اوپرمثالوں سے لفظ "رب" کے معانی واضح ہو گئے ہیں، اب ہم ان غلط تصورات کا جائزہ لیتے ہیں جو گمراہ قبیلوں اور قوموں میں "ربوبیت" (یعنی رب کی صفات و خصوصیات) کے بارے میں پائے جاتے تھے اور جن کی قرآنِ مجید نے تردید کی، اور وہ عقائد بھی دیکھتے ہیں جن کی قرآن دعوت دیتا ہے۔ یہ کام بہتر طور پر یوں ہو سکتا ہے کہ قرآن میں ذکر کی گئی ان خاص اقوام اور لوگوں کے معاملات کو ایک ایک کر کے لیا جائے، تاکہ ان کے غلط خیالات کی زیادہ واضح تصویر سامنے آ سکے۔

The above examples clearly bring out the meanings of the word rabb, and we may now proceed to look at those false notions which existed among the misguided tribes and people about rubūbiyyah (that is, the qualities and attributes of one who is a rabb) which the Qur'ān sought to refute, and what are the beliefs that the Qur'ān advocates. This can perhaps best be done by taking up, one by one, the cases of those particular nations or people who find mention in the Qur'ān, and thus get a clearer idea of the wrong notions which they entertained.

هغه کسان چې د قرآن کریم کې د دې ډلې څخه لومړني ذکر شوي دي، هغه قوم دی چې په منځ کې حضرت نوح (علیه السلام) د پیغمبر په توګه راپورته شو. له قرآن کریم څخه څرګنده ده چې دا قوم د خدای د شتون انکار نه کاوه، لکه د دوی د مشرانو دا خبره چې د هغه په اړه یې کړې ده:

The earliest of such people dealt with in the Qur'ān were those among whom Hazrat Nuh (Noah, peace be upon him) was raised as Prophet. It is clear from the Qur'ān that these people did not deny the existence of God, cf. the following comment about him by their leaders:

هغه یوازې ستاسو په شان یو انسان دی، چې غواړي په تاسو باندې خپل واک قائم کړي. که خدای واقعاً غوښتي وای (چې کوم رسول واستوي) نو خامخا به یې پرښتې غوره کړې وای…. (المؤمنون ۲۳:۲۴)

…He is but a man like any of you, who only wants to establish his own hold over you. If God had really wanted (to send any messenger) He would surely have chosen angels instead…. (al-Mu’minoon 23:24)

نه دوی دا انکار کاوه چې الله د کائنات پیدا کوونکی دی او د لفظ دواړو معنو کې رب دی. د هغو نصیحتونو په منځ کې چې حضرت نوح هغوی ته وکړل، دا وو:

Nor did they deny that Allah was the Creator of the universe and the Rabb in the first and second senses of the word. Among the exhortations to them by Hazrat Nuh were:

هغه ستاسو رب دی، او تاسو به هم هغه ته بیرته وګرځول شئ. (هود ۱۱:۳۴)

…He is your Rabb, and unto Him shall you be returned. (al-Hud 11:34)

خپل رب څخه بخښنه وغواړئ، بیشکه هغه ډېر بخښونکی دی۔

Seek the forgiveness of your Rabb, (for) verily He is Oft-Forgiving.

(سورة نوح ۷۱:۱۰)

(an-Nuh 71:10)

ایا تاسو نه وینئ چې الله چې څنگه اوه آسمانونه یو پر بل باندې جوړ کړي دي، او سپوږمۍ یې په دوی کې نور ګرځولی دی، او لمر یې یو ځلیدونکی چراغ ګرځولی دی؟ او (دا هم وګورئ چې)

Do you not see how Allah has made the seven heavens one above the other, and made the moon a light in their midst, and the sun a (glorious) lamp? And (it was)

الله (هغه ذات) تاسو له ځمکې څخه پیدا کړی دی۔ (نوح ۷۱:۱۵-۱۷)

Allah (Who) created you from the earth. (an-Nuh 71:15-17)

دې ته باید پام وشي چې هیڅوک هم داسې ځواب نه ورکوي چې هغوي الله ربّ نه منی، یا دا چې هغه ځمکه او آسمانونه او پخپله دوی نه دي پیدا کړي، یا دا چې هغه د کائنات چارې نه سمبالوي. او دا هم وویل شي چې هغوي د الله الٰه کیدو هم انکار نه کاوه. له همدې امله حضرت نوح، کله چې دوی ته وویل چې د الله لارې ته بیرته راشي، ویې ویل: {تاسو لپاره له هغه پرته بل الٰه نشته} (۷:۵۸)، حال دا چې که دوی بل ډول عقیده لرلې وای، نو هغه به داسې ویلي وای: "الله ته خپل الٰه وګرځوئ." نو په طبیعي توګه دا پوښتنه راپورته کیږي چې په حقیقت کې د حضرت نوح او د هغه د قوم تر منځ بنسټیز اختلاف کوم شی و، او له قرآن ښکاري چې دوه اصلي توپیرونه وو، لکه څنګه چې لاندې دي:

