د قرآن کریم او سائنس ترمنځ اړیکې د پېړیو راهیسې بحث شوي دي، او علماوو په دې اړه بحث کړی چې ایا سائنس د قرآن د مفاهیمو د روښانه کولو لپاره د تفسیر د وسیلې په توګه کارولی شي. د ۱۴مې پېړۍ عالم الشاطبي د سائنس په کارولو مخالف و. هغه استدلال کوي چې قرآن یو مذهبي کتاب دی چې اصلاً د انسان د ژوند په ساحه کې د الهي ارادې د ښکاره کېدو باندې تمرکز لري. الشاطبي وایي:

The Qur’an’s relationship with science has been discussed for centuries, with scholars debating whether to use science as an exegetical tool to elucidate its meanings. The 14th Century scholar Al-Shatibi was against using science. He argues the Qur’an is a religious book which is mainly focused on the manifestation of the Divine will in the human sphere of existence. Al-Shatibi writes:

ډیرو خلکو د ټولو حدونو څخه تیری کړی دی او د قرآن په اړه ناروا ادعاوې یې کړې دي، کله چې یې تیر او اوسني ټول ډولونه علوم، لکه طبیعي علوم، ریاضیات او منطق، قرآن ته منسوب کړي دي.15

Many people have overstepped all bounds and made undue claims about the Qur’an when they assigned to it all types of knowledge of the past and the present such as the natural sciences, mathematics and logic.15

تاہم، یارھویں صدی کے عالم اور فلسفی امام غزالیؒ سائنس کو استعمال کرنے کی وکالت کرتے ہیں تاکہ قرآن کے معانی واضح کیے جا سکیں۔ امام غزالیؒ قرآن کو ہر قسم کے علم کی بنیادیں فراہم کرنے والا سمجھتے ہیں۔ وہ کہتے ہیں کہ تمام علم "قرآن کی نشانیوں اور اشاروں میں" مضمر ہے،16 اور اپنی کتاب جواہر القرآن میں وہ دلیل دیتے ہیں کہ مختلف علوم کے اصول "قرآن سے باہر نہیں ہیں"۔17

However, the 11th Century theologian and philosopher, Al-Ghazali advocates using science to elucidate the meanings of the Qur’an. Al-Ghazali views the Qur’an as providing the foundations to all types of knowledge. He states, for example, that all knowledge is implied “in the signs and indications in the Qur’an”16 and in his book The Jewels of the Qur’an he argues that the principles of various sciences “are not outside the Qur’an.” 17.

علماء همچنان ادعا کوي چې قرآن کريم يو داسې متن دی چې د انسان د باطني ابعادو سره مداخله کوي. دې موخې ته د رسېدو لپاره قرآن کريم د اړيکو ډېرې ستراتيژۍ کاروي، چې له هغو جملې څخه د پوښتنو کولو تکنيک او د خدای د نښو، يعنې د طبيعي نړۍ ته د هغه د اشاراتو ته راجع کېدل دي. د شاوخوا ۷۵۰ آيتونه د علم او طبيعي پديدو په اړه دي.18

Scholars also claim the Qur’an is an intrusive text engaging with the inner dimensions of man. Communicative strategies employed by the Qur’an to achieve this include the technique of asking questions and referring to sign-posts to God i.e. its allusions to the natural world. There are an estimated 750 verses concerning science and natural phenomena.18

د برټرینډ رسل په تعریف سره، ساینس «هڅه ده چې د مشاهدې او پر هغې ولاړ استدلال له لارې، د نړۍ د ځانګړو حقایقو او د هغو د یو بل سره د اړیکو د قوانینو کشف وشي...» 19.

Science, as defined by the philosopher Bertrand Russell, is “the attempt to discover, by means of observation and reasoning based upon it, ...particular facts about the world, and the laws connecting facts with one another...”19.

له دې چې د علم د تعریف په اړه اجماع نشته، خو داسې بریښي چې د رسل تعریف چې په قرآن باندې پلی شي، د داسې آیتونو یوه لړۍ وړاندې کوي چې علمي څیړنې ته اشاره کوي. ځینې مثالونه یې دادي:

Although there is no consensus over the definition of science, it seems that Russell's definition applied to the Qur’an offers an array of verses pointing to scientific study. Some examples include:

او هغه ذات چې ټول شیان یې پیدا کړل او د هر یو لپاره یې یو ځانګړی اندازه وټاکله.20

And who created all things and made them to an exact measure.20

موږ به دوی ته خپل نښې د ځمکې په هر سیمه کې او د دوی په ځانونو کې وښیو، تر دې چې دوی ته څرګنده شي چې دا حق دی.21

We shall show them Our signs in every region of the earth and in themselves, until it becomes clear to them that this is the Truth.21

