[ابو اسد کی طرف سے: ہم نے اس لفظ کی لغت میں درج متعدد استعمالات کی مثالیں حذف کر دی ہیں، جنہیں مولانا مودودی نے اصل میں تفصیل سے دیا تھا، کیونکہ وہ انگریزی قاری کے لیے دلچسپی کا باعث نہ ہوں گی، اور ان کی کوئی خاص اہمیت بھی نہیں، سوائے کسی ایسے شکی شخص کے جو محض اس لیے نقص تلاش کرے کہ یہ بات مولانا مودودی کہہ رہے ہیں۔] اس لفظ کے تین بنیادی حروف (ر، ب، ب) ہیں، اور اس کا بنیادی مفہوم پرورش کرنا، پروان چڑھانا ہے۔ اگر ہم اس مادے اور اس سے نکلنے والے مختلف مشتقات کے وسیع تر معنی کو مدنظر رکھیں تو ہمیں درج ذیل مفاہیم ملتے ہیں:

[We have omitted the numerous examples of usage, as one finds them in the lexicon, and which Maulana Maududi gave in the original in great detail because they may not interest the English reader end in any case do not matter except for some crass doubter someone bent on finding fault simply because it is Maulana Maududi who is saying something. Abu Asad] The three radicals of this word are the letters (r, b, b) and the basic meaning is to bring up. If we take into account the wider meaning of the root word and its various derivatives, we find that it has following connotations:

• هغه چا چې روزي، لوئوي، ساتي يا پرورش ورکوي، یا دا ټول یا له یو څخه ډیر کارونه ترسره کولو مسئولیت لري۔

• One who brings up, rear, fosters or nourishes, or is responsible for doing all or one or more than one of these.

• ولي، سرپرست.

• Guardian, patron.

د هغه چا لپاره چې د اصلاحاتو د تطبیق نظارت یا د هغو مسؤولیت لري۔

• One who supervises or is responsible for carrying out improvements.

هغه څوک چې مرکزي یا محوري حیثیت لري، چې پخپله خلک د ځان شاوخوا راټولوي، یا هغه څوک چې خلک پخپله د هغه شاوخوا راټولیږي.

• One who occupies a central or focal position, who himself gathers people round himself of his own or round whom people gather out themselves.

• مشر، سردار، رئیس یا آقا۔

• Leader, head, chief, or lord.

هغه څوک چې خبره یې منل کېږي، او چې برتری یا سیادت یې منل کېږي، او چې د خلکو او شیانو په اړه د تصرف واک لري.

• One whose word is obeyed, and whose supremacy or over lordship acknowledged, and who has authority to dispose of men or things.

• مالک۔

• Owner.

• ماسټر۔

• Master.

په قرآن کریم کې دا لفظ د پورتنیو ټولو معنو په مانا کارېږي، ځینې وخت په یوه معنا، ځینې وخت په دوو معنا او ځینې وخت په ډېرو معنا، بلکې د ټولو پنځو معنا په مانا، لکه څنګه چې لاندې مثالونه ښیي:

In the Qur'ān the word is used in all of the above meanings, sometimes in only one sense, sometimes is in two, and sometimes in more, or even all the five, as the following examples will show:

(i) اور یوسف (علیہ السلام) نے (اُس وقت کہا جب پوتیفر کی بیوی نے انہیں بہکانے کی کوشش کی): «پناہ بخدا! وہ میرا رب ہے [بہت سے مفسرین نے اس لفظ کو، جیسا کہ یہاں استعمال ہوا ہے، "آقا" کے معنی میں لیا ہے اور اس سے پوتیفر مراد لیا ہے۔ میں البتہ اس سے مختلف رائے رکھتا ہوں۔ میرے نزدیک ضمیر "جس نے" اپنے قریبی مرجع یعنی "اللہ" سے متعلق ہے، اور میرے خیال میں ایسے شخص کی طرف اسے پھیرنے کی کوشش کرنا، جس کا ذکر تک نہیں ہوا، معنی کو بے جا کھینچ تان میں ڈالنا ہے۔ اے۔ اے۔ مودودی] جس نے مجھے اچھی طرح رکھا ہے» (اور میں ایسا ناشکرا گناہگار نہیں بنوں گا)۔

(i) And Yousuf (Joseph) said (to Potiphar’s wife, when she tried to seduce him):‘May God forbid! He is my Rabb [Many commentators have taken this word, as used here, to mean ‘master; v and to refer to Potiphar. I, however, hold differently. According to my thinking, the pronoun ”who” is related to its immediate antecedent, “Allah” (God) and I think it is unnecessary straining of the sense to seek to relate it to a person who is not mentioned at all. A. A. Maududi]Who has provided handsomely for me’ (and I shall not behave as an ingrate sinner.

(سورۃ یوسف 12:23)

(al-Yusuf 12:23)

"(تاسو چې کومو معبودانو ته عبادت کوئ) دوی زما دښمنان دي؛ مګر الله، د ټولو عالمینو رب، چې ما پیدا کړی، هغه چې ما ته هدایت راکوي، هغه چې ما ته خوراک او اوبه راکوي، او هغه چې کله زه ناروغ شم، ما ته روغتیا ورکوي۔" (الشعراء ۲۶:۷۷-۸۰)

“(These gods whom you worship) they are enemies to me; not so Allah, the Rabb of all the worlds, Who created me, Who gives me guidance, Who gives me food and drink, and Who, when I am ill, restores me to health. (ash-Shu’araa 26:77-80)

(iii) او هیڅ نعمت نشته چې هغه د الله له خوا نه وي، او کله چې تاسو ته کومه تکلیف ورسیږي، نو په خپل ژړا او فریاد کې یوازې هغه ته رجوع کوئ؛ مګر کله چې هغه له تاسو نه هغه تکلیف لرې کړي، نو له تاسو څخه یو شمیر خلک خپل رب سره شریکان جوړوي (داسې ګومان کوي چې دوی هم د روزي یا روغتیا په ورکولو کې برخه لري). (النحل ۱۶:۵۳-۵۴)

(iii) And there is not any good thing except that it comes from Allah, and whenever any mishap befalls yen, it is to Him you turn in your distress; but when He has removed it, there are those among you who associate others with their Rabb (as having also contributed to your provision or health). (an-Nahl 16:53-54)