بعد هغه کسان چې راپسې راغلل، عاد قوم وو. دوی هم د خدای د شتون څخه انکار نه کاوه، او نه یې د هغه د معبود کیدو څخه انکار کاوه، مګر په عین وخت کې دوی هم هغه د رب په توګه هماغومره او هماغه معنا کې منل لکه چې د حضرت نوح د قوم کسانو منلی وو. نو همدارنګه د دوی او هغه پیغمبر ترمنځ د اختلاف ټکي هم ورته وو، هغه پیغمبر چې دوی ته لیږل شوی و، یعنې حضرت هود: ﴿او عاد ته مو د دوی ورور هود ولیږه، هغه چې ورته وویل:﴾

The next in line were the ’Aad. They too did not deny the existence of God, or His being the Ilah but at the same time they too believed in Him as the Rabb to the same extent and in the same sense as had Hazrat Nuh’s people. And so the points of disagreement between them, and the Prophet sent to them, Hazrat Hud, were the same too: And to the Aad (We sent) their brother (that Is kinsman) Hud, who said to them:

«ای زما قوم! د الله عبادت وکړئ، ستاسو لپاره د هغه پرته بل معبود نشته؛ آیا تاسو نه ویریږئ؟» (دوی) وویل: «ایا ته موږ ته راغلی یې چې موږ د الله یوازې عبادت وکړو او هغه څه پریږدو چې زموږ پلرونه یې عبادت کاوه؟»

‘O’ my people, give your ’ibadah to Allah (because) there is no ilaah but He; will you not fear Him?” (And) they said: ‘Have you come to us to make us give all of our ’ibadah to Allah alone, exclusively, and give up those to whom our ancestors used to give theirs?’ (al-A’raaf 7:65-70)

هغوی وویل: «که زموږ رب غوښتلی وای، نو هغه به ملائکه لیږلي وای (نه تاسو، چې زموږ په څیر یو انسان یاست)...» [فصلت ۴۱:۱۴]

…They said: ‘If our Rabb had wanted, He would have sent down angels (instead of you, a human like us).... (al-Fussilat 41:14)

دا هغه عاد قوم و چې د خپل رب حکمونه یې ونه منل، د هغه رسولانو نافرماني یې وکړه، او هر سرکښ ظالم چې د حق مخالف و، هغه یې پیروي وکړه. (الهود 11:59)

These then were the ’Aad, who refused to obey the commands of their Rabb, who did not obey His messengers, and who (instead) obeyed every despotic transgressor (against Truth) (al-Hud 11:59)

بیا ثمودیان وو چې د عادیانو وروسته تر ټولو لوی سرکښان وو. په لنډه توګه، د دوی ګمراهي د حضرت نوح او عادیانو د قوم د ګمراهۍ په شان وه. دوی هم د الله د شتون او د هغه د الاه او رب کېدو باور درلود، خو دا یې نه منل چې هغه یوازینی الاه دی، یوازې هغه د ټولې عبادت وړ دی، او د رب په ټولو مفهومونو کې هغه یوازینی رب دی. دوی ټینګار کاوه چې د الله تر څنګ نور هم شتون لري چې کولی شي دعاګانې قبولې کړي، احسانات وکړي، او درد او ستونزې لرې کړي. او د اخلاقي او کلتوري مسایلو کې دوی خپل قانون د خپلو مشرانو او پیښوګانو څخه اخیست، پرځای دې چې د الهي لارښوونې تعقیب کړي. همدا شی و چې دوی یو په غمجن ډول ګمراه قوم جوړ کړ او د الله عذاب یې په سر راوړ:

Then there were the Thamūd, the worst transgressors after the ’Aad. Basically, their deviation was the same as that of the people of Hazrat Nuh and the ’Aad. They also believed in the existence of Allah and His being the Ilaah and the Rabb but they did not agree that He was the only ilaah, that He alone was worthy of all ’ibadah, and that He was Rabb in all the senses of the word. They insisted that there were others, besides Allah, who too could accept prayers, grant favours, and remove distress, and in moral and cultural matters they took their law from their chiefs and priests instead of following Divine guidance. It was this which made them into a tragically misled people and brought down on them Allah’s punishment:

او که دوی مخ واړوي (او ستا خبرې نه اوري)، نو ورته ووایه: زه تاسو ته د هغه عذاب څخه خبرداری درکوم چې د عاد او ثمود قومونو ته ورسید، هغو ته چې پیغمبران پې در پې راغلل او ورته یې ویل چې د الله پرته د بل چا عبادت مه کوئ. د دوی ځواب یوازې دا وو: «که زموږ رب غوښتلی وای، نو خامخا به یې ملائکې راښکته کړي وای، نو موږ هغه پیغام چې تاسو یې راوړئ نه منو».ﷺ

And (O’ Muhammad) if they turn away (and do not listen to what you say) then say to them: I am warning you of a punishment the like of that which visited the ’Aad and the Thamud, to whom Prophets came repeatedly telling them not to give their ’ibadah to any but Allah, and whose only reply was:‘If our Rabb had wanted, He would surely have sent down angels, (but since He did not), we reject the message which you bring’. (al-Fussilat 41:13-14)

