibban al-Busti (d. 354). Two more works in this field which include a large number of reporters, both authenticated and disparaged, are Mizan al-I'tidal of al- Dhahabi and Lisan al-Mizan of Ibn Hajar.