بې شکه په آسمانونو او ځمکې په پیدایښت کې، او د شپې او ورځې په بدلون کې، د پوهه لرونکو لپاره نښې شتون لري.22

There truly are signs in the creation of the heavens and the earth, and in the alternation of the night and day, for those with understanding.22

په آسمانونو او ځمکې په پیدا کولو کې، د شپې او ورځې په بدلیدو کې، په هغو کشتیو کې چې په سمندرونو کې د خلکو لپاره د سوداګرۍ توکي وړي، په هغه اوبو کې چې خدای له آسمانه راکوزوي او په هغه سره ځمکه بیا ژوندۍ کوي کله چې وچه شوې وي، او په هغې کې ټول ډول ژوي خپروي، په بادونو او وریځو کې چې د آسمان او ځمکې تر منځ د خپلو ټاکل شوو لارو سره ځي، په دې ټولو کې د هغو خلکو لپاره نښې دي چې عقل کاروي۔

In the creation of the heavens and earth; in the alternation of the night and day; in the ships that sail the seas with goods for people; in the water which God sends down from the sky to give life to the earth when it has been barren, scattering all kinds of creatures over it; in the changing of the winds and clouds that run their appointed courses between the sky and earth: there are signs in all of these for those who use their minds.

23

23

دا، سره له دې، دا معنا نه لري چې قرآن د علم کتاب دی؛ بلکې دا د «آیاتو» کتاب دی، چې عموماً «آیتونه» ترجمه کیږي او ژبنی لحاظ سره یو لړ معنی لري، لکه: نښه، دلیل، شاهد او معجزه.۲۴ له همدې امله، هغه قرآني آیتونه چې د طبیعي نړۍ پورې اړه لري، د طبیعت تفصیلي تشریح کول نه غواړي، بلکې فکر او غور کولو ته هڅوي.

This, however, does not imply the Qur’an is a book of science; rather it is a book of ayaat, which is commonly interpreted as ‘verses’ and linguistically conveys various meanings, such as: sign, proof, evidence and miracle.24 Thus, the qur’anic verses pertaining to the natural world are not meant to provide detailed descriptions of nature, but they encourage thinking and reflection.

مزید برآں، اسلامی عقیدے کا مؤقف یہ ہے کہ قرآن مجید ثابت شدہ حقائق کی نفی نہیں کرتا، اور علماء کا اس بات پر اجماع ہے کہ فطری دنیا کے بارے میں اس کے بیانات صرف ساتویں صدی کے فہمِ فطرت تک محدود نہیں ہیں۔ اس کی وضاحت شیخ محر علی نے اپنی کتاب "The Qur’an and the Orientalists" میں کی ہے۔

Moreover, the Islamic creedal position maintains that the Qur’an does not negate established realities, and there is a scholarly consensus that its statements pertaining to the natural world are not confined to a 7th century understanding of nature. This is explained by Shaykh Mohar Ali in his book The Qur’an and the Orientalists:

نه تنها قرآن کریم د اوومې میلادي پیړۍ د عربستان د غلط نظر عکس نه دی، بلکې په حقیقت کې د هغه زمانې د علمي پوهې څخه ډیر پورته تلی دی او داسې علمي حقیقتونه بیانوي چې انسان یې دې نږدې وختونو کې کشف کړي دي.25

Far from reproducing or reflecting the erroneous world-view prevailing in the seventh century Arabia, the Qur’an indeed goes far beyond the scientific knowledge of the time and speaks of scientific facts and truths that have only recently been discovered by man.25

په دې کې فکر کول چې د اوومې میلادي پیړۍ یوه سند داسې بیانونه لري چې د هغې د وخت ثابت علمي ادعاوې ردوي، او د عصري ساینس او د هغه کشفونو سره سمون لري، دا ښکاره کوي چې قرآن د ماورا تګ یوه نښه ده. دا فکر او تأمل هڅوي، او دې پایلې ته رسوي چې خدای یو دی او د قرآن خبرې الهي دي. دا مقاله به د سورۀ المؤمنون د ۱۲ څخه تر ۱۴ آیتونو کې یوه له دغو نښو ته پام واړوي، او د هرې کلیدي کلمې ژبنی تحلیل به یې د عصري جنین پیژندنې (embryology) سره تړي.

In considering this, the fact that a 7th century document contains statements rejecting the established scientific assertions of its time, and complying with modern-day science and its discoveries, makes evident the nature of the Qur’an as a sign-post to the transcendent. This encourages contemplation, and facilitates the arrival at a conclusion that God is One and qur’anic discourse is Divine. This paper will take one of these signs found in chapter 23 verses 12 to 14, and provide a linguistic breakdown correlating each key word with modern embryology.