او ثمود ته مو د دوی ورور صالح واستاوه، چې هغه ورته وویل: ای زما قومه! د الله عبادت وکړئ، ستاسو لپاره د هغه پرته بل هیڅ معبود نشته.... دوی وویل: ای صالحه! مونږ تا څخه ډیرې هیلې درلودې (مګر اوس ته عجیبه خبرې کوې)؛ آیا ته غواړې چې مونږ هغو کسانو ته عبادت کولو څخه منع کړې چې زموږ پلرونه به ورته عبادت کاوه؟

And to the Thamud (we sent) their kinsman Saleh, who said to them, ”O’ my People: ’give your ’ibadah to Allah; you have no ilaah but He.”...They replied, ”O’ Saleh, we had great hopes of you (and now you spear strangely); Do you mean to forbid us to give our ’ibadah to those to whom our ancestors used to give their?”.... (al-Hud 11:61-62)

دې ته ورته د حضرت ابراهیم (علیه السلام) قوم دی، او د دوی د قضیې اهمیت دا دی چې عموماً داسې گمان کېږي چې د دوی بادشاه نمرود د خدای منونکی نه و، بلکې پخپله یې د خدای دعوه کوله. حقیقت دا دی چې هغه خدای منلی و، او همدارنګه هغه خدای د کائنات د پیدا کوونکي او د کارونو د تنظیم کوونکي په توګه منلی و، او د ځان دا دعوه چې زه رب یم، یوازې د دې اصطلاح په دریم، څلورم او پنځم معنا کې وه.

Next in importance are the people of Hazrat Ibrahim (Abraham, may peace be upon him), and the significance of their case is that it is commonly thought that their King, Namrud (Nimrod), did not believe in God but claimed himself to be God instead. The fact, however, is that he did believe in God, and also believed Him to be the Creator and the Regulator of the affairs of the universe, and his own claim to be a rabb was only in the third, fourth, and fifth senses of the term.

بله یو بل عام غلط فهمي دا ده چې دا خلک د خدای (ج) په موجودیت باور نه درلود او نه یې پوهیدل چې هغه الٰه او رب دی، حال دا چې د دوی عقیده د دې ټکو په اړه د حضرت نوح (ع) او ثمود د قوم له عقیدې څخه کم توپیر درلود. دوی د خدای په موجودیت باور لرل، هغه یې د رب په توګه پیژندل، د آسمانونو او ځمکې پیدا کوونکی او د کائنات واکمن بولل. همدارنګه دوی د هغه د بندګۍ (عبادت) حق هم نه انکار کاوه. هغه ځای چې دوی غلطي کوله دا وه چې دوی سپوږمۍ، لمر او ستورو ته د رب الوهیت (ربوبیت) په لومړي او دویم معنا کې شریک ګڼل او په دې اندازه یې هغه سره شریک کول. په دریم، څلورم او پنځم معنا کې، دلته دوی د خپلو پاچاهانو سره د رب په توګه چلند کاوه.

Another common misconception is that these people had no belief in God nor in his being the Ilaah and the Rabb, although in fact their beliefs on these points were little different from those of the people of Hazrat Nuh and the Thamūd. They did believe in the existence of God, and also knew Him as the Rabb, the Creator of the heavens and the earth, and the Supreme Ruler of the universe. Nor, for that matter, did they deny His right to man’s worship. Where they were mistaken was in regarding the heavenly bodies as partners with him in rubūbiyyah in the first and second senses of the term and hence in associating them with God to that extent. As for the third, fourth, and fifth meanings of the term, here it was their kings whom they treated as the rabbs.

قرآن کریم دې ټکو په اړه دومره روښانه دی چې حیرانونکې ده چې پورته یادې شوې غلطې فکرونه څنګه پیدا شول او دومره پراخه منل شول. د بیلګې په توګه، هغه کیسه واخلئ چې قرآن کریم کې د حضرت ابراهیم علیه السلام د حق لټون په اړه بیان شوې ده.

The Holy Qur'ān is so clear on these points that it is surprising how the misconceptions just mentioned originated and came to be so widely accepted. Take for example the story of Hazrat Ibrahim’s search for the truth as told in the Qur'ān:

کله چې شپه ده ورباندې راغله، نو هغه یوه ستوری ولید، ویې ویل: «دا زما رب دی،» خو کله چې هغه ستوری ډوب شو، ویې ویل: «زه ډوبیدونکو خوښ نه کوم.» کله چې هغه ځلیدونکی سپوږمۍ ولیده، ویې ویل: «دا زما رب دی،» خو کله چې سپوږمۍ هم ډوبه شوه، ویې ویل: «که زما رب ما لارښوونه ونه کړي، نو زه به یقیناً د ګمراه قوم له ډلې شم.» بیا کله چې هغه لمر ولید، ویې ویل: «دا زما رب دی، دا لوی دی (له ټولو څخه)،» خو کله چې لمر هم ډوب شو، هغه چیغه کړه: «ای زما قومه! زه له هغو شیانو څخه بیزاره یم چې تاسو یې د خدای سره شریکوئ. زه خپل مخ هغه ذات ته اړوم چې اسمانونه او ځمکه یې پیدا کړې، په داسې حال کې چې زه له شرک کونکو څخه نه یم.» (قرآن ۶:۷۷-۷۹)

بله ترتیب کې راتلونکي قوم د سدوم خلک دي، چې د هغوی د اصلاح کار د حضرت ابراهیم ؑ د بھتیجا لوط (دواړو باندې سلام وي) ته سپارل شوی و. قرآن کریم څخه موږ ته دا هم معلومه ده چې دغه خلکو د خدای د موجودیت انکار نه کاوه او نه یې د هغه د خالق او رب ہونې کې شک کاوه په لومړۍ او دویمه معنا کې، خو درییمه، څلورمه او پنځمه معنا کې یې د هغه د داسې ہونې منلو څخه انکار کاوه، او همدارنګه د پیغمبر لوط ؑ د اختیار څخه، چې د خدای معتمد استازی و او د دوی د چلند لپاره قانون ورکولو حق یې درلود، انکار کاوه. دوی غوښتل چې په دې پریښودل شي چې څنګه غواړي هماغسې وکړي، او همدا د دوی حقیقي جرم و او همدا د دوی په سرونو د خدای د غضب د راتګ سبب و. قرآن کریم د دوی په اړه دا وایي: کله چې د دوی ورور لوط ؑ وویل، ایا تاسو د خدای څخه نه ویریږئ؟ ګوره! زه ستاسو لپاره یو امانتدار رسول یم (د خدای له جانبه). نو (زما خبرې ومنئ او) د خدای د غضب څخه د ځانونو د ژغورلو هڅه وکړئ، او هغه څه وکړئ چې زه درته وایم، زه د دې کار په بدل کې له تاسو څخه هیڅ اجر نه غواړم، زما اجر خو د رب العالمین په لاس کې دی. ایا تاسو د ټولې نړۍ د نورو خلکو پر خلاف د هلکانو سره (د جنسي خوښۍ لپاره) ځئ او هغه ښځې پریږدئ چې ستاسو رب ستاسو لپاره پیدا کړي دي؟ بې شکه تاسو د ظالمانو څخه ډېر بد یاست۔ (الشعراء ۲۶:۱۶۱-۱۶۶)

The next in historical order are the people of Sodom, the task of whose reformation was entrusted to Hazrat Ibrahim’s nephew, Lot (may peace be upon both). From the Qur'ān we know about these people too that while they neither denied the existence of God nor His being the Creator and the Rabb in the first and the second senses of the word, they refused to acknowledge Him as such in the third, fourth, and fifth senses, and also repudiated the authority of the Prophet Lot as His trusted representative to lay down the law for their conduct. What they wanted was to be left to do as they pleased, and this was their real crime and the reason for their bringing God’s wrath upon their heads. This is what the Qur'ān says about them: When their kinsman Lot said to them,‘Will you not fear God? Look! I am a trusted messenger to you (from God). Therefore (believe what I say and) try to save yourselves from Divine wrath, and do as 1 tell you, I ask no regard for myself, because my reward lies with God. Do you, unlike the whole of the rest of humanity, turn to boys (for your Sexual satisfaction) and leave aside the wives your Rabb has created for you for this purpose? Surely, you are the worst of wrongdoers.’ (Ash-Shu’araa’ 26:161-166)

بیشکه دا خبرې یوازې داسې خلکو ته ویل کیدای شوې وې چې د خدای د شتون، یا د هغه د خالق او رزاق کیدو څخه انکار نه کاوه. له همدې امله نه یې پوښتنه وکړه چې دا خدای څوک دی، یا هغه څنګه ځان خالق ادعا کوي، یا هغه څنګه زموږ رب شو. بلکې دوی وویل: «ای لوطه! که ته د خپلو وعظونو څخه لاس نه اخلې، نو خامخا به له دې سیمې څخه ایستل شې.» (الشعراء ۲۶:۱۶۷)

Obviously these words can have only been addressed to a people who did not deny the existence of God or His being the Creator and the Provider. And that is why they did not counter by asking who was God, or how could He claim to be the Creator, or how did He become their Rabb. What they did say instead was, ‘Listen, Lot, if you do not stop your preachings, you will surely find yourself turned out from the land.’ (ash-Shu’araa’ 26:167)

بیا د مدین او ایکہ خلکو ته راځو (ایکہ د تبوک پخوانی نوم دی)، چې دوی ته حضرت شعیب صلى الله عليه وسلم د پیغمبر په توګه واستول شو. موږ پوهیږو چې دا خلک د حضرت ابراهیم (علیہ السلام) اولاد وو، نو دا خبره نشي کېدای چې دوی خدای نه پېژندو یا هغه د الٰه او رب په توګه نه منل. دوی په حقیقت کې یو داسې قوم وو چې په اصل کې مسلمانان وو، خو د زمانې په تېرېدو سره د دوی عقیدې او چلند خراب شوي وو. حتی د قرآن کریم څخه داسې څرګندېږي چې دوی ځانونه مومنان بلل، ځکه حضرت شعیب بار بار ویلي: «که تاسو واقعاً مومن یئ»؛ «که تاسو واقعاً مومنان یئ». د هغه خبرو او د دوی ځوابونو څیړنه روښانه ښيي چې دوی دواړه په الله ایمان درلود او هغه یې د الٰه او رب په توګه منلی وو، خو په دوو ټکو کې غلطي شوي وې. لومړی، د فوق‌العاده مفهوم له مخې دوی نورو شیانو ته هم د الٰه او رب حیثیت ورکاوه او په دې توګه یې عبادت یوازې د هغه لپاره نه ساتلو، او دوهم، دوی دا عقیده درلوده چې د هغه رب والا کېدل داسې نه پوري چې د اخلاقي، ټولنیزو، اقتصادي او کلتوري چلند د تنظیم لپاره قانون وضع کړي، یا دوی د دې ساحو په اړه ځان ته د عمل ازادي غوښتله.

Next come the people of Madyan and of Aikah (the ancient name of Tabuk), to whom Hazrat Shu’aib صلى الله عليه وسلمwas sent as prophet. We know that these people were descendants of Hazrat Ibrahim (on whom be peace) and so there can be no question of their not knowing God or not believing in him to be the Ilaah and the Rabb. They were in fact a people who had originally been Muslims but whose beliefs as also conduct had become corrupted through the passage of time. It would even appear from the Qur'ān, that they claimed to be believers, because Hazrat Shu’aib repeatedly says to them; “If you truly believe”; “If you truly are believers.” An examination of his discourses and of their answers clearly shows that they both believed in Allah and acknowledged Him as the Ilaah and the Rabb, but went wrong on two points. Firstly, in the supernatural sense they associated others with Him as also being ilaahs and rabbs and so did not give Him their ’ibadah exclusively and, secondly, they held that His being the Rabb did not extend to His having authority to lay down the law for regulating moral, social, economic and cultural behaviour, or they claimed freedom of action for themselves so far as these spheres were concerned:

او مدین ته مو د دوی ورور شعیب ولیږلو، هغه وویل: «ای زما قومه! یوازې د الله عبادت وکړئ، ستاسو لپاره د هغه پرته بل معبود نشته. بېشکه تاسو ته ستاسو د رب له لوري روښانه دلیل راغلی دی، نو خلکو ته ماپه او تله پوره ورکړئ، د خلکو حقونه مه کموئ، او د اصلاح څخه وروسته په ځمکه کې فساد مه خپروئ. دا ستاسو لپاره غوره ده، که تاسو مؤمنان یاست. او که ستاسو له ډلې یوه ډله هغه څه ومني چې زه پرې لیږل شوی یم، او یوه بله ډله ونه مني، نو صبر وکړئ تر هغه چې الله زموږ ترمنځ حکم وکړي، او هغه تر ټولو غوره حاکم دی.»

And to (the people of) Madyan We sent their kinsman Shu’aib (who said to them): ‘O my people, give your ’ibadah to Allah (alone), for there is no ilaah but He; verily, there has come to you clear guidance from your Rabb, so give people just measure and weight and do not deprive them of their rightful due, nor (by these means) cause mischief in the land after it has been purged of corruption; this is the better course for you if you be true believers... And if a group among you believe in the guidance with which I have been sent, and another one not, then wait till God decides between us, and He alone is the best of all judges.’ (al-A’raaf 7:85-87)

بل د فرعون او د هغه د قوم په اړه داسې نور غلط تصورات هم شتون لري، چې د نمرود او د هغه د قوم په اړه له شتون څخه هم ډېر دي. عمومي نظر دا دی چې فرعون نه یوازې د خدای شتون انکار کاوه، بلکې پخپله یې هم د خدای ادعا کوله، یعنې دومره ګمراه شوی و چې د اسمانونو او ځمکې د پیدا کوونکي ګډ کولو جرات یې کاوه، او د هغه قوم هم دومره له عقل څخه بې برخې و چې پرته له پوښتنې د دې ادعا تصدیق یې کاوه.

Next, we come to the Pharaoh and his people, regarding whom there are even greater misconceptions than in the case of Namrud and his people. The view generally held is that the Pharaoh not only denied the existence of God but himself claimed to be God, that is, that he had become so misled as to presume to be the creator of the heavens and the earth, and that his people too were so bereft of reason as to unquestioningly subscribe to such claim.

قرآن کریم او تاریخ دواړه برعکس دا ښیي چې د هغه قوم او د نمرود د قوم ترمنځ د خدای په اړه د عقیدې له پلوه، هم د الٰه او هم د رب په حیث، لږ توپیر وو۔ یوازینی توپیر د بنی اسرائیلو په وړاندې د نژادي تعصب شتون و، چې مصریانو ته دا جرأت ورکړ چې خدای د الٰه او رب په توګه په ښکاره ونه منی، که څه هم دوی پوهیدل چې هغه شتون لري، لکه څنګه چې په زموږ په زمانه کې ډیری څرګند ملحدان هم همداسې کوي۔

The Holy Qur'ān and history both show, on the contrary, that there was little difference between his people and those of Namrud in regard to their beliefs about God as both the Ilaah and the Rabb. The only difference was the existence of a racial bias against the Bani-Israel which prompted the Egyptians to refuse, to openly acknowledge God as the Ilaah and the Rabb, although they knew that He existed, as do also many a professing atheist in our own day.

حقیقت دا دی چې، هغه وخت چې بادشاه ته لوړ واک ورکړل شو، حضرت یوسف (علیہ السلام) د خلکو د اسلام لاري ته د راوستلو لپاره خپل ټول زیار وویست، او د هغه د کوښښونو اغېز د حضرت موسی (علیہ السلام) تر زمانې پورې دوام وکړ. که څه هم ټول خلک د حقه دین ته نه وو راغلي، خو د حضرت یوسف (علیہ السلام) له زمانې وروسته داسې څوک نه و چې د خدای د شتون یا د اسمانونو او ځمکې د یوازینۍ پیدا کوونکي په توګه د هغه له پېژندګلوۍ بې‌خبره وي. یوازې دا نه، بلکې د حضرت یوسف (علیہ السلام) تعلیماتو په هرچا کې د هغه د ماوراء الطبیعي معنا کې د الٰه او رب کېدو تصور هم ژور کړی و، نو داسې څوک نه و چې د هغه د شتون انکار وکړي. هغه کسان چې پر خپلو عقیدو ټینګ پاتې شول، د دوی تېروتنه هم یوازې دا وه چې نورې شیانې يې له خدای سره شریکې کړې. او د دې تعلیماتو اغېز حتی د حضرت موسی (علیہ السلام) تر زمانې پورې په بشپړ ډول نه و له منځه تللی. [که څوک په هغه څه باور وکړي چې په زاړه عهد نامه کې راغلي، داسې ښکاري چې په وخت سره د مصر د نفوسو شاوخوا یوه پنځمه برخه د حضرت یوسف (علیہ السلام) دین ته راغلې وه. هغه بني اسرائیلو شمېر چې حضرت موسی (علیہ السلام) سره مصر پرېښود، ویل کېږي شاوخوا دوه میلیونه و، پداسې حال کې چې د هغه وخت د مصر ټول نفوس له سلو میلیونو زیات ویل کېږي.]

The facts are that, after being vested by the king with high authority, Hazrat Yousuf (on whom be peace) had striven to the utmost to bring the people to the path of Islam, and the impact of his efforts had lasted right down to the time of Hazrat Musa (on whom be peace). Even though everybody had not come to embrace the true faith, there was nobody after Hazrat Yousuf’s time entirely ignorant of God’s existence or of His being the sole Creator of the heavens and the earth. Not only that, but Hazrat Yousuf’s teachings had also inculcated in everybody the notion of His being both the Ilaah and the Rabb in the supernatural sense, so that there was none who denied His existence. As to those who had stuck to their beliefs, even their error consisted in associating others with Him. And the impact of these teachings had not quite died out even till the time of Hazrat Musa (Moses, on whom be peace) [If one were to believe in what is slated in the Old Testament, it would appear that about one-fifth of the population of Egypt had come to accept, over the course of time, the faith of Hazrat Yousuf (on whom be peace). The total number of the Israelites who left Egypt with Hazrat Musa (on whom be peace) is stated to have been about two million, while the total population of Egypt armour at that time have been more than a hundred million.

د فرعون له قوم وروسته، تاریخي ترتیب کې بل ګروه بني اسرائیل او هغه خلک دي چې یهودیت یا عیسویت یې غوره کړی و. د دوی په اړه بیشکه دا پوښتنه نه پیدا کیږي چې دوی د خدای د شتون انکار کاوه یا د هغه د الٰه او رب کیدو نه منله. قرآن کریم خود د دوی د دې عقیدې تائید کوي، نو هغه پوښتنه چې پیدا کیږي دا ده چې دوی د کومې ځانګړې تېروتنې له امله "هغه کسان" بللي شوي چې "ګمراه شوي" دي؟ (الفاتحہ 1:7)

After Pharaoh’s people, the next in historical order are the Israelites and those people who adopted the Jewish religion or Christianity. In their case, there can obviously be no question about their either not acknowledging the existence of God or not believing in His being the Ilaah and the Rabb. The Qur'ān itself affirms their belief in Him on the point and the question which therefore arises is of the particular error for which they were characterised in the Qur'ān as “those who went astray”. (al-Fātihah 1:7)

ایک مختصر جواب یہ دی:

A brief answer is:

ووایه (ای محمده): «ای د کتاب خاوندانو! په خپل دین کې له حده تیرې مه کوئ، او د هغو خلکو غلط خیالونه مه غوره کوئ چې له تاسو مخکې گمراه شوي، او ډیرو نورو یې هم گمراه کړي، او پخپله هم د صراط مستقیم څخه لاړل.»

Say (O Muhammed): ‘O people of the Book: Do not exaggerate concerning your faith, and adopt not the wrong notions of those who have gone astray before you, who misled many others, and themselves too strayed from the straight path.’(al-Ma’idah 5:77)

له دې څخه داسې نتیجه اخیستل کیدای شي چې په حقیقت کې یهودو او عیسویانو هم هماغه غلطي کړې وه چې له دوی نه مخکې نور لوېدلي وو، او په دوی کې دا کار د مبالغې شوې ديندارۍ له امله پیدا شوی و. راځئ، د قرآن کریم په مرسته، دې موضوع ته په تفصیل سره وګورو.

From this, one may conclude that, in essence, the Jews and Christians too were guilty of the same error into which others had fallen earlier, and that in their case this arose out of exaggerated piety. Let us go into the matter in some detail, with the help of the Qur'ān:

او یهودو وویل: «عزیر د خدای زوی دی»، او عیسائیانو وویل: «عیسیٰ د خدای زوی دی۔» (التوبہ ۹:۳۰)

(i) And the Jews said: ‘Uzair (Ezra) is the son of God’, while the Christians said, ‘Isa (Jesus) is the son of God.’ (at-Tawbah 9:30)

(ii) عیسائیانو کفر کیا جب انہوں نے کہا کہ اللہ وہی ہے جو مریم کا بیٹا عیسیٰ ہے، حالانکہ عیسیٰ نے خود یقیناً کہا تھا: ‘اے بنی اسرائیل! اللہ کی عبادت کرو، جو میرا بھی رب ہے اور تمہارا بھی رب ہے…’ (المائدہ 5:72)

(ii) It was kufr on the part of Christians, to say that God was the same as Jesus son of Mary; though Jesus had himself said, for a fact, ‘O sons of Israel, give your ’ibadah to Allah. Who is also your Rabb and my Rabb….’ (al-Ma’idah 5:72)

تر ټولو وروسته موږ مکیانو ته راځو، چې ته یې الله تعالی د رسول په توګه ولیږل شو، ﷺ او له همدې امله د قرآن پیغام په بې‌واسطې توګه دوی ته خطاب شو.

Last of all, we come to the Meccans, to whom Prophet Muhammad صلى الله عليه وسلم, was sent as God’s Messenger and to whom therefore the Qur'ān’s message was immediately addressed.

د دوی تېروتنه څه ډول وه؟ آیا دوی د خدای نه ناخبره وو، یا د هغه د شتون انکار یې کاوه، او ایا د رسول اکرم ﷺ د لیږل کیدو مقصد دا و چې دوی د خدای د شتون اقرار وکړي؟ یا دوی د هغه د الٰه او رب کیدو انکار کاوه، او ایا د قرآن کریم مقصد دا و چې دوی ته د هغه د معبود کیدو او ربوبیت قناعت ورکړي؟ ایا دوی داسې ګنهل چې هغه د عبادت او مینې وړ نه دی، یا دوی دا انکار کاوه چې هغه د دوی دعاوې اوري او د دوی غوښتنې پوره کولی شي؟ ایا دوی داسې فکر کاوه چې لات، منات، عزی، هبل او نور هغه معبودان چې دوی یې ګنهل، د کائنات حقیقي خالقان، مالکان، منتظمان، مدبران او پر ټولو مخلوقاتو رزق رسوونکي دي؟ ایا د دوی معبودان د دوی په نظر د ټولو قوانینو، اخلاقي او ټولنیزو ضابطو سرچینې وې؟ کله چې موږ قرآن کریم مطالعه کوو، نو دا ټول پوښتنې منفي ځواب مومي۔

What was the nature of their error? Were they ignorant of God, or did they deny His existence, and was the Holy Prophet صلى الله عليه وسلم sent as God’s Messenger to make them acknowledge His existence? Or did they deny His being the Ilaah and the Rabb, and was it therefore the purpose of the Holy Qur'ān to persuade them of His godhood and Rububiyyah? Did they hold that He was not worthy of worship and adoration, or did they disbelieve His being able to listen to their prayers and grant their supplications? Did they think that Lat, Manat, and Uzza and Hubal and their other supposed gods were the real creators, masters, planners and organisers and administrators of the universe and the providers for all the creatures in it? Were their gods, according to them, the sources of all law and moral and social codes? When we study the Qur'ān, we find all such questions answered in the negative.

د عرب مشرکانو نه یوازې د خدای موجودیت منلو، بلکې دوی هغه د کائنات او د خپلو معبودانو د خالق او مالک په توګه هم منل. دوی دا هم منل چې ایلاه او رب هم هم هغه دی. په پای کې، کله چې نور ټول لارې ناکامې شوې، دوی خپلې ټولې دعاګانې هغه ته وړاندې کولې، او د هغه د عبادت او پرستش حق یې منلو. او د خپلو معبودانو په اړه دوی داسې نه باوریدل چې هغه د دوی یا د کائنات خالقان او مالکان دي، او نه دا چې هغه د ټولنیزو او اخلاقي چارو په اړه لارښوونه کولی شي، ورته وګورئ.

The pagans of Arabia not only acknowledged the existence of God but they also believed Him to be Creator and Master of the universe as well as of their own gods, and also the Ilaah and Rabb. It was to Him that they addressed all their prayers in the last resort, when all else failed, and they acknowledged His right to their worship and adoration. As for their gods, they believed them neither to be their own creators and masters nor of the universe nor able to provide guidance in the social and moral affairs of life, cf.

د پورته مفصل بیان له مخې د مختلفو پیغمبرانو په زمانه کې د خلکو د ناسم عقیدو په اړه دا خبره بالکل روښانه شوه چې د قرآن د نازلیدو تر وخته پورې هغه خلک چې قرآن د ظالمانو، ګمراهانو او بې لارو په توګه یادوي، هیڅوک هم د خدای د شتون انکار نه کاوه، او نه یې د هغه د ربّ او الاله کیدو انکار کاوه. مګر ټول په دې کې ګمراه شوي وو چې د ربوبیت صفتونه یې، په خپلو پنځو مختلفو معنا کې، په دوو جلا برخو کې ویشلي وو.

The foregoing detailed exposition of the misguided conceptions of various pre-Islamic people make it patently clear that from earliest times to the revelation of the Qur'ān, none of those whom it mentions as the transgressors, the misguided, and the astray, actually denied the existence of God, or His being the Rabb and the Ilaah. All, however, went wrong in much the same ways in dividing the attributes of rubūbiyyah, in its five different senses, into two separate compartments.

جہاں تک اللہ کی ان صفات کا تعلق ہے جیسے کہ اس کا رب ہونا، رزق دینے والا ہونا، اور مخلوقات کا ماحول و مددگار اور محافظ ہونا، ماورائی معنوں میں، تو لوگ ان صفات کو باقی چیزوں سے الگ سمجھتے تھے۔ اور اگرچہ اس دائرے میں وہ اللہ کو بالاتر رب مانتے تھے، لیکن وہ یہ بھی یقین رکھتے تھے کہ فرشتے اور مختلف معبود، جن، پوشیدہ قوتیں، ستارے اور دیگر آسمانی اجرام، انبیاء اور اولیاء اور دیگر نیک بزرگ بھی اس ربوبیت میں مختلف حصے رکھتے ہیں۔

Insofar as such attributes of Allah as His being the Cherisher, the Provider, and the Protector and Helper of the creatures in the transcendental sense were concerned, the people regarded them as something apart from the rest. And, although in this sphere they did regard Allah as the Supreme Rabb, they also believed that the angels and various gods, the genii, and invisible forces, the stars, and other heavenly bodies, the Prophets and saints and other holy men, also had different shares in this rubūbiyyah.

باقی صفات، یعنی اللہ کا بادشاہِ مطلق ہونا، اقتدارِ اعلیٰ کا سرچشمہ ہونا، سب سے بڑا قانون ساز ہونا، اور تمام مخلوق کا سب سے بڑا رب ہونا وغیرہ، کے بارے میں لوگوں نے یا تو یہ مقام مکمل طور پر بعض انسانوں کو دے دیا، یا نظریاتی طور پر انہیں اللہ کے لیے مانتے ہوئے عملی طور پر اخلاقی، ثقافتی اور سیاسی دائروں میں پوری ربوبیت انہی ہستیوں سے منسوب کر دی۔

As for the remaining attributes, namely, Allah’s being the Supreme Sovereign, the Fountainhead of authority, the Supreme Law-giver, and the Supreme Lord of all creation etc., the people either assigned these roles wholly to particular human beings or, while assigning them to God in theory, in practice treated the entire rubūbiyyah in moral, cultural, and political spheres as vesting in these beings.

انبیاء کرام (علیہم السلام) ہر دور میں انہی دو قسم کے غلط تصورات کو دور کرنے کے لیے مبعوث کیے گئے، اور آخر کار اللہ تعالیٰ نے محمد ﷺ کو اپنا آخری نبی بنا کر بھیجا۔ تمام انبیاء نے انسانوں کو اس بات کی دعوت دی کہ ربّ صرف ایک ہے، یعنی اللہ، اور لفظ "ربّ" کے تمام معانی میں وہی ایک ہے، اور یہ کہ "ربوبیت" کسی طرح تقسیم نہیں ہو سکتی اور نہ اس کا کوئی حصہ کسی مخلوق کو حاصل ہو سکتا ہے۔ انہوں نے زور دے کر کہا کہ کائنات کے نظم و نسق اور اختیار کا مرکز صرف ایک ہی اقتدار ہے، وہی اقتدار جس نے اسے اپنے عظیم منصوبے اور مقصد کے مطابق پیدا کیا، اور جو اس کے تمام معاملات پر حقِ قانونی اور عملی دونوں طرح سے حکمرانی کرتا ہے، اور تخلیق یا کائنات کے انتظام میں کسی کا کوئی حصہ نہیں۔ تمام اختیار کے مرکز کے طور پر اللہ ہی ربّ تھا اور ہے، لفظ کے ہر مفہوم میں، خواہ وہ غیبی امور ہوں یا انسانوں کے دنیوی معاملات۔ وہی تمام عبادت کا مستحق تھا اور ہے، وہی ہر تعظیم اور دعا کا مرکز ہونے کا سزاوار ہے۔ وہی تمام دعاؤں کو سنتا ہے اور وہی ہمارے بھروسے کے لائق ہے اور وہی سب کی ضروریات پوری کرنے پر قادر ہے۔ وہی بیک وقت بادشاہ، کائنات کا رب اور ہر قانون و اختیار کا منبع ہے، اسی لیے وہی حق رکھتا ہے کہ یہ طے کرے کہ کیا درست ہے اور کیا غلط، اور کیا کیا جانا چاہیے یا نہیں۔ یہ سمجھنا کہ ربوبیت کو ٹکڑوں میں بانٹا جا سکتا ہے، اپنی فطرت ہی کے لحاظ سے ایک غلط تصور ہے۔ یہ اللہ کی ایک لازمی اور خاص صفت ہے، اور اس لیے بالکل ظاہر ہے کہ وہ ناقابلِ تقسیم ہے۔